Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Γ΄ 19:10

Διότι έτσι και ο Ηλίας κάποτε, νομίζοντας από ζήλο ότι απέμεινε ο μόνος προσκυνητής του Θεού, έλεγε προς τον Θεό: «Επέδειξα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο και Θεό τον Παντοκράτορα, διότι σε εγκατέλειψαν οι γιοι του Ισραήλ· τα θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν και τους προφήτες σου θανάτωσαν με ρομφαία, και έχω απομείνει εγώ ολομόναχος, και ζητούν να μου πάρουν τη ζωή. Και είπε ο Κύριος προς αυτόν: Πήγαινε, επίστρεψε στον δρόμο σου», διότι δεν είσαι μόνος. Επειδή διατήρησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ. Αλλά και τώρα δεν μίλησε άνθρωπος, αλλά ο Θεός είπε: Δεν υπάρχει δίκαιος, ούτε ένας. Διότι «ο Κύριος από τον ουρανό έσκυψε για να δει», όχι για να δει τότε, αλλά για να σώσει τότε, για να δείξει αυτά που προείπε: δεν υπάρχει κάποιος που να συνιεί, δεν υπάρχει κάποιος που να εκζητεί τον Θεό. Ο μακάριος Δαβίδ, γεμάτος από φόβο, θάμβος και αθυμία, στον προκείμενο ψαλμό ερωτά: Εάν δεν υπάρχει δίκαιος, ούτε ένας, εάν δεν υπάρχει αυτός που να συνιεί ή αυτός που να εκζητεί τον Θεό, «Κύριε, ποιος θα κατοικήσει στο σκήνωμά σου ή ποιος θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος σου;» Όπως φαίνεται, εγώ μάταια επιθύμησα να οικοδομήσω σκήνωμα και ναό στο όρος για εσένα.

«Διότι φλεγόταν η καρδιά μου και οι νεφροί μου αλλοιώθηκαν, κι εγώ ήμουν εξουθενωμένος και δεν γνώριζα κ.λπ.». Επειδή επέδειξα ένθερμο ζήλο για τον Κύριο, ώστε να γεμίσουν και η καρδιά και οι νεφροί από πύρινο ζήλο, για τον λόγο αυτό αξιώθηκα να φωτιστώ και να κατανοήσω τα όσα έχουν γίνει για την πόλη σου, καθώς και τα περί της εικόνος των ασεβών. Αλλά προηγουμένως ζούσα σαν άλογο κτήνος, μη δυνάμενος να εμβαθύνω στους λόγους της Πρόνοιας. Όμως, δεν απομακρύνθηκα από εσένα τον Θεό, ούτε εξέπεσα από την ελπίδα μου σε εσένα, αλλά ήμουν διαπαντός ενωμένος μαζί σου. Και αυτό το έπραττα όχι από δική μου δύναμη, αλλά εξαιτίας της δικής σου χάριτος. Διότι εσύ ο ίδιος, με τη δική σου φιλανθρωπία, αφού με έπιασες από το δεξί μου χέρι, με συνείχες και με συγκρατούσες, ώστε να μην κλονιστούν τα βήματά μου, ούτε να σαλευθούν τα πόδια μου από τη στάση μου κοντά σου.

Ότι συνηθίζουν οι αιρετικοί να λένε πως όσα λέγονται μέσω των προφητών έχουν ειπωθεί ως εκ προσώπου του Αγίου Πνεύματος· γι' αυτό νομίζουν ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κατώτερο του Θεού, κακώς, επειδή ο ψαλμός λέει: «Ελάτε, ας τον προσκυνήσουμε», ωσάν να προσκυνούσε το Πνεύμα μαζί με τους ανθρώπους. Απαντούμε σε αυτούς τα ακόλουθα. Τι σημαίνει λοιπόν το ότι λέει επίσης: «Ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου;» Μήπως λοιπόν κλαίει και το Πνεύμα, όπως εσύ ισχυρίζεσαι; Και αλλού, για να δειχθεί η κυριότητα του Πνεύματος, λέει: «Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός». Και σε άλλο σημείο λέει: «Γνωρίστε ότι ο Κύριος, αυτός είναι ο Θεός»· και πάλι: «Θα ακούσω τι θα λαλήσει μέσα μου Κύριος ο Θεός». Ελέγχοντας δε στα βιβλία των Βασιλειών λέει: «Το Πνεύμα μίλησε μέσα μου», όχι μέσω εμού. Και για να μαρτυρήσει ο Παύλος ποιος ήταν αυτός που μιλούσε μέσω των προφητών, διάβασε τα όσα γράφτηκαν από αυτόν στην προς Εβραίους επιστολή: «Πολυμερώς και πολυτρόπως τον παλαιό καιρό ο Θεός, αφού μίλησε στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Επομένως έχει φανερωθεί ότι το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Ας δούμε πάλι πώς έχει ο θείος χρηματισμός, τον οποίο απηύθυνε ο Θεός προς τον Ηλία. Διότι τότε ο Ηλίας απευθυνόταν παραπονούμενος στον Θεό, λέγοντας: «Τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν, και τους προφήτες σου τους απέκτειναν· και εγώ απέμεινα μόνος· και ζητούν να πάρουν την ψυχή μου».

Η νηστεία τον κυοφόρησε· η νηστεία τον εθήλασε· η νηστεία τον ανδρώσε, σύμφωνα με την παραγγελία που έδωσε ο άγγελος στη μητέρα του: «Οτιδήποτε προέρχεται από την άμπελο να μην το φάει, και κρασί και σίκερα να μην πιει». Η νηστεία γεννά προφήτες, δυναμώνει τους ισχυρούς· η νηστεία κάνει σοφούς τους νομοθέτες, αποτελεί αγαθό φυλακτό της ψυχής, ασφαλή σύντροφο για το σώμα, όπλο για εκείνους που αριστεύουν, γυμναστήριο για τους αθλητές. Αυτή αποκρούει τους πειρασμούς, αυτή προετοιμάζει για την ευσέβεια, όντας σύντροφος της νήψης, δημιουργός της σωφροσύνης. Στους πολέμους ανδραγαθεί, στην ειρήνη διδάσκει την ησυχία. Τον Ναζηραίο αγιάζει, τον ιερέα τελειοποιεί. Διότι δεν είναι δυνατόν να τολμήσει κανείς την ιερουργία χωρίς νηστεία, όχι μόνο στη μυστική πλέον και αληθινή λατρεία, αλλά και στην τυπική που προσφερόταν σύμφωνα με τον Νόμο. Αυτή κατέστησε τον Ηλία θεατή του μεγάλου θεάματος· διότι, αφού καθάρισε την ψυχή του με νηστεία επί σαράντα ημέρες, αξιώθηκε έτσι να δει στο σπήλαιο του Χωρήβ τον Κύριο, στον βαθμό που είναι δυνατόν να Τον δει άνθρωπος. Νηστεύοντας απέδωσε στη χήρα το παιδί της, αναδεικνυόμενος ισχυρός ενάντια στον θάνατο μέσω της νηστείας.

Μέγιστο, λοιπόν, είναι το τραύμα της ανθρωπότητας. Από τα πόδια έως το κεφάλι δεν υπήρχε σε αυτήν ακεραιότητα. Δεν υπήρχε μαλακτικό φάρμακο να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι. Έπειτα, οι προφήτες θρηνώντας και κοπιάζοντας έλεγαν: Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία; Και πάλι: Ας έλθει το χέρι σου επάνω στον άνδρα της δεξιάς σου και επάνω στον υιό του ανθρώπου, τον οποίο στερέωσες για τον εαυτό σου. Και δεν πρόκειται να απομακρυνθούμε από εσένα. Και άλλος από τους προφήτες παρακαλούσε λέγοντας: Κύριε, κλίνε τους ουρανούς και κατάβα. Τα τραύματα της ανθρωπότητας υπερβαίνουν τη δική μας θεραπευτική ικανότητα. Τους προφήτες σου τους σκότωσαν και τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν. Το κακό είναι αδύνατο να διορθωθεί από εμάς, έχει ανάγκη από εσένα τον διορθωτή.

«Κρίνε με, Θεέ, και δίκασε την υπόθεσή μου εναντίον έθνους ανόσιου· από άνθρωπο δόλιο και άδικο λύτρωσέ με. Διότι εσύ, Θεέ, είσαι το στήριγμά μου, γιατί με απώθησες; Γιατί να πορεύομαι σκυθρωπός εξαιτίας της καταπίεσης του εχθρού;» Θα μπορούσε κανείς να πει ότι αυτά τα λέει ένας ή δύο ίσως άνθρωποι σε ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων, που βρέθηκαν να είναι δίκαιοι. Αυτός, λοιπόν, ο ένας και σπάνιος, όπως ο Ιερεμίας ή κάποιος άλλος όμοιός του, ας θρηνεί και ας αναπέμπει αυτές τις φωνές, ικετεύοντας να λυτρωθεί από το ανόσιο έθνος· ας αναφέρεται δε σε αυτούς ακριβώς που προέρχονται από την περιτομή, ζητώντας λύτρωση και από τον άδικο και δόλιο άνθρωπο, ώστε να μη γίνει ποτέ και ο ίδιος άδικος και δόλιος. Ας παρακαλεί δε τον Θεό λέγοντας: «Εσύ είσαι, Θεέ, το στήριγμά μου· γιατί με απώθησες, εγκαταλείποντάς με ανάμεσα σε έναν τέτοιο λαό;» Τα προκείμενα λόγια θα ταίριαζαν και στον προφήτη Ηλία, ο οποίος έλεγε διαμαρτυρόμενος εναντίον του λαού: «Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν και τα θυσιαστήριά σου γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου».

Διότι υπάρχουν πολλές κατοικίες κοντά στον Πατέρα· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Κύριε, στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους». Αυτό λοιπόν το διακήρυξε προφητικά ο Ασάφ, ωσάν να είχε εμπνευστεί από τον Θεό, έχοντας δει το μέλλον με φωτισμένα τα μάτια της ψυχής του. Την αιτία, δε, για την οποία φωτίστηκε ώστε να μπορέσει να δει την πόλη του Θεού, την παρουσιάζει λέγοντας στη συνέχεια: «Επειδή φλεγόταν η καρδιά μου, και οι νεφροί μου αλλοιώθηκαν». Επειδή, δηλαδή, έδειξα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο, κατά το παράδειγμα του προφήτη Ηλία, και παρασυρόμουν στους λογισμούς μου βλέποντας τους ασεβείς να ευφραίνονται· αλλά και πυρπολούνταν οι νεφροί μου και τα κρυφά βάθη της ψυχής μου· γι' αυτό και έλεγα: «Διότι φθόνησα τους ανόμους, βλέποντας την ευημερία των αμαρτωλών»· για τον λόγο αυτό αξιώθηκα να φωτιστώ από το Πνεύμα και να δω την πόλη του Θεού, καθώς και όσους είναι άξιοι αυτής και όσους δεν είναι. Αντί δε του, «Φλεγόταν η καρδιά μου», ο Σύμμαχος λέει: «Συστελλόταν η καρδιά μου, και μέσα στους νεφρούς μου συλλογιζόμουν φέρνοντας αντιρρήσεις». Έπειτα, στη συνέχεια έχει ειπωθεί: «Και εγώ εξουθενωμένος, και δεν γνώριζα»· το οποίο βέβαια ο Σύμμαχος ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Ήμουν δε αδαής και αγνοούσα»· και πάλι: «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Σαν κτήνος πορεύθηκα ενώπιόν σου». «Και εγώ», λέει, «διαρκώς μαζί σου»· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Και ήμουν μαζί σου διαρκώς».

Η παραβολή του Σωτήρος διατυπώθηκε παρόμοια με εκείνη 〈του προφήτη〉, ώστε να γίνει κατανοητή 〈και να εξεταστεί〉 από τους παρόντες και τους ακροατές. Δεν ελέχθη όμως για τον αμπελώνα, επειδή ο προφήτης είχε ήδη διατυπώσει εκ των προτέρων την προφητεία γι' αυτόν. Εκείνα όμως που είχαν αποσιωπηθεί από τον προφήτη, αυτά τα τοποθετεί ο Ίδιος στην παραβολή, εννοώ όσα αφορούν τους γεωργούς του αμπελώνα. Αυτοί ήταν οι πρεσβύτεροι του λαού και οι αρχιερείς, οι άρχοντες και οι δάσκαλοι. Οι οποίοι μάλιστα έγιναν και για το 〈όλο〉 πλήθος οι υπαίτιοι της παραγωγής των πονηρών καρπών, εξαιτίας των οποίων και ο αμπελώνας εγκαταλείφθηκε έρημος, δηλαδή ολόκληρο το έθνος τους, και γκρεμίστηκε ο φράχτης του, δηλαδή εκείνοι που παλαιότερα υπερασπίζονταν το έθνος και φύλαγαν τον λαό μαζί με τον ίδιο τον τόπο, όπως και ο πύργος που υπήρχε σε αυτόν, δηλαδή ο ίδιος ο ναός, και ο ληνός [και] το θυσιαστήριο. Όλα 〈λοιπόν〉 αυτά εξαλείφθηκαν ολοσχερώς εκ θεμελίων εξαιτίας της μιαιφονίας των γεωργών, οι οποίοι σκότωσαν τους πρώτους δούλους και τους δεύτερους που στάλθηκαν σε αυτούς, δηλαδή τους προφήτες ανά τους αιώνες. Μαρτυρεί για τον λόγο αυτό και η Παλαιά Γραφή, και από τους προφήτες ο Ηλίας σε προσευχή προς τον Θεό, λέγοντας: «Κύριε, τους προφήτες σου τους σκότωσαν και τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν, και εγώ απέμεινα μόνος και ζητούν να πάρουν την ψυχή μου».

Γ΄. Καλό πράγμα είναι ο ζήλος, και αυτό το μαρτυρεί ο Φινεές, ο οποίος διαπέρασε με το δόρυ τη Μαδιανίτισσα μαζί με τον Ισραηλίτη, για να εξαλείψει το όνειδος από τους υιούς του Ισραήλ, και ο οποίος έγινε ονομαστός εξαιτίας αυτής της προαίρεσής του· και μετά από αυτόν, εκείνοι που λένε: «Με μεγάλο ζήλο κυριεύθηκα για τον Κύριο»· και, «Διότι σας αγαπώ με ζήλο Θεού»· και, «Ο ζήλος για τον οίκο σου με κατατρώει»· οι οποίοι δεν τα έλεγαν μόνο αυτά, αλλά και έπασχαν εξαιτίας του. Καλό πράγμα είναι η σκληραγωγία του σώματος· και ας σε πείσει γι' αυτό ο Παύλος, ο οποίος συνέχιζε να παιδαγωγεί τον εαυτό του, και να εκφοβίζει μέσω του παραδείγματος του Ισραήλ όσους είχαν υπερβολική εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και ενέδιδαν στις επιθυμίες του σώματος· καθώς και ο ίδιος ο Ιησούς, ο οποίος νήστεψε, πειράχθηκε και νίκησε τον πειράζοντα.

Και ο Ηλίας, αφού νήστεψε και αυτός επί σαράντα ημέρες, βλέπει τον Θεό στο όρος όχι μέσα σε φωτιά, όπως παλαιότερα οι πρεσβύτεροι του Ισραήλ, αλλά, έχοντας υπερβεί τη θέα μέσα στη φωτιά μέσω της θεάρεστης νηστείας, βλέπει τον Κύριο σε ήχο λεπτής αύρας που περνούσε, έχοντας βρεθεί εγγύτερα στη δεσποτική φωνή που λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με Πνεύμα και αλήθεια». Διότι η μεν φωνή προτύπωσε την αλήθεια και το κήρυγμα της ίδιας της αλήθειας, το οποίο αντήχησε σε όλα τα πέρατα της οικουμένης, η δε διερχόμενη αύρα προτύπωσε το Πνεύμα και τη χάρη.

Αυτήν όλοι οι προφήτες την κατηγορούσαν. «Άκου, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος ελάλησε: υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν.» Άλλος: «Δεν υπάρχει αυτός που κατανοεί, δεν υπάρχει αυτός που εκζητά τον Θεό· όλοι παρεξέκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι στα μάτια τους.» Άλλος: «Αίμα με αίματα αναμειγνύουν· κατάρα και ψεύδος, και κλοπή και μοιχεία έχουν ξεχυθεί πάνω στη γη.» Άλλος: «Τα θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν, και τους προφήτες σου απέκτειναν· και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν την ψυχή μου.» Άλλος: «Εξέλιπε το φυσερό από τη φωτιά· εξέλιπε ο μόλυβδος· μάταια ο αργυροκόπος κατεργάζεται τον άργυρο, οι πονηρίες τους δεν έλιωσαν.» Ο Θεός από ψηλά: «Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομία μου, παρέδωσα την αγαπημένη μου ψυχή στα χέρια των εχθρών της.» Άλλος: «Αν αλλάξει ο Αιθίοπας το δέρμα του και η λεοπάρδαλη τα στίγματά της, τότε και εσείς θα μπορέσετε να πράξετε το καλό, εσείς που έχετε μάθει στα κακά.» Ο ένας λοιπόν κατέκρινε την κλοπή, ο άλλος τη μοιχεία, ο άλλος τον φόνο, ο άλλος την ασέλγεια, και άλλος την αθεράπευτη κατάσταση.

Ας μάθουν λοιπόν αυτά και εκείνοι, ώστε να γίνουν και αυτοί φίλοι. Είπα ότι, εάν οι Ιουδαίοι άκουγαν τα δεινά που επρόκειτο να τους βρουν, και ότι τα Ιεροσόλυμα θα αλώνονταν εξαιτίας του Χριστού με αυτή την αιώνια άλωση, η οποία δεν επιδέχεται μεταβολή, εάν τα άκουγαν αυτά φανερά από τους προφήτες, θα σκότωναν αμέσως εκείνους που τα έλεγαν. Από πού, λοιπόν, είναι αυτό ξεκάθαρο; Πρώτον μεν από τη διαγωγή τους· διότι ήταν μανιώδεις και θηριώδεις. Είναι λαός που πάντοτε διψά για προφητικό αίμα, τα χέρια τους ασκήθηκαν στις σφαγές των αγίων. Γι' αυτά καταβοά εναντίον τους ο μέγας Ηλίας, λέγοντας: Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν, τα θυσιαστήριά σου κατεδάφισαν.

Και αν μεν τα έπρατταν (διότι πράγματι τα έπρατταν), αυτό που γινόταν οφειλόταν στη δύναμη του Θεού· αν πάλι δεν τα έπρατταν και παρόλα αυτά επικρατούσαν, το γεγονός αυτό ήταν πολύ πιο θαυμαστό. Δεν γνώριζαν άραγε τους Ιουδαίους, πες μου, και τις πονηρές τους διαθέσεις και την ψυχή τους που ήταν γεμάτη φθόνο; Διότι και τον Μωυσή λιθοβόλησαν μετά το πέλαγος το οποίο διέσχισαν, μετά τη νίκη και εκείνο το θαυμαστό τρόπαιο, το οποίο έστησαν αναίμακτα δια των δικών του χειρών εναντίον των Αιγυπτίων που τους είχαν υποδουλώσει, μετά το μάννα, μετά τους βράχους και τις πηγές των ποταμών που ξεπήδησαν από αυτούς, μετά τα αναρίθμητα θαύματα στην Αίγυπτο, στην Ερυθρά Θάλασσα και στην έρημο· τον Ιερεμία τον έριξαν σε λάκκο, και πολλούς από τους προφήτες τους κατέσφαξαν. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει ο Ηλίας μετά από εκείνον τον φοβερό λιμό και την θαυμαστή βροχή και τη φωτιά την οποία κατέβασε από τους ουρανούς, και το παράδοξο ολοκαύτωμα, καθώς καταδιωκόταν όσο το δυνατόν πιο μακριά από τη χώρα τους: «Κύριε, τους προφήτες σου σκότωσαν, τα θυσιαστήριά σου γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου». Κι όμως, δεν μετέβαλαν τίποτα από τα όσα όριζε ο Νόμος.

Α΄. Ένα ζήτημα τίθεται σήμερα ενώπιόν μας, το οποίο απασχολεί πολλούς και εξετάζεται από πολλές πλευρές. Και ποιο είναι αυτό το ζήτημα; Λέει: «Γι’ αυτό, μην μπορώντας πια να υπομείνω, έστειλα τον Τιμόθεο για να πληροφορηθώ για την πίστη σας». Τι λες; Αυτός που γνωρίζει τόσα πολλά, αυτός που άκουσε άρρητα λόγια, αυτός που ανέβηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αυτός δεν γνωρίζει, αν και βρίσκεται στην Αθήνα; Καίτοι η απόσταση δεν ήταν μεγάλη, ούτε είχε χωριστεί από αυτούς πριν από πολύ καιρό· διότι λέει: «Αφού απορφανισθήκαμε από εσάς για λίγο χρόνο». Δεν γνωρίζει λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος τα όσα συμβαίνουν στους Θεσσαλονικείς, αλλά αναγκάζεται να στείλει τον Τιμόθεο για να μάθει για την πίστη τους; «Μήπως τυχόν», λέει, «σας πείραξε ο πειράζων, και αποβεί μάταιος ο κόπος μας;». Τι θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς; Ότι οι άγιοι δεν τα γνώριζαν όλα; Και το ότι δεν τα γνώριζαν, μπορεί να το συμπεράνει κανείς από πολλά σημεία, τόσο από τα παλαιότερα όσο και από τα μεταγενέστερα· όπως ακριβώς ο Ελισσαίος αγνοούσε τα σχετικά με τη γυναίκα· όπως ο Ηλίας έλεγε προς τον Θεό: «Εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν την ψυχή μου». Γι’ αυτό και άκουσε από τον Θεό ότι: «Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες».

Άλλος πάλι: Κατάρα, και ψέμα, και κλοπή, και φόνος, και μοιχεία έχουν ξεχυθεί πάνω στη γη, και αίματα αναμειγνύονται με αίματα. Άλλος πάλι: Αν αλλάξει ο Αιθίοπας το δέρμα του, και η λεοπάρδαλη τα στίγματά της, τότε και ο λαός αυτός θα μπορέσει να πράξει δικαιοσύνη, όντας μαθημένος στα κακά. Άλλος πάλι: Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που πράττει το ορθό ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει· όλοι δικάζουν με σκοπό τη χύση αίματος. Ο Θεός πάλι: Εμίσησα, απέρριψα τις εορτές σας, και δεν πρόκειται να οσφρανθώ θυσίες στις πανηγύρεις σας. Ο Ηλίας: Τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και τους προφήτες σου τους σκότωσαν· και απέμεινα εγώ μόνος, και ζητούν την ψυχή μου. Πάλι ο Θεός: Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομία μου, παρέδωσα την αγαπημένη μου ψυχή στα χέρια των εχθρών της.

Διότι ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν καθ' εαυτόν λέγοντας: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμη και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, προσφέρω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ». Ω Φαρισαίε, εκένωσες τον μισθό σου διά της καυχήσεως! Γι' αυτόν τον λόγο δέχθηκες ψήφο κατακρίσεως. Λες: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι». Ήταν βέβαια άνθρωπος ως προς τη φύση και τη διάπλαση του Θεού, αλλά άλογο ον ως προς την οικείωση της υπερηφάνειας· άνθρωπος μεν, επειδή έφερε το κατ' εικόνα, θηρίο δε, επειδή κατείχε την αλαζονεία. Διότι τοποθέτησε τον εαυτό του έξω από την ανθρώπινη φύση, θέσπισε μια άλλη δημιουργία για το δικό του σώμα, παρουσίαζε τον εαυτό του ανώτερο από τα γήινα πράγματα, και θεώρησε εαυτόν μεγαλύτερο από κάθε προφήτη και πατριάρχη. Άραγε δεν θυμήθηκες, ω Φαρισαίε, την καύχηση του Ηλία, ο οποίος καυχήθηκε για τα ίδια πράγματα, μολονότι όχι από έπαρση, αλλά από θείο ζήλο, όταν είπε: «Κύριε, τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος»; Και ποια ήταν η θεία απόκριση προς αυτόν;

Ρωτούσε, όχι επειδή ήθελε να μάθει, αλλά επειδή επιθυμούσε να αποκαλύψει σε εμάς τα απόκρυφα της διανοίας του. Διότι και ο Χριστός, όταν ρωτούσε τη Χαναναία, δεν το έκανε για να μάθει, αλλά για να μας διδάξει τον θησαυρό της πίστεως που ήταν κρυμμένος μέσα της. Τον ρωτά, λοιπόν, για ποιον λόγο έκανε τόσο μεγάλο δρόμο, και, εγκαταλείποντας πόλεις και λαούς, επιλέγει την έρημο, όχι για να μάθει ο Ίδιος (διότι πώς είναι δυνατόν, Αυτός που γνωρίζει τα πάντα;), αλλά για να μας διδάξει μέσα από την απάντηση εκείνου τα απόκρυφα της διανοίας του, και ότι δικαιολογημένα τον άφησε να συγκλονιστεί από τον φόβο και να περιπέσει σε δειλία. Τον άφησε, δεν τον ώθησε· το επέτρεψε, δεν το ενέργησε ο Ίδιος, αλλά μόνο τον απογύμνωσε από τη χάρη Του, και έτσι ελέγχθηκε. Επειδή, λοιπόν, είπε: «Τι κάνεις εδώ, Ηλία;», ας ακούσουμε τι απαντά: «Τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και τους προφήτες σου τους σκότωσαν· και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου».

Ο προφήτης Ηλίας απειλεί τον Αχαάβ με την ανομβρία που διήρκεσε τρία έτη και έξι μήνες. Τότε ο προφήτης διατρέφεται από τους κόρακες. Εδώ εξιστορούνται τα γεγονότα σχετικά με τη χήρα στα Σάρεπτα, τον καμψάκη του ελαίου και την υδρία του αλεύρου, τον θάνατο του παιδιού και την έγερσή του από τον θάνατο. Ο Ηλίας αποστέλλεται προς τον Αχαάβ, τελεί τη θυσία, κατεβάζει πυρ από τον ουρανό και την καταναλώνει. Τότε, συλλαμβάνοντας τους ιερείς του Βάαλ, τους κατέσφαξε. Έπειτα ευαγγελίζεται στον Αχαάβ τον υετό. Και αφού ανέβηκε στο όρος Κάρμηλο, ο Ηλίας προσευχήθηκε και τελεί τη θυσία· και ιδού, έρχεται υετός. Η Ιεζάβελ, η σύζυγος του Αχαάβ, απειλεί τον Ηλία με θάνατο, και εκείνος πηγαίνει στην έρημο, όπου, αφού αποκοιμήθηκε και εξυπνήθηκε από άγγελο του Θεού, βρήκε έναν άρτο εγκρυφία από όλυρα, και αφού τον έφαγε, ενδυναμώθηκε. Με τη δύναμη εκείνης της τροφής πορεύθηκε επί σαράντα ημέρες και έφθασε στο Χωρήβ. Τότε λέγει: Κύριε, κατέσκαψαν τα θυσιαστήριά Σου. Αφήνοντας τα ζεύγη των βοών, ο Ελισσαίος ακολουθεί τον Ηλία. Στη συνέχεια ακολουθεί η διήγηση σχετικά με τον αμπελώνα του Ναβουθαί· καθώς και η απειλή εναντίον της Ιεζάβελ και του Αχαάβ, και η κατάνυξη του Αχαάβ. Επέδραμε εναντίον του Ισραήλ ο Σύρος Άδερ μαζί με τριάντα δύο βασιλείς· ο Ισραήλ όμως τους κατανίκησε. Και όταν εξεστράτευσε για δεύτερη φορά, υπέστη μεγάλη πανωλεθρία.

Διότι, όταν πλέον είχε φτάσει εκεί, αμέσως απηύθυνε λόγο προς αυτόν ο Κύριος: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;» είπε, προκαλώντας τον τρόπον τινά να απαντήσει. Και αυτός αποκρίθηκε: «Με μεγάλο ζήλο κυριεύθηκα για τον Κύριο, διότι οι υιοί του Ισραήλ σε εγκατέλειψαν. Τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν και τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και έχω απομείνει εγώ ολομόναχος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου». Και η φωνή που του φανερώθηκε είπε πάλι προς αυτόν: «Αύριο», του λέει, «θα εξέλθεις και θα σταθείς στο όρος ενώπιον του Κυρίου. Ιδού λοιπόν, θα περάσει ο Κύριος. Και ιδού, ισχυρό πνεύμα που διαλύει τα όρη και συντρίβει τους βράχους· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στο πνεύμα. Και μετά το πνεύμα, σεισμός· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στον σεισμό. Και μετά τον σεισμό, πυρ· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στο πυρ. Και μετά το πυρ, φωνή λεπτής αύρας· και εκεί θα είναι ο Κύριος». Ακούγοντας λοιπόν και βλέποντας αυτά ο Ηλίας, και καταληφθείς σχεδόν από έκσταση, επειδή ακόμη και η ελάχιστη φανέρωση του Θεού είναι ικανή να εξιστά τον νου, πόσο μάλλον μια τόσο μεγάλη όραση και παρουσία του Θεού, δηλαδή ενέργεια, αφού κάλυψε το πρόσωπό του βγήκε έξω και στάθηκε στην είσοδο του σπηλαίου.

Όμοιον. Υποφήτη της ανωτάτης σοφίας, όταν ο ένθεος ζήλος σε κατέκαψε και διέγειρε την ψυχή σου για να κλείσεις τις ουράνιες πύλες με τον λόγο σου, τότε, αφού διήνυσες πορεία σαράντα ημερών νηστεύοντας και χωρίς τροφή, αξιώθηκες να δεις τον Θεό στο σπήλαιο του Χωρήβ μέσα σε λεπτότατη αύρα, όχι σε σεισμό, ούτε σε πυρ, ούτε σε δυνατό άνεμο· τον Οποίο, με τις ικεσίες σου, κάνε ίλεων και σε εμάς.

Διότι με ζήλο εζήλωσα για τον Κύριο· και, Ο ζήλος του οίκου σου με κατέφαγε. Και· Οι ονειδισμοί εκείνων που σε ονειδίζουν έπεσαν πάνω μου. Ας συμφωνήσουν μαζί μας οι φωνές των αγίων, και ας μην αρνηθούν να διατυπώσουν αυτά τα πράγματα με απόλυτη σαφήνεια σε εμένα που ερευνώ με φιλομάθεια: τίνος σώμα και αίμα θυσιάζουν κατά την ιερουργία; Εάν μεν πουν του Χριστού, ποιος θα τους πίστευε, εφόσον αναιρούν εκείνη τη θαυμαστή και σωτήρια για εμάς οικονομία, μέσα από το να πιστεύουν με αμάθεια και ασέβεια ότι ο Λόγος δεν προσέλαβε τέτοιο σώμα, όπως θα ήταν και το δικό μας, σεμνυνόμενοι με απρέπεια για το περιγραπτό και το απερίγραπτο, πλάθοντας φαντασιώσεις σύμφωνα με τις ανοησίες των Μανιχαίων;

Τι είναι η δέηση και τι η προσευχή; Διότι, λέει, δέηση ονομάζεται όταν κάποιος παρακαλεί τον Θεό για κάποιο ζήτημα· προσευχή δε, όταν υμνεί τον Θεό· ευχαριστία δε, όταν κάποιος εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στον Θεό για όσα υπέστη· έντευξη δε, όταν κάποιος προσφεύγει στον Θεό εναντίον εκείνων που τον αδικούν, επικαλούμενος Αυτόν για εκδίκηση. Και το ότι η έντευξη δεν σημαίνει, λέει, το να ικετεύει κανείς, αλλά το να ερωτά και να λαμβάνει απόκριση, φαίνεται όταν ο Θεός λέει προς τον Ηλία: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;» Και ο προφήτης, ερωτηθείς, αποκρίνεται: «Με ζήλο αγωνίστηκα για τον Κύριο τον Παντοκράτορα, διότι οι υιοί του Ισραήλ σε εγκατέλειψαν» και τα εξής· και δεν υπάρχει εδώ δέηση, αλλά ερώτηση και απόκριση, και από τα δύο προέκυψε η έντευξη. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκου τον Παύλο που λέει: «Δεν διαβάσατε στην ιστορία του προφήτη Ηλία τι λέει η Γραφή, πώς κάνει έντευξη στον Θεό κατά του Ισραήλ;» Επομένως, η έντευξη δεν είναι δέηση.

Λέει, δηλαδή, ότι δέηση ονομάζεται όταν κάποιος παρακαλεί τον Θεό για κάποιο πράγμα, προσευχή δε, όταν υμνεί τον Θεό, ευχαριστία δε, όταν κάποιος εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στον Θεό για όσα υπέφερε, έντευξη δε, όταν κάποιος απευθύνεται στον Θεό εναντίον εκείνων που τον αδικούν, επικαλούμενος Αυτόν για την απονομή δικαιοσύνης. Το ότι η έντευξη δεν σημαίνει, όπως λέει, ικεσία, αλλά το να ρωτά κανείς και να λαμβάνει απάντηση, φαίνεται από το τι λέει ο Θεός προς τον Ηλία: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;». Απαντά ερωτώμενος ο προφήτης: «Έδειξα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο τον Παντοκράτορα, διότι σε εγκατέλειψαν οι υιοί του Ισραήλ» και τα εξής. Και δεν υπάρχει εδώ δέηση, αλλά ερώτηση και απάντηση· και από τα δύο προέκυψε η έντευξη. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Δεν διαβάσατε στον προφήτη Ηλία τι λέει η Γραφή; Πώς κάνει έντευξη στον Θεό εναντίον του Ισραήλ». Επομένως, η έντευξη δεν είναι δέηση.

Στο τέκνο Τιμόθεο. Τι άκουσα; Και εσύ, τέκνο Τιμόθεε, αγάπησες τον Θεό μαζί με τους μάρτυρες; Έδειξες μεγάλο ζήλο για τον Κύριο· αποχαιρετώντας τη φυγαδεία, παρέδωσες τον εαυτό σου στο μαρτύριο. Πόσο μακάρια είναι η απόφασή σου, πόσο θεόληπτη είναι η φλόγα της καρδιάς σου, με την οποία και παλαιότερα λαμποκοπώντας έγινες γνωστός για τα πολλά σου κατορθώματα. Τώρα όμως έλαμψες τελειότερα, αναδεικνυόμενος αληθινός μάρτυρας· μπορείς και εσύ με χαρά να πεις: «την πλάτη μου έδωσα σε μαστιγώσεις και το πρόσωπό μου δεν το απέστρεψα από την ντροπή των εμπτυσμάτων», όπως ο Χριστός για τον Χριστό, αν και δεν φαίνεται έτσι στους χριστοδιώκτες. Ευλογημένος ο Θεός που σε ενίσχυσε να καταξεσχιστείς με εκατόν πενήντα μαστιγώσεις και να μην προδώσεις τη σωτηρία, αλλά αντίθετα να ελέγξεις τον ασεβέστατο που τα μηχανεύτηκε, του οποίου οι μαστιγώσεις θα παραμείνουν αιώνιες, εφόσον βέβαια δεν μετανοήσει. Για μια στιγμή, καλέ αδελφέ, που πόνεσες, τι αιώνιο κλέος κέρδισες· προστέθηκες ως άγιος λίθος στην οικοδόμηση της ομολογίας του Χριστού, προς χαρά των αδελφών και συναθλητών σου, προς καύχηση εμού του αμαρτωλού καθώς και του θεοφιλέστατου αρχιεπισκόπου, αλλά και όλων των ευσεβών. Ποιος, ακούγοντας τον αγώνα σου, δεν θα σε υμνήσει; Ποιος από όσους σε γνωρίζουν δεν θα σε μακαρίσει; Σε εστεφάνωσε ο Χριστός από τον ουρανό, σε ασπάστηκε ο χορός των αγίων.

Διότι ας μην νομίζουμε, φίλε μου, ότι το να γνωρίζει κανείς να αρθρώνει κάποιον λόγο από τη μωρανθείσα σοφία και να συνεισφέρει έναν περίτεχνο λόγο, αυτό τον καθιστά νομοθέτη (διότι τότε το θείο θυσιαστήριο θα ήταν προσβάσιμο και στους Μωαβίτες και στους Αμμωνίτες), αλλά μόνο εκείνους τους οποίους η χριστομίμητη υπακοή δοκίμασε, η μακροχρόνια υπομονή επιβεβαίωσε και ο ευαγγελικός λόγος τελειοποίησε. Εάν βέβαια υπάρχει και ο εξωτερικός λόγος, δεν είναι στερημένος χάριτος, εφόσον κοσμείται από ταπεινοφροσύνη και καθοδηγείται από τον ευαγγελικό, και δεν υπερηφανεύεται για τα δικά του αξιώματα, με τα οποία όσοι υπερηφανεύονται, επειδή στηρίζονται σαν σε καλαμένιο ραβδί, είναι φυσικό να τραυματίζονται και να συντρίβονται. Αλλά, θα πει κάποιος, ένιωσα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο και αυτά που βλέπω δεν είναι ανεκτά. Και πού είναι σε εμάς το χάρισμα της προφητείας, ω άριστε; Και πού είναι το όρος Κάρμηλο; Και πού είναι τα ουράνια κλειδιά; Και πού είναι η μηλωτή που έσχισε τον Ιορδάνη, η οποία μετέδωσε διπλό το χάρισμα στον Ελισσαίο; Εμείς όμως, ακόμη και αν διαθέτουμε κάποιο χάρισμα, σε ποιον θα το κληροδοτήσουμε, αφού δεν έχουμε ούτε καν μαθητή;

Λέει λοιπόν ο ευάρεστος υιός ότι: «Πέρασα τη ζωή μου μέσα σε συνεχείς πόνους, διωκόμενος, κακοπαθώντας, θλιβόμενος από τους αμαρτωλούς, και ποτέ δεν έσφαξες ούτε θανάτωσες για χάρη μου ένα ερίφιο, δηλαδή κάποιον αμαρτωλό που να με θλίβει, ώστε να βρω μια μικρή ανακούφιση». Τέτοιο ερίφιο ήταν για τον Ηλία ο Αχαάβ. Καταδίωκε λοιπόν τον προφήτη, και ο Κύριος δεν παρέδωσε γρήγορα αυτό το ερίφιο σε σφαγή, ώστε, ανακουφιζόμενος λίγο, ο Ηλίας να αναπαυθεί μαζί με τους φίλους του τους προφήτες. Γι' αυτό και λέει προς τον Θεό: «Κύριε, τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν». Ερίφιο για τον Δαβίδ ήταν ο Σαούλ και όλοι όσοι τον διέβαλλαν, τους οποίους ο Κύριος άφηνε να τον δοκιμάζουν και δεν τους έσφαζε, προκειμένου να χαρεί ο Δαβίδ. Γι' αυτό και έλεγε: «Έως πότε οι αμαρτωλοί, Κύριε, έως πότε οι αμαρτωλοί θα καυχώνται;». Αυτά λέει και ο υιός στο Ευαγγέλιο: «Ενώ πάντοτε ήμουν σε κόπους, δεν με αξίωσες καμίας παρηγοριάς, ούτε παρέδωσες σε σφαγή κανέναν από αυτούς που με θλίβουν, τώρα όμως σώζεις χωρίς κανέναν κόπο τον άσωτο». Αυτός λοιπόν είναι όλος ο σκοπός της παραβολής, η οποία λέχθηκε εξαιτίας των Φαρισαίων που γόγγυζαν για τους αμαρτωλούς που γίνονταν δεκτοί από τον Κύριο, και η οποία μας διδάσκει ότι, ακόμη και αν είμαστε δίκαιοι, δεν πρέπει να αποδιώχνουμε τους αμαρτωλούς, ούτε να γογγύζουμε όταν ο Θεός τους αποδέχεται.