Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Γ΄ 19:9

Η νηστεία τον κυοφόρησε· η νηστεία τον εθήλασε· η νηστεία τον ανδρώσε, σύμφωνα με την παραγγελία που έδωσε ο άγγελος στη μητέρα του: «Οτιδήποτε προέρχεται από την άμπελο να μην το φάει, και κρασί και σίκερα να μην πιει». Η νηστεία γεννά προφήτες, δυναμώνει τους ισχυρούς· η νηστεία κάνει σοφούς τους νομοθέτες, αποτελεί αγαθό φυλακτό της ψυχής, ασφαλή σύντροφο για το σώμα, όπλο για εκείνους που αριστεύουν, γυμναστήριο για τους αθλητές. Αυτή αποκρούει τους πειρασμούς, αυτή προετοιμάζει για την ευσέβεια, όντας σύντροφος της νήψης, δημιουργός της σωφροσύνης. Στους πολέμους ανδραγαθεί, στην ειρήνη διδάσκει την ησυχία. Τον Ναζηραίο αγιάζει, τον ιερέα τελειοποιεί. Διότι δεν είναι δυνατόν να τολμήσει κανείς την ιερουργία χωρίς νηστεία, όχι μόνο στη μυστική πλέον και αληθινή λατρεία, αλλά και στην τυπική που προσφερόταν σύμφωνα με τον Νόμο. Αυτή κατέστησε τον Ηλία θεατή του μεγάλου θεάματος· διότι, αφού καθάρισε την ψυχή του με νηστεία επί σαράντα ημέρες, αξιώθηκε έτσι να δει στο σπήλαιο του Χωρήβ τον Κύριο, στον βαθμό που είναι δυνατόν να Τον δει άνθρωπος. Νηστεύοντας απέδωσε στη χήρα το παιδί της, αναδεικνυόμενος ισχυρός ενάντια στον θάνατο μέσω της νηστείας.

Όταν δε ο τότε τύραννος επέκτεινε την πικρία και την αγριότητα της ψυχής του μέχρι τον πόλεμο εναντίον της Εκκλησίας, και σήκωσε θεομάχο χέρι κατά της ευσέβειας, υπήρχαν κηρύγματα παντού, και διατάγματα είχαν απλωθεί σε κάθε αγορά και σε κάθε επίσημο τόπο να μην προσκυνείται ο Χριστός, ειδάλλως η ποινή για αυτούς που τον προσκυνούσαν θα ήταν ο θάνατος· και υπήρχε προσταγή να υποκύψουν όλοι στα είδωλα, και να θεωρούν θεούς πέτρες και ξύλα μορφοποιημένα με την τέχνη της γλυπτικής, ή, όσοι δεν πείθονταν, να υποστούν ανήκεστα βασανιστήρια· επικρατούσε δε σύγχυση και ταραχή σε όλη την πόλη, και λεηλασίες εις βάρος των ευσεβών· περιουσίες αρπάζονταν, τα σώματα των φιλοχρίστων καταξεσκίζονταν από τα χτυπήματα, γυναίκες σέρνονταν στη μέση της πόλης· δεν προκαλούσε έλεος η νεότητα, ούτε σεβασμό το γήρας· αλλά αυτοί που δεν αδικούσαν σε τίποτα υπέμεναν τα δεινά των κακούργων, τα δεσμωτήρια ασφυκτιούσαν, τα πλούσια σπίτια είχαν ερημώσει, και οι έρημοι ήταν γεμάτες από αυτούς που φυγαδεύονταν· και το έγκλημα για όσους τα υπέφεραν αυτά ήταν η ευσέβεια, και ο πατέρας παρέδιδε το παιδί, και ο γιος κατέδιδε τον πατέρα, αδελφοί μαίνονταν εναντίον αλλήλων, και οι δούλοι επαναστατούσαν εναντίον των κυρίων τους· μια φοβερή νύχτα είχε καταλάβει τη ζωή, καθώς όλοι αγνοούσαν ο ένας τον άλλον εξαιτίας της φρενοβλάβειας του διαβόλου· κατεδαφίζονταν οίκοι προσευχής από ανόσια χέρια, και ανατρέπονταν θυσιαστήρια, και δεν υπήρχε ούτε προσφορά ούτε θυμίαμα, ούτε τόπος για να προσφερθεί θυσία, αλλά μια φοβερή κατήφεια, σαν κάποιο σκοτεινό σύννεφο, κατείχε τα πάντα· είχαν εκδιωχθεί οι θεράποντες του Θεού, είχε δε σκορπιστεί όλη η χορεία των ευσεβών, και οι δαίμονες χόρευαν περιγελώντας, μολύνοντας τα πάντα με κνίσες και αίματα· τότε αυτός ο γενναίος, προλαβαίνοντας τον εξαναγκασμό των δικαστηρίων, αφού πέταξε τη ζώνη του αξιώματός του, έφυγε εκτός των ορίων, και αφού περιφρόνησε την εξουσία, περιφρόνησε τη δόξα, τον κάθε λογής πλούτο, τη συγγένεια, τους φίλους, τους υπηρέτες, τις απολαύσεις της ζωής, και όλα όσα είναι περιζήτητα στους ανθρώπους, απέδρασε προς τις πιο βαθιές και άβατες για τους ανθρώπους ερήμους, θεωρώντας τη ζωή μαζί με τα θηρία πιο ήμερη από την κοινωνία με τους ειδωλολάτρες, κατά το πρότυπο του ζηλωτή Ηλία· ο οποίος, όταν είδε να επικρατεί η ειδωλολατρία της Σιδωνίας, ανέβηκε στο όρος Χωρήβ, και διέμενε στο σπήλαιο, αναζητώντας τον Θεό, μέχρι που είδε τον Περιπόθητο, στον βαθμό που είναι δυνατόν σε άνθρωπο να δει τον Θεό.

Και ο Ηλίας, αφού νήστεψε και αυτός επί σαράντα ημέρες, βλέπει τον Θεό στο όρος όχι μέσα σε φωτιά, όπως παλαιότερα οι πρεσβύτεροι του Ισραήλ, αλλά, έχοντας υπερβεί τη θέα μέσα στη φωτιά μέσω της θεάρεστης νηστείας, βλέπει τον Κύριο σε ήχο λεπτής αύρας που περνούσε, έχοντας βρεθεί εγγύτερα στη δεσποτική φωνή που λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με Πνεύμα και αλήθεια». Διότι η μεν φωνή προτύπωσε την αλήθεια και το κήρυγμα της ίδιας της αλήθειας, το οποίο αντήχησε σε όλα τα πέρατα της οικουμένης, η δε διερχόμενη αύρα προτύπωσε το Πνεύμα και τη χάρη.

Τι λοιπόν; Εκείνη η ουρανομήκης ψυχή, αυτός που περιφρονούσε ολόκληρο τον κόσμο, αυτός που αψήφησε τόσο μεγάλη πείνα και εναντιώθηκε σε έναν τόσο τυραννικό βασιλιά, αυτός που έκλεισε και άνοιξε τον ουρανό, αυτός που τη μία κατέβασε βροχή και την άλλη φωτιά, αυτός που καταπάτησε τις ανάγκες της φύσης, ο ατρόμητος, αυτός που παντού είχε θάρρος· αυτός, ξαφνικά, μετά από τόσα κατορθώματα, μετά από τόσο μεγάλη παρρησία, δεν άντεξε τη λεκτική απειλή μιας διεφθαρμένης γυναίκας, αλλά καταλήγει φυγάς και άπατρις, δραπετεύει προς την έρημο και αναχωρεί σε απόσταση σαράντα ημερών δρόμου. Ποια άραγε ήταν η αιτία; Τον αποστέρησε ο Θεός από τη χάρη, και φανερώθηκε η ασθένεια της ανθρώπινης φύσης· έδειξε τον προφήτη, έδειξε και τον άνθρωπο, για να μάθουν όλοι ότι και όσα είχαν γίνει τότε, ήταν έργο της θείας χάριτος. Και αυτά τα έκανε, για να τον καταστήσει επιεική και συγχωρητικό απέναντι στους πολλούς, αλλά και για να ανακόψει και να εμποδίσει την αλαζονεία που γεννιέται από τα κατορθώματα. Διότι, για το γεγονός ότι είχε μεγάλη ιδέα και έπαρση για τον εαυτό του, και κατέκρινε όλους τους άλλους, θα σας παρουσιάσω τον ίδιο ως μάρτυρα. Επειδή, όταν ήρθε σε αυτόν ο Θεός και τον ρωτούσε την αιτία της παραμονής του εκεί, λέγοντας: «Τι κάνεις εδώ, Ηλία;» και πάλι, «Τι κάνεις εδώ;»

Ρωτούσε, όχι επειδή ήθελε να μάθει, αλλά επειδή επιθυμούσε να αποκαλύψει σε εμάς τα απόκρυφα της διανοίας του. Διότι και ο Χριστός, όταν ρωτούσε τη Χαναναία, δεν το έκανε για να μάθει, αλλά για να μας διδάξει τον θησαυρό της πίστεως που ήταν κρυμμένος μέσα της. Τον ρωτά, λοιπόν, για ποιον λόγο έκανε τόσο μεγάλο δρόμο, και, εγκαταλείποντας πόλεις και λαούς, επιλέγει την έρημο, όχι για να μάθει ο Ίδιος (διότι πώς είναι δυνατόν, Αυτός που γνωρίζει τα πάντα;), αλλά για να μας διδάξει μέσα από την απάντηση εκείνου τα απόκρυφα της διανοίας του, και ότι δικαιολογημένα τον άφησε να συγκλονιστεί από τον φόβο και να περιπέσει σε δειλία. Τον άφησε, δεν τον ώθησε· το επέτρεψε, δεν το ενέργησε ο Ίδιος, αλλά μόνο τον απογύμνωσε από τη χάρη Του, και έτσι ελέγχθηκε. Επειδή, λοιπόν, είπε: «Τι κάνεις εδώ, Ηλία;», ας ακούσουμε τι απαντά: «Τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και τους προφήτες σου τους σκότωσαν· και εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου».

Διότι, όταν πλέον είχε φτάσει εκεί, αμέσως απηύθυνε λόγο προς αυτόν ο Κύριος: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;» είπε, προκαλώντας τον τρόπον τινά να απαντήσει. Και αυτός αποκρίθηκε: «Με μεγάλο ζήλο κυριεύθηκα για τον Κύριο, διότι οι υιοί του Ισραήλ σε εγκατέλειψαν. Τα θυσιαστήριά σου τα κατέσκαψαν και τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και έχω απομείνει εγώ ολομόναχος, και ζητούν να πάρουν τη ζωή μου». Και η φωνή που του φανερώθηκε είπε πάλι προς αυτόν: «Αύριο», του λέει, «θα εξέλθεις και θα σταθείς στο όρος ενώπιον του Κυρίου. Ιδού λοιπόν, θα περάσει ο Κύριος. Και ιδού, ισχυρό πνεύμα που διαλύει τα όρη και συντρίβει τους βράχους· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στο πνεύμα. Και μετά το πνεύμα, σεισμός· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στον σεισμό. Και μετά τον σεισμό, πυρ· ο Κύριος δεν θα είναι μέσα στο πυρ. Και μετά το πυρ, φωνή λεπτής αύρας· και εκεί θα είναι ο Κύριος». Ακούγοντας λοιπόν και βλέποντας αυτά ο Ηλίας, και καταληφθείς σχεδόν από έκσταση, επειδή ακόμη και η ελάχιστη φανέρωση του Θεού είναι ικανή να εξιστά τον νου, πόσο μάλλον μια τόσο μεγάλη όραση και παρουσία του Θεού, δηλαδή ενέργεια, αφού κάλυψε το πρόσωπό του βγήκε έξω και στάθηκε στην είσοδο του σπηλαίου.

Αυτή κατέστησε τον Ηλία θεατή του μεγάλου θαύματος. Διότι, αφού καθάρισε την ψυχή του με νηστεία σαράντα ημερών, έτσι αξιώθηκε να δει μέσα στο σπήλαιο στο Χωρήβ, όσο είναι δυνατόν σε άνθρωπο να δει τον Κύριο. Η νηστεία αναπέμπει την προσευχή στον ουρανό, γινόμενη σαν φτερό για αυτήν προς την ανοδική πορεία. Η νηστεία είναι προκοπή των οίκων, μητέρα της υγείας, παιδαγωγός της νεότητας, στολίδι για τους γέροντες, καλή συνοδοιπόρος για τους οδοιπόρους, ασφαλής συγκάτοικος για όσους συζούν. Δεν υποπτεύεται επιβουλή του γάμου ο άνδρας, βλέποντας τη γυναίκα του να ζει με νηστείες. Δεν φθείρεται από ζηλοτυπία η γυναίκα, βλέποντας τον άνδρα της να αποδέχεται τη νηστεία. Ποιος ζημίωσε τον οίκο του με τη νηστεία; Μέτρησε σήμερα τα υπάρχοντα μέσα στο σπίτι, και μέτρησέ τα και έπειτα· τίποτα δεν λείπει από το σπίτι εξαιτίας της νηστείας, κανένα ζώο δεν θρηνεί τον θάνατό του· πουθενά αίμα, πουθενά απόφαση καταδικαστική που να εκδίδεται κατά των ζώων από την αμείλικτη κοιλιά· σταμάτησε το μαχαίρι των μαγείρων· το τραπέζι αρκείται στα αυτοφυή αγαθά. Το Σάββατο δόθηκε στους Ιουδαίους, «για να αναπαυθεί», λέει, «το υποζύγιό σου και ο δούλος σου». Ας γίνει η νηστεία ανάπαυση από τους συνεχείς κόπους για τους υπηρέτες που σας υπηρετούν καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.

Όμοιον. Υποφήτη της ανωτάτης σοφίας, όταν ο ένθεος ζήλος σε κατέκαψε και διέγειρε την ψυχή σου για να κλείσεις τις ουράνιες πύλες με τον λόγο σου, τότε, αφού διήνυσες πορεία σαράντα ημερών νηστεύοντας και χωρίς τροφή, αξιώθηκες να δεις τον Θεό στο σπήλαιο του Χωρήβ μέσα σε λεπτότατη αύρα, όχι σε σεισμό, ούτε σε πυρ, ούτε σε δυνατό άνεμο· τον Οποίο, με τις ικεσίες σου, κάνε ίλεων και σε εμάς.

Ο Λόγος της Αγίας Γραφής, αφού απεκδυθεί σταδιακά, χάριν των υψηλότερων νοημάτων, τη σύνθεση των λέξεων που έχουν διαπλαστεί σωματικά πάνω του, φανερώνεται να υπάρχει σαν σε φωνή λεπτής αύρας στον πιο διορατικό νου, ο οποίος, εξαιτίας της άκρας εγκατάλειψης των κατά φύση ενεργειών, μπόρεσε να λάβει αίσθηση μόνο της απλότητας που φανερώνει αμυδρά τον Λόγο, κατά τον μέγα Ηλία, ο οποίος στο σπήλαιο του Χωρήβ αξιώθηκε αυτής της οπτασίας. Το δε Χωρήβ ερμηνεύεται «νέωμα» (ανακαίνιση), το οποίο είναι η έξη των αρετών μέσα στο καινό πνεύμα της χάριτος, ενώ το σπήλαιο είναι η κρυφιότητα της σοφίας μέσα στον νου, στην οποία όποιος εισέλθει θα αισθανθεί μυστικά τη γνώση που υπερβαίνει τις αισθήσεις· στην οποία κρυφιότητα λέγεται ότι βρίσκεται ο Θεός. Καθένας, λοιπόν, που, κατά τον μέγα Ηλία, αναζητά αληθινά τον Θεό, δεν θα βρεθεί μόνο στο Χωρήβ, δηλαδή ως πρακτικός μέσα στην έξη των αρετών, αλλά και στο σπήλαιο του Χωρήβ, δηλαδή ως θεωρητικός στην κρυφιότητα της σοφίας, η οποία υπάρχει αποκλειστικά και μόνο μέσα στην έξη των αρετών. ΟΕ΄. Όταν ο νους αποτινάξει τις πολλές δοξασίες σχετικά με τα όντα που τον βαραίνουν, τότε ο Λόγος της αλήθειας φανερώνεται σε αυτόν σαφής, παρέχοντάς του τις υποθήκες της πραγματικής γνώσης και απομακρύνοντας τις προηγούμενες προκαταλήψεις του σαν λέπια από τις οπτικές του δυνάμεις, κατά τον θεσπέσιο και μέγα Απόστολο Παύλο.

Τι είναι η δέηση και τι η προσευχή; Διότι, λέει, δέηση ονομάζεται όταν κάποιος παρακαλεί τον Θεό για κάποιο ζήτημα· προσευχή δε, όταν υμνεί τον Θεό· ευχαριστία δε, όταν κάποιος εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στον Θεό για όσα υπέστη· έντευξη δε, όταν κάποιος προσφεύγει στον Θεό εναντίον εκείνων που τον αδικούν, επικαλούμενος Αυτόν για εκδίκηση. Και το ότι η έντευξη δεν σημαίνει, λέει, το να ικετεύει κανείς, αλλά το να ερωτά και να λαμβάνει απόκριση, φαίνεται όταν ο Θεός λέει προς τον Ηλία: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;» Και ο προφήτης, ερωτηθείς, αποκρίνεται: «Με ζήλο αγωνίστηκα για τον Κύριο τον Παντοκράτορα, διότι οι υιοί του Ισραήλ σε εγκατέλειψαν» και τα εξής· και δεν υπάρχει εδώ δέηση, αλλά ερώτηση και απόκριση, και από τα δύο προέκυψε η έντευξη. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκου τον Παύλο που λέει: «Δεν διαβάσατε στην ιστορία του προφήτη Ηλία τι λέει η Γραφή, πώς κάνει έντευξη στον Θεό κατά του Ισραήλ;» Επομένως, η έντευξη δεν είναι δέηση.

Λέει, δηλαδή, ότι δέηση ονομάζεται όταν κάποιος παρακαλεί τον Θεό για κάποιο πράγμα, προσευχή δε, όταν υμνεί τον Θεό, ευχαριστία δε, όταν κάποιος εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στον Θεό για όσα υπέφερε, έντευξη δε, όταν κάποιος απευθύνεται στον Θεό εναντίον εκείνων που τον αδικούν, επικαλούμενος Αυτόν για την απονομή δικαιοσύνης. Το ότι η έντευξη δεν σημαίνει, όπως λέει, ικεσία, αλλά το να ρωτά κανείς και να λαμβάνει απάντηση, φαίνεται από το τι λέει ο Θεός προς τον Ηλία: «Τι κάνεις εσύ εδώ, Ηλία;». Απαντά ερωτώμενος ο προφήτης: «Έδειξα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο τον Παντοκράτορα, διότι σε εγκατέλειψαν οι υιοί του Ισραήλ» και τα εξής. Και δεν υπάρχει εδώ δέηση, αλλά ερώτηση και απάντηση· και από τα δύο προέκυψε η έντευξη. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Δεν διαβάσατε στον προφήτη Ηλία τι λέει η Γραφή; Πώς κάνει έντευξη στον Θεό εναντίον του Ισραήλ». Επομένως, η έντευξη δεν είναι δέηση.