Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Γ΄ 19:12

Μήπως είσαι «κάποιος σεισμός, ή πνεύμα μέγα και κραταιό που διαλύει όρη και συντρίβει πέτρες, ή πυρ που εύκολα προκαλεί τρόμο και καταναλίσκει όσους το συναντούν· ή φωνή λεπτής αύρας», με τα οποία εμφανίστηκες και στον Θεσβίτη; Όχι, λέγει, ω φιλοσοφότατε γέροντα· με κανένα από αυτά δεν εμφανίζομαι σε εσάς. Διότι η θνητή και υλική φύση δεν γνωρίζει πώς να τα χωρέσει αυτά· αλλά εμφανίζομαι ως κάποιος σαρκοφόρος, και παρόμοιος με εσάς· νήπιο, όπως βλέπεις, και ως προς τη σωματική ηλικία προς το παρόν βρεφοφανής και ατελής· νήπιο που ακόμη περισφίγγεται με σπάργανα, που ακόμη κρατιέται από τους μητρικούς μαστούς και με τα δύο χέρια· νήπιο, που αρθρώνει ακόμη φθόγγους άσημους και κοφτούς εξαιτίας της σάρκας που έλαβε από τη Μαρία· νήπιο που κρατιέται μεν στις δικές σου αγκάλες, αλλά αποβλέπει προς τη μητέρα και τον μαστό. Και τώρα μεν συμβαίνουν αυτά· λίγο αργότερα όμως, όσο να περάσει γρήγορα χρόνος τριάντα ετών, θα βαπτιστώ με το βάπτισμα του Ιωάννη, και θα προδοθώ, και θα οδηγηθώ ως δέσμιος στον Καϊάφα, και θα δεχθώ εμπτυσμούς, και θα ραπιστώ, θα φραγγελωθώ· τέλος θα σταυρωθώ, και θα λογχιστώ, και θα κλειστώ σε τάφο με τη μορφή νεκρού, και θα ονομαστώ πλάνος, και οτιδήποτε αποτελεί ίδιον της ανθρώπινης φύσεως, παρόμοιο με εσάς, εκτός από την αμαρτία, θα το αναδεχθώ.

Ο λόγος της Αγίας Γραφής, στα υψηλότερα νοήματα, απεκδυόμενος ελαφρώς τη σύνθεση των λέξεων που έχουν διαπλαστεί σωματικώς πάνω του, γνωρίζεται στον πιο διορατικό νου σαν μέσα από φωνή λεπτής αύρας, ο οποίος έχει τη δύναμη να συλλάβει μόνο την αίσθηση της απλότητας που τον φανερώνει. Επειδή δε το μεν Χωρήβ ερμηνεύεται ως «Νέωμα», το δε σπήλαιο είναι κρυφός τόπος, καθένας που αναζητά αληθινά τον Θεό, κατά τον μέγα Ηλία, όχι μόνο θα βρεθεί στο Χωρήβ, αποκτώντας νεανικό σφρίγος και ακμάζοντας στους κόπους των αρετών, αλλά και στο σπήλαιο που βρίσκεται στο Χωρήβ, εννοώ δηλαδή στην κρυφιότητα της γνώσης, η οποία ενοικεί στη σταθερή έξη των αρετών.

Στον Ηλία, εξάλλου, ούτε ο βίαιος άνεμος, ούτε η φωτιά, ούτε ο σεισμός, όπως ακούς από τη διήγηση, αλλά μια ελαφριά αύρα σκιαγράφησε την παρουσία του Θεού, και μάλιστα όχι τη φύση Του. Και σε ποιον Ηλία; Σε εκείνον που ένα πύρινο άρμα τον ανεβάζει στον ουρανό, φανερώνοντας έτσι ότι ο δίκαιος υπερβαίνει τα ανθρώπινα μέτρα.

Έτσι, σύμφωνα με τον μέγα Διονύσιο, όχι μόνο το μεγάλο, αλλά και το μικρό αποδίδεται στον Αίτιο των πάντων, και στις Γραφές υμνείται ο Θεός εν λεπτή αύρα, η οποία φανερώνει τη θεία σμικρότητα, και το μικρό αποδίδεται σε Αυτόν, ως εκείνο που υπερβαίνει κάθε όγκο και διάστημα, και ότι το μικρό είναι αιτία των πάντων· διότι πουθενά δεν θα βρεις την ιδέα του μικρού αμέτοχη.

Και ο Ηλίας, αφού νήστεψε και αυτός επί σαράντα ημέρες, βλέπει τον Θεό στο όρος όχι μέσα σε φωτιά, όπως παλαιότερα οι πρεσβύτεροι του Ισραήλ, αλλά, έχοντας υπερβεί τη θέα μέσα στη φωτιά μέσω της θεάρεστης νηστείας, βλέπει τον Κύριο σε ήχο λεπτής αύρας που περνούσε, έχοντας βρεθεί εγγύτερα στη δεσποτική φωνή που λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με Πνεύμα και αλήθεια». Διότι η μεν φωνή προτύπωσε την αλήθεια και το κήρυγμα της ίδιας της αλήθειας, το οποίο αντήχησε σε όλα τα πέρατα της οικουμένης, η δε διερχόμενη αύρα προτύπωσε το Πνεύμα και τη χάρη.

Διότι μετά την εκ νεκρών ανάσταση και την κατ' αυτήν φανέρωση στους μαθητές, είπε καθώς αναλαμβανόταν: «Ιδού, εγώ αποστέλλω την επαγγελία του Πατέρα μου σε εσάς, εσείς όμως καθίστε στην πόλη της Ιερουσαλήμ, μέχρι να ντυθείτε δύναμη εξ ύψους· διότι θα λάβετε δύναμη, όταν έλθει το Άγιο Πνεύμα επάνω σας· και θα μου είστε μάρτυρες και στην Ιερουσαλήμ, και σε όλη την Ιουδαία, και έως τα πέρατα της γης.» Όταν δε συμπληρώθηκε η πεντηκοστή ημέρα μετά την ανάσταση, της οποίας τη μνήμη τελούμε τώρα, ενώ όλοι οι μαθητές ήταν συγκεντρωμένοι στο ίδιο μέρος και βρίσκονταν με ομοψυχία στο υπερώο, και ο καθένας τους είχε συγκεντρωμένο τον δικό του νου (διότι αφιέρωναν τον χρόνο τους και ήταν προσηλωμένοι στη δέηση και στους ύμνους προς τον Θεό), «έγινε», λέει ο ευαγγελιστής Λουκάς, «ξαφνικά από τον ουρανό ήχος, σαν βίαιη πνοή ανέμου, και γέμισε τον οίκο όπου κάθονταν». Αυτός είναι ο ήχος, για τον οποίο προείπε η προφήτιδα Άννα, όταν δέχθηκε την υπόσχεση για τον Σαμουήλ, ότι ο Κύριος ανέβηκε στους ουρανούς και βρόντηξε· αυτός θα δώσει ισχύ και θα υψώσει το κέρας των χριστών του. Αυτόν τον ήχο προανήγγειλε και η θεοπτία του Ηλία· διότι, λέει, ιδού ακούστηκε φωνή λεπτής αύρας, και μέσα σε αυτήν βρισκόταν ο Κύριος· διότι η φωνή της αύρας είναι ήχος πνοής. Αυτού του ήχου και της πνοής θα μπορούσες να βρεις την προαγγελία και στο ευαγγέλιο του Χριστού.

Σε αυτόν δε που θα ρωτήσει «ποια είναι η θέρμη που γεννιέται από την προσευχή», θα του υποδείξουν τη φωτιά, την οποία αναφέρει πάλι ο ίδιος ο Ηλίας, η οποία είναι μεν σημείο του Θεού που δεν έχει ακόμη εμφανιστεί, και η οποία χρειάζεται ακόμη να μεταποιηθεί σε λεπτή αύρα, αν πρόκειται, αφού δεχθεί μέσα της τη θεία ακτίνα, να δείξει σε αυτόν που κοιτάζει τον Αόρατο, αλλά θα του υποδείξουν και τον ίδιο τον Ηλία που και ήταν και φαινόταν ως φωτιά και ανέβαινε με το σώμα του σε πύρινο άρμα, καθώς και τον άλλον προφήτη που φλεγόταν στα σπλάχνα του σαν από φωτιά, και μάλιστα επειδή ο λόγος του Θεού είχε γίνει μέσα του σαν φωτιά. Και αν εξετάσεις οτιδήποτε άλλο από όσα ενεργούνται μυστικά μέσα τους, εκείνοι, συγκρίνοντάς τα με παρόμοια πνευματικά γεγονότα, όπως είπαμε, θα σου υποδείξουν τα παραπλήσια και από κοινού για όλα θα πουν: «Δεν ακούς, άνθρωπε, ότι ο άνθρωπος έφαγε άρτο αγγέλων; Δεν ακούς τον Κύριο που λέει ότι θα δώσει Πνεύμα άγιο σε όσους του το ζητούν ημέρα και νύχτα;» Ποιος είναι, λοιπόν, ο άρτος των αγγέλων; Δεν είναι το θείο και υπερουράνιο φως, με το οποίο, είτε κατά επιβολή είτε κατά αποδοχή, οι νόες ενώνονται με τρόπο που υπερβαίνει τον νου, σύμφωνα με τον μέγα Διονύσιο;

Και εκεί ο Μωυσής και ο Ηλίας, έχοντας προκριθεί άνωθεν για το Χωρήβ, προτρέπονται αμφότεροι να ανεβούν, ο καθένας στον δικό του καιρό· ο μεν, για να εισέλθει πρώτος στον γνόφο και τη νεφέλη και να δεχθεί τον νόμο σε πλάκες και να νομοθετήσει και να είναι ιερουργός προπάντων και θεατής των συμβόλων με τρόπο εκφαντορικό και βαθύτατα μυστικό· ο δε, αφού έλαβε θείο χρησμό, αποστέλλεται γρήγορα να ανεβεί στο Χωρήβ και του επιτρέπεται να εξέλθει από το Μαγάρ και προστάζεται να τυλίξει τη μηλωτή, και βλέπει πνεύμα μέγα και κραταιό της συντριβής όσων εισάγονται στην ησυχία, και συσσεισμό της καρδίας και πυρ καθαρτήριο της δυνάμεως, και τέλος θεωρώντας λεπτή αύρα φωτός, εκεί όπου ο Θεός υπερουσίως καθίσταται γνώριμος σε εμάς μέσω των μεθέξεων, καθώς μέσω όσων προαναφέρθηκαν και τελούνται ακολούθως, ο Θεός μάς οδηγεί και μάς γυμνάζει μυστικώς από μακριά προς τη θεογνωσία. Εδώ δε, οι ίδιοι ήταν που θεωρούσαν και μαρτυρούσαν τη λαμπρότητα της θεότητας, όντας ολοφάνερα μάρτυρες και της πρώτης και της δεύτερης θεοφανείας, και έχοντας προκριθεί δικαίως από τους άλλους, και παριστάμενοι, βρέθηκαν εκεί υπερφυώς και αθρόως· διότι παραδόξως και εν ριπή οφθαλμού ο Χριστός τους παρέστησε αμέσως δίπλα Του, τον μεν από τους νεκρούς, τον δε ως εξ ουρανού. Και είναι θαύμα το πώς ανέστησε και πάλι τον νομοθέτη που είχε διαλυθεί στη φθορά.

Και τη μια φορά αναφέρει ότι αυτή είναι αναγκαιότερη ακόμη και από τη συμβίωση και την αναστροφή με τον Χριστό, την άλλη δε τη θεωρεί τόσο βαριά και επαχθή, ώστε και να στενάζει και να βιάζεται για την αναχώρησή του. Διότι επιθυμούσε αποκλειστικά εκείνα που του απέφεραν κέρδος κατά Θεόν, έστω και αν αυτά συνέβαινε να είναι αντίθετα με τα προηγούμενα. Επειδή ήταν ευπροσάρμοστος και πολύμορφος, όχι υποκρινόμενος —μη γένοιτο— αλλά γινόταν τα πάντα, ανάλογα με το τι απαιτούσε η ανάγκη του κηρύγματος και της σωτηρίας των ανθρώπων, μιμούμενος και σε αυτό τον Δεσπότη του. Διότι και ο Θεός εμφανίστηκε ως άνθρωπος, όταν έπρεπε να εμφανιστεί έτσι, και παλαιότερα μέσα σε πυρ, όταν ο καιρός το απαιτούσε, και άλλοτε με μορφή πολεμιστή και στρατιώτη, άλλοτε με εικόνα γέροντα, άλλοτε ως λεπτή αύρα, άλλοτε ως οδοιπόρος, άλλοτε ως καθαυτό άνθρωπος, και ούτε καν τον θάνατο κατ' αυτόν τον τρόπο δεν απέφυγε. Και όταν λέω «έπρεπε να γίνει αυτό», ας μη νομίσει κανείς ότι τα λόγια υποδηλώνουν κάποια αναγκαιότητα, αλλά μόνο τη δική Του φιλανθρωπία. Και άλλοτε κάθεται σε θρόνο, ενώ άλλοτε επί των Χερουβίμ. Και όλα αυτά τα έπραττε σύμφωνα με τις εκάστοτε θείες οικονομίες· γι' αυτό και έλεγε μέσω του προφήτη: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις, και δια των χειρών των προφητών εμφανίστηκα με ομοιώματα».

Διότι, όταν πλέον είχε φτάσει εκεί, αμέσως απηύθυνε λόγο προς αυτόν ο Κύριος: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;» είπε, προκαλώντας τον τρόπον τινά να απαντήσει. Και αυτός αποκρίθηκε: «Με μεγάλο ζήλο κυριεύθηκα για τον Κύριο, διότι οι υιοί του Ισραήλ σε εγκατέλειψαν. Τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν και τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και έχω απομείνει εγώ ολομόναχος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου». Και η φωνή που του φανερώθηκε είπε πάλι προς αυτόν: «Αύριο», του λέει, «θα εξέλθεις και θα σταθείς στο όρος ενώπιον του Κυρίου. Ιδού λοιπόν, θα περάσει ο Κύριος. Και ιδού, ισχυρό πνεύμα που διαλύει τα όρη και συντρίβει τους βράχους· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στο πνεύμα. Και μετά το πνεύμα, σεισμός· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στον σεισμό. Και μετά τον σεισμό, πυρ· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στο πυρ. Και μετά το πυρ, φωνή λεπτής αύρας· και εκεί θα είναι ο Κύριος». Ακούγοντας λοιπόν και βλέποντας αυτά ο Ηλίας, και καταληφθείς σχεδόν από έκσταση, επειδή ακόμη και η ελάχιστη φανέρωση του Θεού είναι ικανή να εξιστά τον νου, πόσο μάλλον μια τόσο μεγάλη όραση και παρουσία του Θεού, δηλαδή ενέργεια, αφού κάλυψε το πρόσωπό του βγήκε έξω και στάθηκε στην είσοδο του σπηλαίου.

Ποιος, για να μην πολυλογώ, είδε τον Θεό μέσα σε λεπτή αύρα, αφού πρώτα εξαΰλωσε τον εαυτό του με την ασιτία; Διότι όλα αυτά ανήκουν μόνο στον Ηλία και στο Πνεύμα που κατοικούσε μέσα του. Και ο λόγος παρέλειψε τα μεγαλύτερα, για να μη φανεί ότι λέει πράγματα απίστευτα και στους πολλούς μη αποδεκτά. Αυτός, ο οποίος ούτε πείρα θανάτου δεν γνώρισε μέχρι και τώρα, αλλά, αφού αναλήφθηκε, παραμένει αγέραστος, συμβιώνοντας, νομίζω, με τους αγγέλους, των οποίων την αφθαρσία και την αϋλότητα ζήλωσε μέσω του καθαρού του βίου, για τον οποίο μάλιστα έχει ειπωθεί και από τον Δαβίδ, ότι δηλαδή θα χορτάσει από μακρότητα ημερών και θα του δειχθεί το σωτήριο του Θεού. Διότι, βεβαίως, και κατά τη Μεταμόρφωση φαίνεται ότι αυτός, βλέποντας το πρόσωπο του Θεού να αποκαλύπτεται, στεκόταν ενώπιος ενωπίω, και κατά τη συντέλεια των αιώνων, όταν θα φανερωθεί τέλεια η σωτηρία του Θεού, αυτός πρώτος από τους άλλους θα κηρύξει τον Θεό που έρχεται, και θα τον υποδείξει ολοφάνερα στους άλλους, και με πολλά θεία σημεία θα επιβεβαιώσει την κρυμμένη εκείνη ημέρα. Σε αυτή την ημέρα μακάρι να φτάσουμε κι εμείς προετοιμασμένοι, έχοντας αυτόν τον θαυμαστό άνδρα να εξομαλύνει για εμάς την οδό που οδηγεί σε αυτήν και να μας ελλιμενίζει με ασφάλεια στις επουράνιες σκηνές, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Όμοιον. Υποφήτη της ανωτάτης σοφίας, όταν ο ένθεος ζήλος σε κατέκαψε και διέγειρε την ψυχή σου για να κλείσεις τις ουράνιες πύλες με τον λόγο σου, τότε, αφού διήνυσες πορεία σαράντα ημερών νηστεύοντας και χωρίς τροφή, αξιώθηκες να δεις τον Θεό στο σπήλαιο του Χωρήβ μέσα σε λεπτότατη αύρα, όχι σε σεισμό, ούτε σε πυρ, ούτε σε δυνατό άνεμο· τον Οποίο, με τις ικεσίες σου, κάνε ίλεων και σε εμάς.

Ο Λόγος της Αγίας Γραφής, αφού απεκδυθεί σταδιακά, χάριν των υψηλότερων νοημάτων, τη σύνθεση των λέξεων που έχουν διαπλαστεί σωματικά πάνω του, φανερώνεται να υπάρχει σαν σε φωνή λεπτής αύρας στον πιο διορατικό νου, ο οποίος, εξαιτίας της άκρας εγκατάλειψης των κατά φύση ενεργειών, μπόρεσε να λάβει αίσθηση μόνο της απλότητας που φανερώνει αμυδρά τον Λόγο, κατά τον μέγα Ηλία, ο οποίος στο σπήλαιο του Χωρήβ αξιώθηκε αυτής της οπτασίας. Το δε Χωρήβ ερμηνεύεται «νέωμα» (ανακαίνιση), το οποίο είναι η έξη των αρετών μέσα στο καινό πνεύμα της χάριτος, ενώ το σπήλαιο είναι η κρυφιότητα της σοφίας μέσα στον νου, στην οποία όποιος εισέλθει θα αισθανθεί μυστικά τη γνώση που υπερβαίνει τις αισθήσεις· στην οποία κρυφιότητα λέγεται ότι βρίσκεται ο Θεός. Καθένας, λοιπόν, που, κατά τον μέγα Ηλία, αναζητά αληθινά τον Θεό, δεν θα βρεθεί μόνο στο Χωρήβ, δηλαδή ως πρακτικός μέσα στην έξη των αρετών, αλλά και στο σπήλαιο του Χωρήβ, δηλαδή ως θεωρητικός στην κρυφιότητα της σοφίας, η οποία υπάρχει αποκλειστικά και μόνο μέσα στην έξη των αρετών. ΟΕ΄. Όταν ο νους αποτινάξει τις πολλές δοξασίες σχετικά με τα όντα που τον βαραίνουν, τότε ο Λόγος της αλήθειας φανερώνεται σε αυτόν σαφής, παρέχοντάς του τις υποθήκες της πραγματικής γνώσης και απομακρύνοντας τις προηγούμενες προκαταλήψεις του σαν λέπια από τις οπτικές του δυνάμεις, κατά τον θεσπέσιο και μέγα Απόστολο Παύλο.

Δεν πρέπει, όμως, ο δούλος του Θεού να βρίσκεται σε τέτοια ακαταστασία, αλλά σε κάθε ημερότητα και σοφία, όπως ακριβώς είπε ο προφήτης: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου;» Και στην περίπτωση του Μωυσή και του Ηλία βρίσκουμε, ότι κατά την εμφάνιση που τους έγινε, ενώ προηγήθηκε μεγάλη ακολουθία σαλπίγγων και δυνάμεων μπροστά από τη δεσποτική μεγαλοπρέπεια, μέσα σε όλα εκείνα η παρουσία του Κυρίου διακρίθηκε και φανερώθηκε με ειρήνη και ησυχία και ανάπαυση. Διότι λέει: «ιδού ήχος λεπτής αύρας, και μέσα σε αυτήν ήταν ο Κύριος». Αποδεικνύεται λοιπόν ότι η ανάπαυση του Κυρίου βρίσκεται στην ειρήνη και στην ηρεμία. Διότι το θεμέλιο που βάζει ο άνθρωπος και η αρχή που κάνει, σε αυτήν παραμένει μέχρι τέλους. Εάν αρχίσει να κάνει την προσευχή με φωνές και ταραχή, κρατά την ίδια συνήθεια μέχρι τέλους. Επειδή όμως ο Κύριος είναι φιλάνθρωπος, συμβαίνει να δίνει και σε αυτόν βοήθεια. Αυτοί, λοιπόν, εξαιτίας της ενθάρρυνσης της χάριτος, διατηρούν την ίδια συνήθεια μέχρι τέλους. Αλλά βλέπουμε ότι αυτό είναι γνώρισμα των απαίδευτων, διότι και άλλους σκανδαλίζουν και οι ίδιοι κάνουν την προσευχή τους ταραγμένοι.