Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΙΩΑΝΝΟΥ 4:16

Παρατήρησε λοιπόν πάλι σε αυτά, πόσο φοβερά και πέρα από κάθε περιγραφή είναι τα εγκλήματα της έλλειψης στοργής. Διότι ο μεν Ισραήλ δεν ζητούσε από τον Εδώμ ούτε νερό χωρίς να το πληρώσει, αυτός όμως πήρε τα όπλα και παρατάχθηκε εναντίον του, και επειδή φθόνησε έστω και την απλή διέλευση, αποδείχθηκε ότι είχε φτάσει σε τέτοιο βαθμό σκληρότητας, ώστε, αν ο Ισραήλ δεν απομακρυνόταν, δεν θα είχε φεισθεί ούτε το αίμα τους. Άρπαξε λοιπόν ως μαρτυρία τη φρίκη του. Διότι οι μεν παραιτούνταν και υποχωρούσαν, φοβούμενοι να πολεμήσουν, για να μη φανεί ότι αδιαφορούν για την αγάπη προς τους αδελφούς τους, αυτός όμως την υποχώρηση, δηλαδή τη δειλία ως προς αυτό, την οποία και φανερώνει με το όνομα της φρίκης, την έκανε αφορμή για μια σκληρή προειδοποίηση προς αυτούς. Διότι απείλησε ξεκάθαρα ότι, αν δεν ήθελε να αποχωρήσει από τα σύνορα που του ανήκαν, θα έβγαινε εναντίον του και θα τον πολεμούσε πλέον. Επομένως, ο Εδώμ στερείται αγάπης προς τον συνάνθρωπο και είναι υπέρμετρα ένοχος για τα εγκλήματα της μισαδελφίας. Για τον λόγο αυτό είναι δικαίως μισητός και από τον Θεό. «Διότι ο Θεός είναι αγάπη», σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη, «και εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό». Επομένως, εκείνος που έχει επιλέξει να ζει χωρίς αγάπη, δεν βρίσκεται μέσα στον Θεό. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Αντίθετα, θα βρίσκεται έξω από την οικειότητα με τον Θεό. «Και διατήρησε την ορμή του μέχρι τέλους· και θα εξαποστείλω πυρ στη Θαιμάν, το οποίο θα καταφάγει τα θεμέλια των τειχών της». Αυτό είναι λοιπόν το τρίτο παράπτωμα των απογόνων του Ησαύ.

Και η υπακοή παρομοίως, καθώς και η υποταγή, παρέχει την ίδια δόξα σε εκείνους που αφοσιώνονται σε αυτήν με όλη τους την καρδιά· διότι η υποταγή επιτυγχάνει την απαλλαγή από κάθε μέριμνα. Ομοίως, εκείνος που υπακούει, έχοντας πεισθεί ότι η υπακοή φτάνει μέχρι θανάτου, δεν προτιμά τίποτα περισσότερο από αυτήν, αλλά και σε αυτό, όπως ανέφερα, αναδεικνύεται μιμητής του Χριστού, ο οποίος υπάκουσε στον Πατέρα μέχρι θανάτου. Και η αγάπη, επίσης, αποτελεί ακαταμάχητο όπλο κατά του Διαβόλου· διότι ο Θεός, όπως λέει, είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη, όπως έχει ειπωθεί, μένει μέσα στον Θεό. Τίποτα δεν είναι πιο πολύτιμο από αυτές τις αρετές· διότι σε αυτές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες.

Ο μισθός αυτού αυξάνεται καθημερινά. Ο στέφανός του έχει ετοιμαστεί. Αυτόν τον μακαρίζουν όλοι οι Άγγελοι. Από αυτόν ο Δεσπότης δεν χωρίζεται ποτέ, διότι ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη μένει στον Θεό, και ο Θεός μένει σε αυτόν.

Ποιος είναι πιο μακάριος από αυτόν; Ποιος είναι πιο ανώτερος από αυτόν; Ποιος είναι πιο τιμημένος από αυτόν; Δείτε σε τι ύψος ανυψώνει η αγάπη όσους την κατέχουν. Πολύ σωστά είπε ο Απόστολος, να μην οφείλουμε τίποτα σε κανέναν, παρά μόνο το να αγαπάμε ο ένας τον άλλον. Διότι ο Θεός είναι αγάπη, και όποιος μένει στην αγάπη, μένει μέσα στον Θεό, και ο Θεός μένει μέσα του, στους αιώνες. Αμήν.

Δ. Περί αγάπης. Μακάριος είναι εκείνος ο άνθρωπος που έχει την αγάπη του Θεού, διότι περιφέρει τον Θεό μέσα του, επειδή ο Θεός είναι αγάπη, και όποιος μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό. Εκείνος που έχει αγάπη, υπερνικά τα πάντα με τη χάρη του Θεού. Εκείνος που έχει αγάπη δεν φοβάται, διότι η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν αποστρέφεται ποτέ κανέναν: ούτε μικρό, ούτε μεγάλο, ούτε ένδοξο, ούτε άδοξο, ούτε φτωχό, ούτε πλούσιο, αλλά γίνεται το περίψημα των πάντων. Όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν υπερηφανεύεται εις βάρος κανενός, δεν επαίρεται, δεν καταλαλεί κανέναν, αλλά και αποστρέφεται εκείνους που καταλαλούν. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν πορεύεται με δόλο, ούτε εξαπατάται, ούτε υποσκελίζει τον αδελφό του. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν ζηλεύει, δεν φθονεί, δεν βασκαίνει, δεν χαίρεται με την πτώση των άλλων. Δεν διασύρει εκείνον που σφάλλει, αλλά λυπάται μαζί του και τον συντρέχει. Δεν παραβλέπει τον αδελφό σε ανάγκη, αλλά τον υπερασπίζεται και συναποθνήσκει μαζί του. Εκείνος που έχει αγάπη, πράττει το θέλημα του Θεού και είναι μαθητής Του. Διότι ο ίδιος ο καλός μας Δεσπότης είπε: Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Εκείνος που έχει αγάπη, ποτέ δεν κρατά τίποτα μόνο για τον εαυτό του, δεν ονομάζει τίποτα αποκλειστικά δικό του, αλλά όλα όσα έχει τα προσφέρει για να είναι κοινά σε όλους. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν θεωρεί κανέναν ξένο, αλλά τους θεωρεί όλους δικούς του.

Όντας εχθροί με τον Θεό, μέσω αυτής συμφιλιωθήκαμε. Δικαίως λοιπόν είπαμε ότι ο Θεός είναι αγάπη· και όποιος μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό.

Δεν ακούσατε πώς εξαιτίας της αντιλογίας προς τον Θεό, από ποια και πόσο μεγάλη δόξα εξέπεσε; Δεν ακούσατε πώς εξαιτίας ενός λόγου λοιδορίας λεπρώθηκε η Μαριάμ, η αδελφή του Μωυσή; Γιατί, λοιπόν, ενώ υπάρχουν τόσα πολλά υποδείγματα, εμείς κλείνουμε τα αυτιά μας σαν τις οχιές, δεν εννοώ τα σωματικά, αλλά τα αυτιά της καρδιάς μας; Διότι αυτά τα ακούνε, αλλά εκείνα δεν τα μνημονεύουν. Γιατί δεν πιστεύουμε σε εκείνον που λέει: όποιος μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό;

<ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΕΒΑΣΜΙΩΤΑΤΟΥΣ ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΣΤΟ ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ Εσείς βέβαια, πράττοντας ορθά και με τον πλέον ταιριαστό σε εσάς τρόπο, αποδείξατε τη γνησιότητα της αγάπης σας προς εμάς μέσω των επιστολών σας, φανερώνοντας ολοκάθαρα και στους εδώ αδελφούς ότι ο Θεός βρίσκεται πράγματι μέσα σας· «διότι όποιος μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό και ο Θεός μένει σε αυτόν». Και όπως ένα σκεύος γεμάτο μύρο που βρίσκεται μπροστά μας δεν θα διέφευγε την προσοχή όσων έχουν οξύτατη όσφρηση, γίνεται όμως αντιληπτό σε όλους, ακόμη και σε εκείνους με πιο αμβλύ αισθητήριο, όταν το άρωμά του χύνεται και διαδίδεται προς τα έξω, έτσι και αυτός που φέρει τον Θεό μέσα του γίνεται γνωστός σε όλους μέσα από τα έργα της αγάπης. Και φανερώνοντας αυτό, ο Κύριος έλεγε στους δικούς Του: «Από αυτό θα καταλάβουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας».

Την αγάπη προς τον Θεό τη συνιστά η απουσία των παθών και η αφθονία των αρετών· διότι το μίσος προς τα πονηρά, από το οποίο προέρχεται η απουσία των παθών, εισάγει στη θέση τους τον πόθο και την απόκτηση των αγαθών. Και αυτός που αγαπά και κατέχει τα αγαθά, πώς δεν θα αγαπούσε εξαιρετικά τον Δεσπότη που είναι το ίδιο το αγαθό, τον μόνο χορηγό και φύλακα κάθε αγαθού, μέσα στον οποίο ο ίδιος βρίσκεται με εξαιρετικό τρόπο και τον οποίο φέρει μέσα του διά της αγάπης, σύμφωνα με εκείνον που είπε: "εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό και ο Θεός σε αυτόν"; Θα μπορούσε κανείς να δει όχι μόνο ότι από τις αρετές γεννιέται η αγάπη προς τον Θεό, αλλά και ότι από την αγάπη γεννιούνται οι αρετές. Γι' αυτό και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο άλλοτε μεν λέει: "εκείνος που έχει τις εντολές μου και τις τηρεί, εκείνος είναι που με αγαπά"· και άλλοτε: "αυτός που με αγαπά, θα τηρήσει τις εντολές μου". Αλλά ούτε τα έργα των αρετών είναι αξιέπαινα και ωφέλιμα σε όσους τα πράττουν χωρίς αγάπη, ούτε βέβαια η αγάπη χωρίς τα έργα· από τα οποία το ένα το αποδεικνύει ο Παύλος με πολλά επιχειρήματα, γράφοντας προς τους Κορινθίους: "εάν κάνω τα τάδε και τα τάδε, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι"· και το άλλο πάλι το αποδεικνύει ο εξόχως αγαπημένος μαθητής του Χριστού, λέγοντας: "ας μην αγαπούμε με τα λόγια ούτε με τη γλώσσα, αλλά με έργα και με αλήθεια".

Επειδή δε και εκείνος που έχει την κατά Θεόν αγάπη μένει μέσα στον Θεό, και ο Θεός μέσα σε αυτόν, όπως λέει ο αγαπημένος θεολόγος του Χριστού, εφόσον ο Θεός μένει μέσα σε εκείνον που Τον αγαπά, εύλογα κάνει την ομολογία του εν τω Θεώ αυτός που αγαπά αληθινά τον Θεό, αλλά εφόσον και αυτός μένει μέσα στον Θεό, θα κάνει και ο Θεός την ομολογία υπέρ αυτού μέσα σε αυτόν. Επομένως, το «καθένας που θα ομολογήσει εν εμοί, θα ομολογήσω και εγώ εν αυτώ», φανερώνει την αδιάσπαστη συνάφεια του Θεού με εκείνους που Τον ομολογούν, από την οποία έχει απομακρυνθεί πολύ εκείνος που Τον αρνείται. Έτσι οι θείες ανταποδόσεις φέρουν μαζί τους τη θεία δικαιοσύνη, ανταποδιδόμενες κατάλληλα με βάση την ομοιότητα.

Αυτή η βροντή μάς φανέρωσε και τον μάρτυρα που απεστάλη από τον Θεό για την έλευση του αληθινού φωτός, και μας γνώρισε αυτόν τον Λόγο που κατήλθε από τον ουρανό, ο οποίος έγινε σάρκα για εμάς, και παρουσίασε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο όλη την επίγεια πολιτεία του με τη σάρκα, τους λόγους, τα έργα, τα πάθη, την ανάσταση μετά τον σταυρό, και την επάνοδό του, μετά από αυτήν, στους ουρανούς, από όπου και κατήλθε. Και όλα αυτά, όπως ακριβώς τα είδε, λέγει, τα κατέγραψε για εμάς, ώστε να σωθούμε. Αλλά και προς όλο το χριστώνυμο πλήρωμα συντάσσει προτρεπτική επιστολή, καλώντας τους πάντες στην κοινωνία της αιώνιας ζωής, η οποία υπήρχε προαιωνίως κοντά στον Πατέρα και φανερώθηκε σε εμάς. Όντας δε μεταξύ των εκλεκτών των Αποστόλων, και όντας και καλούμενος ιδιαιτέρως αγαπημένος, μας ομιλεί για το κεφάλαιο των αρετών, δηλαδή την αγάπη, λέγοντας ότι ο ίδιος ο Θεός είναι αγάπη, και ότι αυτός που έχει αγάπη έχει τον Θεό, και ότι μένει μέσα στον Θεό εκείνος που μένει στην αγάπη, και ότι ο Θεός μένει σε αυτόν στον οποίο μένει η αγάπη. Αναδεικνύει δε τη διπλή ενέργειά της μέσα μας, επιμερίζοντάς την αδιαίρετα τόσο προς τον Θεό όσο και προς τον πλησίον και διδάσκοντας ότι η μία υφίσταται μέσω της άλλης, και αποκαλώντας ψεύστη εκείνον που νομίζει ότι έχει μόνο τη μία από τις δύο.

Και στο τρίτο κεφάλαιο της ίδιας επιστολής: «όποιος δε έχει τα αγαθά του κόσμου, και βλέπει τον αδελφό του να έχει ανάγκη, και κλείσει τα σπλάχνα του απέναντί του, πώς η αγάπη του Θεού μένει μέσα του; Ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό, και ο Θεός σε αυτόν». Και στο τέταρτο: «εάν κάποιος πει ότι αγαπώ τον Θεό, και μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης· διότι εκείνος που δεν αγαπά τον αδελφό του τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό τον οποίο δεν έχει δει; Τον Θεό κανείς ποτέ δεν έχει δει· εάν αγαπούμε ο ένας τον άλλον, ο Θεός μένει μέσα μας, και η αγάπη του είναι τελειωμένη μέσα μας· και αυτή την εντολή έχουμε από αυτόν, ώστε εκείνος που αγαπά τον Θεό, να αγαπά και τον αδελφό του»· και αυτά μεν είναι τα λόγια του ευαγγελιστή.

Διότι αφότου ήλθε στον κόσμο ο Χριστός, αληθινά ο νέος άνθρωπος, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, ανακαινίζεται διά της χάριτος και της δυνάμεως του Πνεύματος, φθάνοντας στο μέτρο της τέλειας αγάπης, η οποία βγάζει έξω τον φόβο και δεν είναι πλέον δυνατόν να υποστεί πτώση. «Διότι η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». «Διότι», λέει ο Ιωάννης, «ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό». Αυτού του μέτρου αξιώθηκαν οι απόστολοι, καθώς και εκείνοι που άσκησαν παρομοίως με αυτούς την αρετή και παρουσίασαν τους εαυτούς τους τέλειους στον Κύριο και ακολούθησαν τον Σωτήρα με τέλειο πόθο σε όλη τους τη ζωή.

Έτσι, παρέστησε όλα τα μέλη του ως όπλα δικαιοσύνης στον Θεό, ζώντας και κινούμενος μόνο για Αυτόν, χωρίς να σκέφτεται ούτε να επιθυμεί να πράξει τίποτα έξω από το δικό Του θέλημα. Ήταν σαν ένας δημαγωγός των θείων προσταγμάτων επί της γης, ανήκοντας εξ ολοκλήρου στον Θεό και πράττοντας, λέγοντας, σκεπτόμενος και προτείνοντας στους άλλους πάντοτε μόνο τα δικά Του. Διότι στους άλλους το να είναι καλοί και αγαθοί προκύπτει είτε επειδή προσδοκούν μισθό είτε επειδή φοβούνται τις απειλές. Ο Δημήτριος όμως, όλα όσα έκανε, έλεγε και έπασχε υπέρ του Χριστού και των προσταγμάτων Του, τα έκανε και τα έλεγε και τα έπασχε μόνο εξαιτίας του έρωτά του προς Αυτόν και επειδή θεωρούσε τον εαυτό του οφειλέτη απέναντί Του για πολλά και μεγάλα, με αποτέλεσμα όχι μόνο να επιλέξει να αδιαφορήσει για αυτά τα παροδικά πράγματα, αν κάτι τον απομάκρυνε έστω και λίγο από τη δόξα Εκείνου, αλλά ακόμη και για τα μέλλοντα, τα άρρητα και τα υπερβαίνοντα τον λόγο, κατά τον θείο Απόστολο. Διότι τόσο πολύ κυριεύθηκε από τον Θεό και τα θεία, και κατέστη τόσο πλήρης από την κατοχή Του, ώστε όχι μόνο να θεωρεί τα δικά Του πιο σπουδαία από όλα τα άλλα και να τα προτιμά από τα πάντα, αλλά και την ψυχή του να προσφέρει με ευκολία για τα θελήματά Του και να προτιμά να δώσει με χαρά το κεφάλι του παρά να αποστεί έστω και ελάχιστα από τη μνήμη Του και από τα δικά Του πράγματα. Και θα ήταν ευκολότερο ένα σώμα να αναπνεύσει και να υπάρξει ποτέ χωρίς ψυχή, παρά να πει κανείς ότι ο Δημήτριος θα μπορούσε να ζει και να παραμένει στη ζωή χωρίς τον Χριστό, τα λόγια Του, τα έργα Του και όσα γίνονται σύμφωνα και με τα δύο. Επειδή για τον Δημήτριο ο Χριστός ήταν σαν την ίδια του την ψυχή, η οποία δεν απομακρυνόταν και επέστρεφε πάλι, όπως βέβαια συνέβαινε σύμφωνα με τον μύθο με την ψυχή του Ερμότιμου του Κλαζομένιου, αλλά του συμπαραστεκόταν πάντοτε, του ενέπνεε θείο σθένος και επιτελούσε τα μεγάλα έργα, και όπως είναι φυσικό για τον καθένα τους, ο μεν Θεός τα επιτελούσε, ο δε Δημήτριος τελειοποιούνταν, ώστε εξαιτίας αυτού συνέβαινε κατ' ανάγκην να μένει ο καθένας στον άλλο, ο Δημήτριος στον Θεό και ο Θεός σε αυτόν, χωρίς να αποχωρίζονται ο ένας από τον άλλο, κατά τον μέγα Ιωάννη.

Το δικό μας χρέος είναι να διατηρήσουμε την αγάπη. Διότι δεν αρκεί μόνο να αγαπήσουμε και να δεχτούμε το συναίσθημα, αλλά πρέπει και να τη συντηρήσουμε και να προσθέσουμε ύλη στη φωτιά ώστε να τη διατηρήσουμε. Διότι αυτό σημαίνει το να μένει κανείς στην αγάπη, στην οποία βρίσκεται κάθε μακαριότητα· το να μένει στον Θεό, και να έχει Εκείνον να μένει μέσα του· «διότι όποιος μένει», λέει, «στην αγάπη, μένει στον Θεό και ο Θεός σε αυτόν». Αυτό δε συμβαίνει και έχουμε την αγάπη σταθερά ριζωμένη στο φρόνημά μας, όταν μέσω των εντολών φτάσουμε σε αυτήν και τηρήσουμε τους νόμους του Αγαπωμένου. Διότι από τις πράξεις η ψυχή αποκτά τη διάθεση για αυτήν ή εκείνη την έξη, ανάλογα με τη χρηστότητα ή την πονηρία που έχουν αυτές, αφού και από τις τέχνες αποκτούμε και μαθαίνουμε εκείνες στις οποίες έχουμε συνηθίσει μέσω της πρακτικής εξάσκησης.

Τέτοια είναι η εν Χριστώ ζωή και με αυτόν τον τρόπο κρύβεται, και έτσι φανερώνεται στο φως των καλών έργων, το οποίο είναι η αγάπη. Διότι σε αυτήν βρίσκεται η λαμπρότητα κάθε αρετής, και αυτή συγκροτεί την εν Χριστώ ζωή σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη προσπάθεια. Επομένως, δεν θα έσφαλλε κανείς αν την αποκαλούσε ζωή· διότι είναι ένωση με τον Θεό, και αυτό αποτελεί τη ζωή, ακριβώς όπως γνωρίζουμε ως θάνατο τον χωρισμό από τον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «η εντολή του είναι ζωή αιώνιος», αναφερόμενος στην αγάπη. Και ο ίδιος ο Σωτήρας προσθέτει: «Τα λόγια που εγώ σας μιλώ είναι Πνεύμα και είναι ζωή», των οποίων το αποκορύφωμα είναι η αγάπη. Και «εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό και ο Θεός μένει σε αυτόν», πράγμα που είναι ταυτόσημο με το να μένει κανείς στη ζωή και η ζωή σε αυτόν· διότι «Εγώ είμαι», λέει, «η ζωή».

Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σταθεί σπίτι χωρίς θεμέλια, έτσι είναι αδύνατον να οικοδομηθούν οι αρετές χωρίς βαθιά και ισχυρή ταπείνωση. Επειδή, αν αυτή δεν έχει τεθεί από πριν ως θεμέλιο, ή αν μετά την τοποθέτησή της αφαιρεθεί και αποσπαστεί αργότερα από τα πνεύματα της πονηρίας, αμέσως όλη η οικοδομή των αρετών, που έγινε με πολλούς ιδρώτες, κόπους και πόνους, καταρρέει και καταστρέφεται, επειδή «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», και πάλι «Ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος.» Αυτός, λοιπόν, που έχει αποκτήσει μέσα του την πηγή και τη ρίζα όλων των ψυχικών παθών, θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από όλους τους ανθρώπους και πιο απαθή, και δεν πείθεται ποτέ ότι υπάρχει κάποιος ανώτερός του στη γνώση, στην πράξη, στη θεωρία και στην απάθεια, γι' αυτό και εξουθενώνει τους πάντες, και δεν πιστεύει στα χαρίσματα που τους δίνονται από τον Θεό και από φθόνο τα διαβάλλει, και διαβεβαιώνει τους πάντες ότι άλλα είναι ψεύτικα και άλλα αδύνατα, και με αυτόν τον τρόπο παρασύρει και άλλους στο ίδιο βάραθρο του φθόνου, της απιστίας και της απώλειας. Εκείνος όμως που τρώει επάξια τη σάρκα του Υιού του Θεού και πίνει το αίμα Του, αν δεν γνωρίζει με σαφήνεια και ακρίβεια, με αίσθηση και επίγνωση, ότι «μένει στον Θεό και ο Θεός μένει σε αυτόν», τότε δεν έχει μεταλάβει ακόμη επάξια αυτά τα μυστήρια. Διότι, ποιος, ακόμη και από τους εντελώς αναίσθητους και νεκρούς, δεν θα αντιληφθεί την ένωση με τον Θεό όταν αυτή συμβεί μέσα του;