Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΙΩΑΝΝΟΥ 4:18

Και ο άγγελος τους λέει πάλι: Μη φοβάστε εσείς. Δεν λέω στους στρατιώτες το μη φοβάστε, αλλά σε εσάς. Εκείνοι ας φοβηθούν, ώστε αφού μάθουν από εμπειρία να μαρτυρήσουν και να πουν: Αληθινά ήταν Υιός Θεού. Εσείς όμως δεν πρέπει να φοβηθείτε. Διότι η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο. Αφού πορευθείτε, πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε, και τα εξής. Και αναχωρούν εκείνες με χαρά, γεμάτες φόβο. Άραγε έχει γραφτεί και αυτό; Λέει λοιπόν ο δεύτερος ψαλμός, ο οποίος προαναγγέλλει το πάθος του Χριστού: Υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο. Να αγαλλιάσθε μεν για τον αναστάντα Κύριο, με τρόμο δε εξαιτίας του σεισμού και του αγγέλου που εμφανίστηκε σαν αστραπή.

Δεν θα μπορούσε κανείς να φτάσει καθόλου στον φόβο του Θεού με τον προαναφερθέντα τρόπο, αν δεν απαλλαγεί από όλες τις βιοτικές μέριμνες. Διότι όταν ο νους βρεθεί σε πολλή ησυχία και αμεριμνησία, τότε ενεργεί μέσα του ο φόβος του Θεού, καθαρίζοντάς τον με βαθιά συναίσθηση από κάθε γήινη παχύτητα, ώστε με αυτόν τον τρόπο να τον οδηγήσει στην πολλή αγάπη της αγαθότητας του Θεού. Ώστε ο μεν φόβος ανήκει σε εκείνους που ακόμη καθαρίζονται, συνοδευόμενος από έναν μέσο βαθμό αγάπης, ενώ η τέλεια αγάπη ανήκει σε εκείνους που έχουν ήδη καθαριστεί, στους οποίους δεν υπάρχει πλέον φόβος. Διότι, όπως λέει, η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Και τα δύο όμως ανήκουν μόνο στους δικαίους, οι οποίοι με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος κατεργάζονται τις αρετές. Και για τον λόγο αυτό κάπου λέει η θεία Γραφή: Να φοβάστε τον Κύριο όλοι οι άγιοί Του, και κάπου αλλού:

Επομένως, καθώς σταδιακά καθαρίζεται, φτάνει στην τελειότητα του καθαρισμού, αυξανόμενη στην αγάπη τόσο, όσο μειώνεται ως προς τον φόβο, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φτάσει στην τέλεια αγάπη, στην οποία, όπως έχει ειπωθεί, δεν υπάρχει φόβος, αλλά πλήρης απάθεια που ενεργείται μέσω της δόξας του Θεού. Ας είναι λοιπόν σε εμάς ως αδιάκοπο καύχημα των καυχημάτων πρώτα ο φόβος του Θεού, και έπειτα η αγάπη, το πλήρωμα του νόμου της εν Χριστώ τελειότητας. {ιη'.} Ψυχή που δεν έχει απαλλαγεί από τις κοσμικές φροντίδες, ούτε τον Θεό θα αγαπήσει γνήσια ούτε τον διάβολο θα αποστραφεί όπως του αξίζει· διότι έχει ήδη ως βαρύ κάλυμμα τη μέριμνα του βίου. Επομένως, σε τέτοιες περιπτώσεις ο νους δεν μπορεί να γνωρίσει το εσωτερικό του δικαστήριο, ώστε να δοκιμάζει μέσα του αλάνθαστα τις αποφάσεις της κρίσης του. Γι' αυτόν τον λόγο, η αναχώρηση είναι απολύτως χρήσιμη. {ιθ'.} Ίδιον της καθαρής ψυχής είναι ο άφθονος λόγος, ο άκακος ζήλος, και ο αδιάκοπος έρωτας προς τον Κύριο της δόξας. Τότε βεβαίως και ο νους ρυθμίζει με ακρίβεια τις δικές του πλάστιγγες, παριστάμενος στη δική του διάνοια σαν σε ένα πεντακάθαρο κριτήριο. {κ'.} Πίστη χωρίς έργα και έργο χωρίς πίστη θα αποδοκιμαστούν με τον ίδιο τρόπο· διότι πρέπει ο πιστός να προσφέρει στον Κύριο την πίστη που αποδεικνύεται έμπρακτα. Διότι ούτε στον πατέρα μας Αβραάμ η πίστη θα λογιζόταν ως δικαιοσύνη, εάν δεν προσέφερε το παιδί του ως καρπό της. {κα'.}

Δ'. ΠΕΡΙ ΘΕΙΟΥ ΦΟΒΟΥ. Λέει στις Καθολικές Επιστολές ο άγιος Ιωάννης: Η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο. Τι θέλει λοιπόν να μας υποδηλώσει με αυτό ο άγιος; Για ποια αγάπη άραγε μιλάει και για ποιον φόβο; Ο μεν Προφήτης στον ψαλμό λέει:

Φοβηθείτε τον Κύριο, όλοι οι άγιοί του· και χιλιάδες άλλα τέτοια βρίσκουμε στις άγιες Γραφές. Αν λοιπόν και οι άγιοι, παρόλο που αγαπούν τόσο πολύ τον Κύριο, τον φοβούνται, πώς λέει: «Η αγάπη διώχνει έξω τον φόβο»; Θέλει να μας δείξει ο άγιος ότι υπάρχουν δύο φόβοι, ένας εισαγωγικός και ένας τέλειος, και ότι ο μεν ένας ανήκει σε εκείνους που αρχίζουν, όπως θα έλεγε κανείς, να σέβονται τον Θεό, ενώ ο άλλος ανήκει στους αγίους που έχουν τελειωθεί, σε αυτούς που έχουν φτάσει στο μέτρο της άγιας αγάπης.

Αυτός γνωρίζει τι είναι το ίδιο το αγαθό, αυτός έμαθε τι σημαίνει το να είναι κανείς μαζί με τον Θεό. Ιδού, αυτός είναι που έχει την αληθινή αγάπη, την οποία ο άγιος ονομάζει τέλεια, και αυτή η αγάπη τον οδηγεί στον τέλειο φόβο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος φοβάται και τηρεί το θέλημα του Θεού, όχι πλέον εξαιτίας των τιμωριών, ούτε για να μην κολαστεί, αλλά, όπως είπαμε, επειδή έχει γευτεί την ίδια τη γλυκύτητα του να είναι κανείς μαζί με τον Θεό, φοβάται μήπως εκπέσει από αυτήν, φοβάται μήπως τη στερηθεί. Αυτός λοιπόν ο τέλειος φόβος, που γεννιέται από αυτήν την αγάπη, αποβάλλει τον εισαγωγικό φόβο. Και για τον λόγο αυτό λέγει ότι: Η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Είναι όμως αδύνατον να έλθει ο τέλειος φόβος, παρά μόνο μέσω του εισαγωγικού.

Διότι δεν πράττουν πλέον το θέλημα του Θεού από φόβο κολάσεως ή για να λάβουν μισθό, αλλά επειδή αγαπούν, όπως έχουμε πει πολλές φορές, φοβούμενοι μήπως πράξουν κάτι αντίθετο προς το θέλημα του αγαπημένου. Και γι' αυτό λέει: Η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Διότι δεν πράττουν πλέον από φόβο, αλλά εξαιτίας της αγάπης τους φοβούνται.

Λόγος περί μετανοίας. Ας μη φοβηθούμε λοιπόν μάταιο φόβο, και φόβο που δεν είναι πραγματικός φόβος, διότι η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο. Τι είναι ο ανθρώπινος φόβος μπροστά στον φόβο του Θεού; Τι είναι η δόξα του φθαρτού ανθρώπου μπροστά στη μεγαλωσύνη και την άρρητη δύναμη και την αμόλυντη δόξα του Θεού; Επειδή λοιπόν, παρασυρόμενοι από τα γήινα, δεν μπορούμε να προσηλώσουμε τον νου μας στα αόρατα μέσω της πίστεως και του φωτισμού της γνώσεως, ας βγάλουμε συμπεράσματα τουλάχιστον από τα ορατά για την άρρητη δύναμη του άφθαρτου Θεού και ας Τον φοβηθούμε.

Δοξολογία και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του παραμένει στους αιώνες των αιώνων. Κατέστησε αλησμόνητα τα θαυμάσιά του· ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, έδωσε τροφή σε όσους τον φοβούνται. Θα ενθυμείται αιώνια τη διαθήκη του· φανέρωσε στον λαό του τη δύναμη των έργων του, για να τους δώσει την κληρονομιά των εθνών· τα έργα των χεριών του είναι αλήθεια και δικαιοσύνη. Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, εδραιωμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα. Απέστειλε λύτρωση στον λαό του, ενετείλατο αιώνια τη διαθήκη του. Άγιο και φοβερό είναι το όνομά του· αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Μήπως άραγε, επειδή αυτός που φοβάται δεν έχει ακόμη τελειωθεί, η μεν εισαγωγή επιτυγχάνεται μέσω του φόβου, ενώ το τέλος κατορθώνεται μέσω της αγάπης; Διότι η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο. Τέτοιος θα ήταν εκείνος που αγαπά τον Κύριο τον Θεό με όλη του την καρδιά και την ψυχή και τη δύναμη. Και καλή σύνεση διαθέτουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν.

Επομένως, σε ακολουθία με αυτά, θα κατανοήσεις εκείνους που μακαρίζονται στην παρούσα ωδή· αυτοί δε ήταν όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο. Ανώτερος, όμως, και ευρισκόμενος σε υψηλότερη βαθμίδα από όσους φοβούνται τον Κύριο, είναι εκείνος που έχει φθάσει στην τέλεια αγάπη. Διότι η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο· και αυτοί μεν που φοβούνται, θα πορευθούν σε πολλούς δρόμους· ίσως δε εκείνος που αγαπά να πορεύεται σε έναν, προς Εκείνον που είπε: «Εγώ είμαι η οδός», στην οποία και οι πολλοί δρόμοι καταλήγουν σαν σε λιμάνι. Και ορθά είπε: «Μακάριοι όλοι»· είτε είναι κανείς δούλος, είτε κύριος, είτε ανάπηρος στο σώμα, είτε οτιδήποτε άλλο, κανένα από αυτά δεν εμποδίζει αυτόν τον μακαρισμό, τον οποίο ο ίδιος αναφέρει. Αντιθέτως, ο μακαρισμός από τους ανθρώπους είναι επισφαλής και ευμετάβολος, πλάθεται μόνο με τα λόγια, και κατακλύζεται από αμέτρητες αντιξοότητες. Όμως αυτός που φοβάται τον Θεό δεν είναι έτσι, αλλά, απαλλαγμένος από αυτά τα κύματα, αναπαύεται σε γαλήνη και σε λιμάνι, δρέποντας την αληθινή μακαριότητα.

ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΦΙΛΕΑ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΘΜΟΥΙΤΕΣ «Εφόσον όλα αυτά τα υποδείγματα, τα πρότυπα και τα καλά γνωρίσματα βρίσκονται κατατεθειμένα για εμάς στις θείες και ιερές Γραφές, χωρίς να διστάσουν καθόλου οι μακάριοι μάρτυρες που ήταν μαζί μας, έχοντας στρέψει με καθαρότητα το μάτι της ψυχής τους προς τον Θεό των όλων και έχοντας βάλει στον νου τους τον θάνατο για χάρη της ευσέβειας, κρατήθηκαν σφιχτά από την κλήση τους. Διότι βρήκαν ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ενανθρώπησε για εμάς, προκειμένου να ξεριζώσει κάθε αμαρτία και να μας καταθέσει εφόδια για την είσοδο στην αιώνια ζωή· γιατί δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και, καθώς βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό Του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και οι χριστοφόροι μάρτυρες, ποθώντας τα μεγαλύτερα χαρίσματα, υπέμειναν κάθε πόνο και κάθε είδους επινόηση βασανιστηρίων όχι μόνο μία φορά, αλλά ορισμένοι ήδη και δεύτερη, και σε όλες τις απειλές όχι μόνο με λόγια, αλλά και με έργα, καθώς οι φρουροί συναγωνίζονταν σε σκληρότητα εναντίον τους, δεν υποχωρούσαν καθόλου στο φρόνημά τους, επειδή η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Ποιος λόγος άραγε θα μπορούσε να επαρκέσει για να απαριθμήσει την αρετή τους και την ανδρεία τους σε κάθε βασανιστήριο; Διότι, καθώς είχε δοθεί ελευθερία σε όλους όσους ήθελαν να τους κακοποιήσουν, άλλοι τους χτυπούσαν με ξύλα, άλλοι με ραβδιά, άλλοι με μαστίγια, άλλοι πάλι με δερμάτινους ιμάντες και άλλοι με σχοινιά.

Όμως, εάν η αγάπη αποβάλει εντελώς τον φόβο, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και ο φόβος μεταποιηθεί και γίνει αγάπη, τότε εκείνο που σώζεται βρίσκεται να είναι μία μονάδα, μέσα στη σύμφυση με το μόνο Αγαθό, επειδή όλοι έχουν ενωθεί μεταξύ τους μέσω της τελειότητας της περιστεράς. Διότι κάτι τέτοιο κατανοούμε από τον ακόλουθο λόγο, ο οποίος λέει: «Μία είναι η περιστερά μου, η τελεία μου· είναι η μοναδική για τη μητέρα της, είναι η εκλεκτή για εκείνη που την γέννησε». Αυτό ακριβώς ερμηνεύεται σε εμάς με μεγαλύτερη σαφήνεια στο Ευαγγέλιο μέσω της φωνής του Κυρίου. Διότι, εναποθέτοντας στους μαθητές του κάθε δύναμη μέσω της ευλογίας, χαρίζει στους αγίους και τα υπόλοιπα αγαθά μέσω των λόγων του προς τον Πατέρα, και προσθέτει το κορύφωμα των αγαθών: το να μη διασπώνται πλέον πολλαχώς από καμία διαφορά των προαιρέσεων στην κρίση τους περί του καλού, αλλά να γίνουν όλοι ένα, έχοντας συμφυεί με το ένα και μόνο Αγαθό, ώστε μέσω της ενότητας του Αγίου Πνεύματος, καθώς λέει ο Απόστολος, αφού συνδεθούν σφιχτά με τον σύνδεσμο της ειρήνης, να γίνουν όλοι ένα σώμα και ένα πνεύμα μέσω της μίας ελπίδας στην οποία κλήθηκαν. Θα ήταν όμως καλύτερο να παραθέσουμε επί λέξει τα ίδια τα θεία λόγια του Ευαγγελίου: «Για να είναι όλοι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, ώστε να είναι και αυτοί ένα μέσα σε εμάς».

Εκείνος δε που λέει ότι δεν προσιδιάζει ο φόβος στον Θεό, ει μη μόνον εάν και το θείο φοβάται, δεν θα παραδεχθεί ότι προσιδιάζει ούτε στον Χριστό και θα παρουσιάσει τον προφήτη να ψεύδεται. Διότι, ποιον φοβόταν ο Χριστός, στον οποίο, σύμφωνα με την προφητεία, έχει αναπαυθεί το πνεύμα του φόβου; Καίτοι, σύμφωνα με τον υιό της βροντής Ιωάννη, «η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο, επειδή ο φόβος εμπεριέχει κόλαση, και εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί στην αγάπη».

Γι' αυτό ακούνε το: «Δεν σας γνωρίζω». Ω, αυτό το φοβερό θηρίο! Ποιον καρπό της αμπέλου διέφθειρε και δεν χόρτασε; Διότι αυτή κατάπιε ολόκληρο το πλήθος εκείνων που στέκονται στα αριστερά, γινόμενη πρόξενος του αιώνιου πυρός· αυτή, αφού βρήκε τόπο στις διάνοιες των πέντε μωρών παρθένων και τις έκανε δικές της μαθήτριες, και αφού έκλεισε τις θύρες του νυμφώνα, τις έκανε αγνώριστες στον Νυμφίο. Ω, κάκιστο και αχόρταγο θηρίο! Πόσους κατάπιε, πόσους αφάνισε, πόσους φόνευσε, πόσους κατέκαψε με εκείνο το πυρ; Όχι όμως τους εύσπλαχνους και τους ελεήμονες, μη γένοιτο· διότι ο ελεήμων καυχάται, μη πτοούμενος την κρίση. «Διότι η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο»· αλλά έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο, σύμφωνα με την αθάνατη φωνή του Κυρίου, και για τους αγγέλους του. Εγώ δε λέγω, και για τους μαθητές του, για τους οποίους προ ολίγου μιλήσαμε, δηλαδή εκείνους που στέκονται στα αριστερά και τις μωρές παρθένους. Όλοι αυτοί, καθώς και όσοι μέχρι τέλους πράττουν τα όμοια, τυγχάνουν μαθητές του.

Η αγάπη δεν γνωρίζει πόλεμο, δεν έχει εχθρό, εξασφαλίζει την ειρήνη· η αγάπη καταπραΰνει τους φονικούς θυμούς, λαμπρύνει τους λογικούς λαούς· η αγάπη, η οποία δεν χωρά στον κόσμο, και όμως κατοικεί στην ταπεινή καρδιά· η αγάπη, που είναι γλυκύτερη από το μέλι και το γάλα, η οποία δεν έχει τη γλυκύτητα μόνο στο στόμα, αλλά αποκτάται και στο βάθος της καρδιάς· η αγάπη συναρμόζει τα πάντα, δι' αυτής συγκροτήθηκαν τα επίγεια και αυξάνονται τα επουράνια· η αγάπη, εξαιτίας της οποίας ο Θεός απέστειλε τον δικό Του Υιό στον κόσμο· διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον μονογενή Του Υιό στον κόσμο για χάρη μας· η αγάπη δίδαξε να υπομένουμε τους κινδύνους και στην ξηρά και στη θάλασσα· η αγάπη τελειοποιεί τους μάρτυρες, τους καθιστά μακάριους, τους στεφανώνει· η αγάπη βλέπει τον πλησίον όπως τον εαυτό της, και θεωρεί τα δικά της ως κοινά για όλους· η αγάπη θεωρεί τη στέρηση του πλησίον δική της υπόθεση· η αγάπη στήνει κοινό τραπέζι για όλους, και στον πλούσιο και στον φτωχό, και στον σοφό και στον απλοϊκό· η αγάπη γλυκαίνει την πικραμένη ψυχή, θεραπεύει τη θλιμμένη, αναζωογονεί την ταπεινωμένη· η αγάπη περιφέρει άσβεστη τη λαμπάδα της παρθενίας, και αναζητά με ενδιαφέρον τους δικούς της· η αγάπη ανοίγει τις θύρες της βασιλείας, και εισάγει στεφανηφόρο την παρθενία, και δεν εμποδίζει να εισέλθουν εκείνοι που ζουν με σεμνό γάμο· η αγάπη αγαπά την ελεημοσύνη, και ετοιμάζει χρυσαυγείς στεφάνους σε εκείνον που την καλλιεργεί· η αγάπη δεν γνωρίζει υπερηφάνεια, αλλά δοξάζει τους ταπεινούς· η αγάπη αποφεύγει την κακολογία, και αγαπά τον καλό λόγο· η αγάπη συμβουλεύει τους άνδρες και τις γυναίκες που έχουν ενωθεί με τον γάμο να ομονοούν, και δεν θέλει ποτέ να χωρίζονται μεταξύ τους· η αγάπη προτρέπει τους πατέρες να αγαπούν τα παιδιά τους, και τα παιδιά να υπηρετούν τους γονείς τους σαν να ήταν κύριοι τους· η αγάπη παρακαλεί τους κυρίους να είναι σπλαχνικοί προς τους υπηρέτες, και συμβουλεύει τους υπηρέτες να υπηρετούν τους κυρίους τους χωρίς δόλο· η αγάπη αποβάλλει τον φόβο έξω, και ενστερνίζεται την παρρησία προς τον Θεό· διότι «η τέλεια αγάπη», λέγει, «διώχνει τον φόβο»· η αγάπη έπλεξε για εμάς αυτόν τον στέφανο των πατέρων, και φύτεψε για εμάς τον κορμό της ελπίδας γλυκύ και καρποφόρο, η αγάπη εισάγει το ποίμνιο στη μάνδρα της Εκκλησίας, και απολαμβάνει τη χλοερή τρυφή του παραδείσου· η αγάπη δέχθηκε και εναρμόνισε την ακοή όλων μας σε μία κοινή προθυμία ακρόασης, και πλάτυνε τη δική σας γλώσσα· η αγάπη παιδαγωγεί το σώμα, θερμαίνει το πνεύμα, εξαγνίζει την ψυχή· η αγάπη τιμά τους κόπους των ασκητών, και ανοίγει ολόχαρους για αυτούς τους κόλπους του Υιού· στους οποίους είθε να μας αξιώσει και εμάς ο Δεσπότης των πάντων, στους αιώνας των αιώνων.

Και στα λόγια μου πρόσθετα το σώμα, δαπανώντας την περιουσία των χρημάτων μου για τις ανάγκες τους. Και τώρα βρίσκομαι εδώ, έτοιμη να παραθέσω το σώμα μου ως συμπόσιο στα βασανιστήρια και στον θάνατο —διότι ο θάνατος δεν αγγίζει την ψυχή— ώστε με κάποιον τρόπο να απολαύσω τη δική τους μακαριότητα. Και πώς κυριεύομαι από αυτό, αποδιώχνοντας τον φόβο με τον έρωτα· διότι λένε πως «οι πάσσαλοι αφαιρούνται με πασσάλους», και «η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο». Ο Πρόβος είπε: Χάρη οφείλω στους ευμενείς και μακάριους θεούς, οι οποίοι δεν επέλεξαν να παραμείνεις κρυμμένη ως ανείπωτο κακό, αλλά σε παρουσίασαν στο βήμα μας να καταγγέλλεις η ίδια τον εαυτό σου. Η μάρτυς απάντησε: Έχω πυρποληθεί από θείο ζήλο, διότι ο θείος λόγος έχει εκπληρωθεί· γιατί οι έσχατοι φτάνουν τους πρώτους. Μαίνεσαι, λέει ο Πρόβος, ω γύναιο, πράγμα το οποίο είναι ξένο προς τους ευγενείς. Αλλά, εφόσον είσαι ευγενούς καταγωγής, δεν θα αγωνιστώ άνανδρα απέναντί σου· διότι ο αγώνας δεν είναι για τρίποδα ή για λέβητα ή για κάτι το γήινο, αλλά μάλλον για την ψυχή. Η μάρτυς αποκρίθηκε: Και μην νομίζεις ότι καυχιέμαι για το γένος μου, ότι είμαι κόρη του Πραιτεξτάτου· διότι πριν από αυτόν έχω γεννήτορα τον Θεό, όπως λέει κάπου κάποιος από τους παλαιούς σοφούς: «Διότι και δικό Του γένος είμαστε». «Διότι εν Αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε», άκουσα από άλλη ρήση.

«Γίνετε, λοιπόν, μιμητές του Θεού, ως αγαπημένα παιδιά, και να πορεύεστε με αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μας αγάπησε και παρέδωσε τον εαυτό του για χάρη μας ως προσφορά και θυσία στον Θεό για οσμή ευωδίας.» «Πάνω από όλα να επιδιώκετε την αγάπη, διότι αυτή είναι ο σύνδεσμος της τελειότητας. Και η ειρήνη του Θεού κυριαρχεί στις καρδιές σας.» «Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο.» «Ο καρπός της δικαιοσύνης σπέρνεται μέσα σε ειρήνη για εκείνους που ειρηνοποιούν.» «Εκείνος που αγαπά τον αδελφό του, μένει στο φως.» «Να αγαπάτε από καθαρή καρδιά.» «Η αγάπη καλύπτει πλήθος αμαρτιών.» «Παιδιά μου, ας μην αγαπάμε μόνο με τα λόγια ούτε με τη γλώσσα, αλλά με έργα και με την αλήθεια. Και από αυτό θα γνωρίσουμε ότι προερχόμαστε από την αλήθεια.» «Αγαπητοί, ας αγαπάμε ο ένας τον άλλον, διότι η αγάπη προέρχεται από τον Θεό· και καθένας που αγαπά, έχει γεννηθεί από τον Θεό και γνωρίζει τον Θεό. Εκείνος που δεν αγαπά, δεν γνώρισε τον Θεό, διότι ο Θεός είναι αγάπη. Δεν υπάρχει φόβος μέσα στην αγάπη· αντίθετα, η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο· και εκείνος που φοβάται, δεν έχει φτάσει στην τελειότητα της αγάπης.»

Λέγοντας αυτά, και αφού περιβλήθηκε το σημείο του σταυρού ως ακαταμάχητο όπλο, κατήργησε όλες τις φαντασιώσεις του διαβόλου. Διότι αμέσως και τα θηρία και τα ερπετά χάθηκαν, όπως διαλύεται ο καπνός, και όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά· αυτός δε, ενδυναμωμένος από τη δύναμη του Χριστού, πορευόταν χαίροντας και ευχαριστώντας τον Κύριο. Αλλά η έρημος εκείνη τρέφει επίσης πολλά και ποικίλα θηρία και κάθε λογής είδη φιδιών και δρακόντων, τα οποία, όταν τα συναντούσε, δεν του παρουσιάζονταν πια ως φαντασίωση, αλλά στην πραγματικότητα, έτσι ώστε εξαιτίας αυτού ο δρόμος να είναι γεμάτος φόβο και κόπο. Αυτός όμως υπερίπτατο νοερώς και των δύο, επειδή, από τη μία πλευρά, η αγάπη, όπως λέει η Γραφή, διώχνει μακριά τον φόβο, και από την άλλη, ο θείος πόθος ελάφρυνε τον κόπο. Έτσι λοιπόν, αφού πάλεψε με πολλές και ποικίλες συμφορές και ταλαιπωρίες, ύστερα από αρκετές ημέρες έφτασε στην έρημο εκείνη της γης Σεναάρ, όπου κατοικούσε ο Βαρλαάμ. Εκεί, αφού βρήκε νερό, έσβησε τη φλόγα της δίψας του.

Διότι αφότου ήλθε στον κόσμο ο Χριστός, αληθινά ο νέος άνθρωπος, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, ανακαινίζεται διά της χάριτος και της δυνάμεως του Πνεύματος, φθάνοντας στο μέτρο της τέλειας αγάπης, η οποία βγάζει έξω τον φόβο και δεν είναι πλέον δυνατόν να υποστεί πτώση. «Διότι η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». «Διότι», λέει ο Ιωάννης, «ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό». Αυτού του μέτρου αξιώθηκαν οι απόστολοι, καθώς και εκείνοι που άσκησαν παρομοίως με αυτούς την αρετή και παρουσίασαν τους εαυτούς τους τέλειους στον Κύριο και ακολούθησαν τον Σωτήρα με τέλειο πόθο σε όλη τους τη ζωή.

13. Ως δέκατο τρίτο ερώτημα ρωτήσατε, ποιες είναι οι μικρές και ελαφρές αμαρτίες, στις οποίες υποπίπτουν οι μέσοι. Και αφού λάβατε την απάντηση ότι πρόκειται για αυτές που σε εσάς ονομάζονται συγγνωστές, όπως η αργολογία και τα παρόμοια, είπατε ότι αυτές δεν μπορούν να παραμένουν σε όσους έχουν απαλλαγεί από αυτές μέσω της αγάπης, επειδή δική μας θέση είναι ότι η αγάπη, που εξαλείφει τα μεγαλύτερα αμαρτήματα, απαλείφει και τα μικρότερα. — Αυτό όμως δεν είναι δική μας θέση, ούτε αυτός ο όρος μας είναι καθόλου γνώριμος. Διότι λέμε ότι όχι η αγάπη, αλλά η ίδια η μετάνοια είναι αυτή που συγχωρεί τα αμαρτήματα. Και αυτό είναι φανερό από όσα ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος έχει διδάξει πολλές φορές και σε πολλά σημεία στους λόγους του περί μετανοίας. Αν και αναδείχθηκε δεύτερος κήρυκας της μετανοίας μετά τον συνώνυμό του και παρουσίασε επαρκέστατα την ισχύ της, πουθενά δεν μνημόνευσε την αγάπη ως κάτι που υπάρχει σε όσους μετανοούν. Και αυτό είναι απολύτως φυσικό. Διότι αν δεν υπάρχει φόβος μέσα στην αγάπη και όποιος φοβάται δεν έχει φτάσει στην τελειότητα της αγάπης, ενώ ο φόβος είναι αυτός που κατεξοχήν συνιστά τη μετάνοια, τότε η αγάπη υπερέχει της μετανοίας, αφού είναι η πιο τέλεια από τις αρετές, και δεν αρμόζει σε αυτούς που μετανοούν, αλλά σε αυτούς που είναι τέλειοι κατά την αρετή.

Γι' αυτό, έχοντας θαυμάσει το μέγεθος της συγκατάβασής Του, κατέστησα τον φόβο προς Αυτόν αναμεμειγμένο με τον πόθο και συγκρότησα μία ενιαία αγάπη και από τα δύο, δηλαδή και από τον φόβο και από τον πόθο, η οποία συνίσταται από σεβασμό και εύνοια, ώστε ούτε ο φόβος να μετατραπεί σε μίσος αποστερούμενος τον πόθο, ούτε ο πόθος να γίνει περιφρόνηση μη έχοντας συνδεδεμένο μαζί του τον σώφρονα φόβο, αλλά η αγάπη να αποδειχθεί ως έμφυτος νόμος στοργής, ο οποίος οικειώνεται καθετί που είναι κατά φύση συγγενικό, υποτάσσοντας αφενός το μίσος μέσω της εύνοιας και απομακρύνοντας αφετέρου την περιφρόνηση μέσω του σεβασμού. Αυτόν ακριβώς, εννοώ τον φόβο, έχοντας αναγνωρίσει ο μακάριος Δαβίδ περισσότερο από οτιδήποτε άλλο ως συστατικό στοιχείο της θείας αγάπης, λέει: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένων εις αιώνα αιώνος», γνωρίζοντας δηλαδή ότι αυτός ο φόβος είναι διαφορετικός από τον φόβο που συνίσταται στο δέος της τιμωρίας για τα αμαρτήματα, εφόσον εκείνος μεν αποβάλλεται, εξαφανιζόμενος παντελώς με την παρουσία της αγάπης, όπως ακριβώς καταδεικνύει με τα δικά του λόγια ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης όταν λέει: «Η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο», ενώ τούτος χαρακτηρίζει φυσικώς τον νόμο της αληθινής στοργής, διατηρώντας για τους αγίους παντοτινά, μέσω του σεβασμού, τον θεσμό και τον τρόπο της αγάπης παντελώς αδιάφθορο, τόσο προς τον Θεό όσο και μεταξύ τους.

ΠΒ΄. Τον μεν πρώτο φόβο τον αποβάλλει η τέλεια αγάπη της ψυχής που την κατέχει, μη φοβούμενη πλέον την κόλαση· τον δεύτερο όμως τον έχει πάντοτε, όπως έχει ειπωθεί, συζευγμένο με τον εαυτό της. Και στον μεν πρώτο φόβο αρμόζει το: «Με τον φόβο του Κυρίου απομακρύνεται ο καθένας από το κακό», και: «Αρχή σοφίας, φόβος Κυρίου».

ϞΒ΄. Δεν έχει ακόμη απάθεια εκείνος που, εξαιτίας κάποιου πειρασμού που συνέβη, δεν μπορεί να παραβλέψει το ελάττωμα του φίλου του, είτε αυτό είναι πραγματικό είτε φαινομενικό. Διότι τα πάθη που ενυπάρχουν στην ψυχή, όταν αναταράσσονται, τυφλώνουν τη διάνοια και δεν την αφήνουν να ατενίσει τις ακτίνες της αλήθειας ούτε να διακρίνει το καλύτερο από το χειρότερο. Επομένως, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν έχει αποκτήσει ούτε την τέλεια αγάπη, η οποία διώχνει μακριά τον φόβο της κρίσεως.

Δέρματα βαμμένα κόκκινα προσφέρει εκείνος που έχει νεκρωθεί εντελώς ως προς την αίσθηση, ενώ τρίχες προσφέρει εκείνος που έχει αποκτήσει την απόλυτη αναισθησία απέναντι στα παρόντα. Τι σημαίνει το χωρίο του ψαλμού «υπηρετήστε τον Κύριο με φόβο και αγαλλιάσθε σε αυτόν με τρόμο»; Και πώς είναι δυνατόν ταυτόχρονα και να τρέμει κανείς και να αγαλλιάται; Και πώς πάλι στον 18ο ψαλμό λέει: «Ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός και παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», ενώ ο Ιωάννης λέει: «Η τέλεια αγάπη διώχνει έξω τον φόβο»; Και αν διώχνεται έξω, πώς παραμένει;

ιʹ Περί του ότι εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί στην αγάπη ιαʹ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν την τήρησαν ιβʹ Περί του ποιος είναι ο σπιλωμένος από τη σάρκα χιτώνας ιγʹ Περί του ότι τα αόρατα αυτού από τη δημιουργία του κόσμου καθίστανται ορατά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων

ΕΡΩΤΗΣΗ Ιʹ Εάν αυτός που φοβάται δεν έχει τελειωθεί στην αγάπη, πώς δεν υπάρχει υστέρημα σε αυτούς που τον φοβούνται; Αν δεν υπάρχει υστέρημα, είναι φανερό ότι έχει τελειωθεί. Πώς λοιπόν αυτός που φοβάται δεν έχει τελειωθεί; Απόκριση. Η καλή ευταξία των θείων Γραφών, καθορίζοντας τους βαθμούς, σύμφωνα με τον σωστικό θεσμό του Πνεύματος, εκείνων που κινούνται από το εξωτερικό πλήθος των παθών προς τη θεία ενότητα, αυτούς μεν που εισάγονται και βρίσκονται κάπου στα προπύλαια της θείας αυλής των αρετών τους ονόμασε «φοβουμένους», αυτούς δε που έχουν αποκτήσει σύμμετρη έξη των λόγων και των τρόπων της αρετής γνωρίζει να τους ονομάζει «προκόπτοντες», ενώ αυτούς που έχουν ήδη φτάσει γνωστικώς, μέσω αυτής, στην κορυφή της εκφαντικής αλήθειας των αρετών τους προσαγορεύει «τελείους». Ούτε λοιπόν αυτός που φοβάται τον Κύριο, ο οποίος έχει αποστραφεί εντελώς την παλαιά αναστροφή της φθοράς των παθών και έχει παραδώσει εξαιτίας του φόβου όλη του τη διάθεση στα θεία προστάγματα, στερείται κάποιο από τα αγαθά που ταιριάζουν στους εισαγομένους, έστω κι αν δεν έχει αποκτήσει ακόμη την έξη των αρετών ούτε έχει γίνει μέτοχος της σοφίας που λαλείται στους τελείους· ούτε βέβαια ο προκόπτων στερείται κάτι από τα αγαθά που αντιστοιχούν στον βαθμό του, έστω κι αν δεν έχει ακόμη αποκτήσει την ίδια με τους τελείους υπερέχουσα γνώση των θείων.

Επειδή δε ο φόβος είναι διττός, σύμφωνα με το «να φοβάστε μάλλον εκείνον που μπορεί να απολέσει και το σώμα και την ψυχή στη γέεννα», και σύμφωνα με το «ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα του αιώνα», και «είναι μέγας και φοβερός σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω του», πρέπει να εξεταστεί πώς η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο, εάν πράγματι παραμένει στον αιώνα του αιώνα, και πώς ο Θεός θα είναι φοβερός παραμένοντας στους άπειρους αιώνες σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω του.

Επιπλέον, έπραξε και αυτό που κανείς από τους συμμύστες δεν είχε τολμήσει, το να ανακλιθεί δηλαδή στο δεσποτικό στήθος με τόση παρρησία και οικειότητα· διότι, όταν ο Διδάσκαλος προδόθηκε και συρόταν προς το πάθος, αυτός μόνος τον ακολούθησε αληθινά, ενώ όλοι είχαν τραπεί σε φυγή ή δεν βρίσκονταν σε καθόλου καλύτερη διάθεση, και παρέμεινε δίπλα στον σταυρό, συμπάσχοντας με τον Εσταυρωμένο. Και, το μέγιστο βέβαια και εξοχότερο, ότι σε αυτόν, ξεχωριστά από όλους, εμπιστεύθηκαν τον ασύλητο θησαυρό της αγνείας και της παρθενίας, τη μητέρα του Κυρίου, και ονομάστηκε γιος της από τον ίδιο τον Κύριο. Αυτά και ακόμη περισσότερα αποτελούν θεοπαράδοτες αλήθειες, και έχουν εξηγηθεί με μεγαλύτερη φιλοπονία από άλλους πριν από εμάς. Εγώ όμως εκείνο που θαύμασα υπερβολικά είναι τούτο: πώς, ανάμεσα σε εκείνους που λυσσομανούσαν εναντίον του Χριστού, στο αποκορύφωμα της μιαιφονίας, αυτός διατηρούσε την παρρησία του, χωρίς να φοβάται απολύτως τίποτα· και οπωσδήποτε θα είχα την ευκαιρία να δηλώσω ότι η τέλεια αγάπη αποβάλλει τον φόβο, διαφορετικά από ό,τι έχει προαναφερθεί.

ε΄ Περί του «εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό δεν πράττει αμαρτία». στ΄ Περί του «διότι γι' αυτόν τον λόγο κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο και στους νεκρούς». ζ΄ Περί του «ο Θεός είναι φως». η΄ Περί του πώς είμαστε τέκνα του Θεού, και πώς μετά από αυτά θα είμαστε. θ΄ Περί του πώς «εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί μέσα στην αγάπη» και «δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που τον φοβούνται». ι΄ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν τη διατήρησαν, και όσα τους επιφυλάσσονται. ια΄ Ποιος είναι ο χιτώνας που έχει σπιλωθεί από τη σάρκα. ιβ΄ Τι σημαίνει το «διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». ιγ΄ Τι σημαίνει το «και λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη». ιδ΄ Περί του «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα».

Δεν οφείλει, λοιπόν, η χριστιανική ψυχή που έχει γίνει μέτοχος της χάριτος να επαναπαύεται και να ικανοποιείται με την εντύπωση ότι «ήδη» έχει καταφέρει κάτι, αλλά, αποβλέποντας στον προαναφερθέντα σκοπό του αποστόλου, οφείλει να σπεύδει πάντοτε, με μεγάλο αγώνα και κόπο, για να επιτύχει μέσω της πίστεως την υποσχεθείσα τέλεια αγάπη του Πνεύματος, η οποία «έξω βάλλει τον φόβον», όπως ακριβώς έχει πει ο Ιωάννης. Και πρέπει πάντοτε να πεινά και να διψά για «τη δικαιοσύνη» και να έχει μέσα της πάντοτε τη διάθεση σαν να κάνει μόλις την αρχή, εξαιτίας του «υπερβάλλοντος πλούτου» του Πνεύματος που έχει υποσχεθεί στους πιστούς, ώστε, τρέφοντας η ευλαβής ψυχή αυτή τη μεγάλη επιθυμία για τα ανώτερα αγαθά, όχι μόνο να μην χάνει τα καλά που έχει ήδη αποκτήσει, αλλά και να προσλαμβάνει εκείνα που δεν κατέχει ακόμη. Διότι ο Χριστιανός δεν οφείλει να καιροσκοπεί ούτε να δειλιάζει μπροστά στον κόπο σαν τον μισθωτό ή τον «δούλο», αλλά, έχοντας δουλεύσει για τον Πατέρα μέχρι τέλους ως «υιός και κληρονόμος» με κάθε ευγνωμοσύνη και προθυμία, έτσι θα καταστεί κληρονόμος των πατρικών αγαθών. Διότι όλοι σε τούτο τον αιώνα φαίνεται να απολαμβάνουν τη ζωή, από τον βασιλιά μέχρι τον επαίτη, και ο καθένας βεβαιώνεται ότι ζει, αλλά αν συγκρίνεις τη ζωή και την τρυφή των πλουσίων με εκείνη των φτωχών, θα βρεις μεγάλη διαφορά.

Ας φροντίσουμε, λοιπόν, να πράττουμε μέσω της προσευχής όσα ο Ίδιος μας προστάζει και όχι όπως εμείς πεισματικά επιθυμούμε. Διότι Αυτός γνωρίζει με ακρίβεια τι συμφέρει τις ψυχές μας και ζητά από εμάς την ελπίδα που πηγάζει από την πίστη. Αναθέτοντας, λοιπόν, τα πάντα σε Αυτόν, ας μη μεριμνούμε για τίποτα άλλο, παρά μόνο για τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος. Διότι έτσι και τους πονηρούς δαίμονες θα αποφύγουμε, και τις θλίψεις που μας συμβαίνουν θα υπομείνουμε, και, αφού συνετιστούμε εν Κυρίω από τη χάρη Του, θα μπορέσουμε να ευχαριστήσουμε το Άγιο Πνεύμα, που μας λυτρώνει από την εσωτερική αμαρτία. Πρέπει, λοιπόν, να διαφυλάττουμε πάντοτε και παντού την προσευχή γι' αυτό το ζήτημα. Διότι από αυτό θα φανεί αν πιστεύουμε στον αποστολικό λόγο ή αν απιστούμε. Ας μη φοβηθούμε, λοιπόν, τους εχθρούς, αλλά τον Κύριο. Διότι οι φαύλοι λογισμοί, ενώ θλίβουν τους αγωνιστές, τους εξαναγκάζουν, παρά τη θέλησή τους, να καταφεύγουν ακόμη περισσότερο στον Κύριο, ενώ αντίθετα, παραπλανώντας τους ηδυπαθείς, τους κατασύρουν στη λήθη. Γι' αυτό τον λόγο έρχονται και οι φανερές θλίψεις, ώστε, έστω και μέσω αυτών, να επιστρέφουμε πάλι στην ευσέβεια. Επομένως, οι μεν πνευματικά νήπιοι αναζητούν τον Θεό φοβούμενοι τον επίγειο κίνδυνο, ενώ όσοι έχουν προκόψει κυριεύονται από τον θείο πόθο· διότι «η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο». Αμήν.

Και έτσι αυξάνονται λίγο-λίγο όλα τα μέλη του πνευματικού σώματος, όπως το οστό με το οστό και η άρθρωση με την άρθρωση, συντιθέμενα, συναρμολογούμενα και συνδεόμενα από την αγία αγάπη. Αυτή δε η αγάπη, δηλαδή η κεφαλή όλων των αρετών, είναι ο Χριστός και Θεός, ο οποίος γι' αυτόν τον λόγο κατήλθε στη γη και έγινε άνθρωπος, λαμβάνοντας τη δική μας χοϊκή σάρκα, για να μας μεταδώσει ουσιωδώς τη δική Του θεότητα και, αφού μας κάνει πνευματικούς και μας καταστήσει άφθαρτους, να μας ανεβάσει στους ουρανούς. Αυτή είναι η αγάπη για την οποία ο θείος Απόστολος λέει ότι έχει εκχυθεί πλούσια στις καρδιές μας, δηλαδή η μετουσία και η μέθεξη της θεότητάς Του, μέσω της οποίας ενωνόμαστε με τον Θεό. Για αυτήν και ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο», και ότι: «Εκείνος που φοβάται δεν έχει φτάσει στην τελειότητα της αγάπης», και πάλι: «Δείτε τι είδους αγάπη μάς έδωσε ο Πατέρας, ώστε να ονομαστούμε τέκνα Θεού.» Αγάπη εδώ ονομάζει το Άγιο Πνεύμα του Θεού, μέσω του οποίου λαμβάνουμε και την υιοθεσία.

Διότι ο φόβος είναι από τη φύση του γεμάτος κατήφεια και κάνει εκείνους που τον έχουν αποκτήσει να είναι διαρκώς σκυθρωποί ως δούλοι, ως άξιοι πολλών χτυπημάτων, ως περιμένοντας κάθε ώρα την αποκοπή του θανάτου, και ενώ βλέπουν το δρέπανο, αγνοούν την ώρα και δεν έχουν ελπίδα ούτε καμία βεβαιότητα τέλειας συγχώρεσης, αλλά τρέμουν το πέρας, φρίττουν μπροστά στο τέλος, φέροντας μέσα τους την απόφαση εκείνης της δίκης ως αμφίβολη, Θεέ μου. Το άνθος, λοιπόν, που φέρει, είναι ανέκφραστο στην όψη του, και ακόμη πιο ανέκφραστο στον τρόπο του· διότι φαίνεται να ανθίζει, αλλά αμέσως κρύβεται, πράγμα που δεν ανήκει στη φύση ούτε στη φυσική ακολουθία, αλλά επιδεικνύοντας μια υπερφυσική φύση που ξεπερνά κάθε άλλη φύση, αποκαλύπτεται προς το παρόν ως ένα ωραίο άνθος που ξεπερνά κάθε λόγο, και αρπάζει προς τη θέα του όλο τον νου μου, μην αφήνοντάς τον να θυμάται τίποτα από όσα προξενούν φόβο, αλλά μου προκαλεί τότε λήθη όλων αυτών και σύντομα πετάει μακριά. Το δέντρο του φόβου μένει και πάλι χωρίς άνθος. Και λυπάμαι και στενάζω και προς Εσένα θερμά κραυγάζω· και πάλι βλέπω το άνθος στα κλαδιά του δέντρου, και έχοντας στραμμένο το βλέμμα, ω Χριστέ μου, μόνο στο άνθος, δεν βλέπω τότε το δέντρο. Καθώς δε το άνθος ανθίζει πιο συχνά και με ελκύει ολόκληρο προς αυτό με τον πόθο, καταλήγει στον καρπό της αγάπης. Ο καρπός αυτός, πάλι, δεν ανέχεται να βαστάζεται στο δέντρο του φόβου, αλλά μάλλον, όταν ωριμάσει πλήρως, τότε φαίνεται μόνος του, χωρίς το δέντρο· διότι φόβος μέσα στην αγάπη δεν βρίσκεται καθόλου, ούτε πάλι καρποφορείται αυτή στην ψυχή χωρίς φόβο. Είναι όντως ένα θαύμα που ξεπερνά τον λόγο και κάθε έννοια, το ότι ένα δέντρο με κόπο ανθίζει και καρποφορεί, και ο καρπός του πάλι ξεριζώνει ολόκληρο το δέντρο, και μένει ο καρπός ολομόναχος. Πώς είναι δυνατόν να υπάρχει καρπός χωρίς δέντρο;