Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΕΤΡΟΥ 2:22

Ομιλία 3η στον 5ο Ψαλμό. Στον ίδιο (Ε') ψαλμό αλλιώς, λόγος Γ': Κατά τη Λαμπρή, την εβδομάδα του Πάσχα. Όπως ακριβώς οι επιφανέστεροι νυμφίοι ανάμεσά μας, αφού σηκωθούν μετά τον νυφικό θάλαμο και την κλίνη, υποδεικνύουν στις νύμφες τον πλούτο και την πατρική κληρονομιά, έτσι και ο Χριστός, ο μονογενής Νυμφίος και κληρονόμος του Πατρός, αφού ανέστη εκ νεκρών μετά τον θάνατο και τον τάφο, έδειξε στη δική Του νύμφη, την Εκκλησία, τον πλούτο και την κληρονομιά, δηλαδή το Ευαγγέλιο και τη Βασιλεία. Επειδή, λοιπόν, στο τέλος, με τον θάνατο του νυμφίου, κληρονομεί η νύμφη, γι' αυτό τον λόγο ο Δαβίδ έβαλε ως επιγραφή στην ψαλμωδία: «Εις το τέλος, υπέρ της κληρονομούσης». Διότι όταν συντελέστηκε το τέλος και ο εν σαρκί θάνατος του Χριστού, τότε αυτή η νύμφη κλήθηκε στις νομές της κληρονομιάς. Γιατί, λέει, σταυρώθηκε ή παραδόθηκε ο Χριστός; «Αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Υπέρ της κληρονομούσης: Καθώς και ο Χριστός αγάπησε την Εκκλησία και παρέδωσε τον εαυτό Του υπέρ αυτής». Αλλά επειδή η αντίζηλός της, η Συναγωγή, φιλονικούσε για την κληρονομιά, έχοντας λάβει διαζύγιο (βιβλίο αποστασίου), και αντιδικούσε με την Εκκλησία ως κληρονόμος, ήλθε ο προφήτης ως συνήγορος και αναγιγνώσκει το διαζύγιο κατά της Συναγωγής.

Παρόμοιο είναι το: «Θα συλλάβω με το χέρι μου ολόκληρη την οικουμένη σαν να είναι φωλιά». Διότι είπε μέσα στην καρδιά του: «Δεν πρόκειται να κλονιστώ». Αντί του: «Δεν πρόκειται να σφάλλω, δεν πρόκειται να ανατραπώ από γενιά σε γενιά· διότι δεν θα βρεθώ σε κακοπάθεια». [Ο Θεός δεν υπάρχει ενώπιόν του. Έχοντας αποβάλει τον θείο φόβο από την ψυχή του, διατρίβει παντοτινά μέσα στην κακία. Αρχή κάθε πονηρής πράξης είναι το να μη θεωρεί τον Θεό ως κριτή. Έχουν αναιρεθεί οι κρίσεις σου από το πρόσωπό του. Δεν θέλει να γνωρίζει ότι είσαι δίκαιος κριτής· διότι εκείνος που δεν γνωρίζει ότι υπάρχει Θεός, αγνοεί επίσης και το ότι είναι κριτής. Θα κατακυριεύσει όλους τους εχθρούς του. Από τους πειρασμούς, άλλοι μεν κατευθύνονται στην ψυχή, άλλοι στο σώμα, και άλλοι σε όσα περιστοιχίζουν το σώμα. Και οι μεν πειρασμοί που προσβάλλουν την ψυχή ονομάζονται ακάθαρτοι λογισμοί, οι οποίοι γεννούν αμαρτίες και ψευδή δόγματα· εκείνοι δε που κατευθύνονται στο σώμα γίνονται αίτιοι πληγών και βασανιστηρίων, διωγμών, φυλακίσεων και θανάτων· ενώ οι πειρασμοί που αφορούν τα γύρω από το σώμα περιλαμβάνουν ζημίες χρημάτων και κτημάτων, απώλειες τέκνων και στερήσεις συζύγων. Είναι λοιπόν φανερό από αυτά, ότι οπωσδήποτε μέσω κάποιου από τους προαναφερθέντες πειρασμούς ο Σατανάς κυριάρχησε πάνω σε κάθε δίκαιο· διότι μόνο ο Χριστός δεν έπραξε αμαρτία, και δεν βρέθηκε δόλος στο στόμα Του.] Το στόμα του οποίου είναι γεμάτο από κατάρες. Έχει σκεφτεί, λέγει, ότι θα έχει την ευημερία του παντοτινή.

Όταν στεκόμενος μπροστά στο μνήμα του Λαζάρου δακρύζει και, όταν επρόκειτο να πάθει, λέει «περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου» και αδημονεί, και λέει ότι το μεν πνεύμα της θεότητας είναι πρόθυμο για κάθε οικονομία, η δε σάρκα ασθενής, το να λυπάται και να αδημονεί αποτελεί ασθένεια του σώματος. Όταν με προσταγή λέει «Λάζαρε, έλα έξω» και ανασταίνεται ζωντανός ο νεκρός τεσσάρων ημερών που βρισκόταν ήδη σε αποσύνθεση, πράγμα που δεν έχει γίνει από την αρχή της κτίσης, αυτό είναι σημείο της θεότητας. Όταν, έχοντας κοπιάσει για εμάς από την οδοιπορία, κάθεται στην πηγή, το να κοπιάζει ανήκει στο σώμα. Όταν λέει «ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιασμένοι και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω», είναι έργο της θεότητας το να θεραπεύει και από σωματικές νόσους και κόπους και από τους ψυχικούς κινδύνους. Όταν βαπτίζεται από τον Ιωάννη, Αυτός «ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», πρόκειται για εξιλασμό του σώματος υπέρ ημών. Όταν προστάζει τους αποστόλους να βαπτίζουν όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αυτό αρμόζει στη θεία δύναμή του. Όταν κλίνει τα γόνατα και προσεύχεται ως άνθρωπος, πρόκειται για εξομολόγηση του σώματος υπέρ ημών. Όταν, στο όρος κατά τη μεταμόρφωσή του, μη δυνάμενοι να αντέξουν τη δόξα ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης κλίνουν τα πρόσωπα και τα γόνατα στη γη, φανερώνεται η ισχύς της δόξας της θεότητας του Λόγου.

Και ούτε τα λόγια ούτε οι πράξεις του είναι χαρακτηριστικά ενός απλού ανθρώπου· η δε σάρκα του, ενώ υποβάλλεται στα πάθη, όπως είναι φυσικό για τον άνθρωπο, υπερισχύει των παθών μέσω της ένωσής της με τον Θεό. «Διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», ώστε να καταστεί η αρχή της απάθειας για τους ομοίους του. Διότι ο Θεός Λόγος «εξομοιώθηκε κατά πάντα με τους αδελφούς του», έχοντας ενωθεί με την ανθρώπινη φύση, και προσκυνείται ως Θεός που ενανθρώπησε· και παρέχει σε εμάς τη συνάφεια με τον εαυτό του, έχοντας μετάσχει σε αίμα και σάρκα, και προσκυνείται ο ίδιος, ως άνθρωπος ένεκα της ένωσής του με εμάς, όντας όμως κατά φύση και κατ' ουσίαν Θεός. Τι είναι όμως αυτό που τόλμησες να πεις, αποκαλώντας μέρος του Θεού τη σάρκα που προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ, από την Παρθένο Μαρία, τη σάρκα που δεν υπήρξε κατά φαντασίαν, αλλά αληθινά, και η οποία εμφανίστηκε και μετά την ανάσταση; Διότι, όταν οι μαθητές νόμισαν πως ήταν φάντασμα, επειδή εισήλθε με τις θύρες κλειστές, φέρε στη μνήμη σου τα λόγια του, για να ακούσεις το εξής: «Ψηλαφήστε με και δείτε, διότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε ότι έχω εγώ». Το πώς δε είναι δυνατόν να νοήσουμε κάτι ως μέρος του αμερούς Θεού, και μάλιστα τη σάρκα, εναπόκειται στη δική σου σοφία να το εξηγήσει.

Γι' αυτό και ο Κύριος έλεγε: Έρχεται ο άρχων του κόσμου τούτου, και σε μένα δεν βρίσκει τίποτα. Αν και έχουμε διδαχθεί ότι ο δεύτερος Αδάμ έχει και ψυχή, και σώμα, και ολόκληρο τον πρώτο. Διότι, εάν το «τίποτα» αναφερόταν στην ανθρώπινη ύπαρξη, πώς βρήκε το ορατό σώμα Εκείνου που είχε πει το «τίποτα»; Αλλά δεν βρήκε μέσα Του τίποτα από εκείνα που ο ίδιος είχε κατεργαστεί στον πρώτο Αδάμ· και έτσι καταλύθηκε η αμαρτία εν Χριστώ· γι' αυτό και η Γραφή μαρτυρεί: Ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.

Διότι, μολονότι βρίσκεται μέσα στα πάντα, δεν προσλαμβάνει κάτι από τα πάντα, αλλά αντίθετα τα πάντα ζωογονούνται και συντηρούνται από αυτόν. Διότι, εάν ο ήλιος, που δημιουργήθηκε από αυτόν και τον οποίο βλέπουμε εμείς, καθώς περιφέρεται στον ουρανό, δεν ρυπαίνεται ερχόμενος σε επαφή με τα επίγεια σώματα, ούτε αφανίζεται από το σκοτάδι, αλλά μάλλον ο ίδιος τα φωτίζει και τα καθαρίζει, πόσο μάλλον ο πανάγιος Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι και ποιητής και κύριος του ήλιου, όταν φανερώθηκε εν σώματι δεν ρυπαινόταν, αλλά αντίθετα, όντας άφθαρτος, ζωοποιούσε και καθάριζε το σώμα που ήταν θνητό· διότι, «αυτός», λέγει, «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του».

Ερώτηση 93. Τι σημαίνει το: «Διότι εκείνο που ήταν αδύνατο μέσω του νόμου, στο οποίο ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας, ο Θεός», και τα εξής; Απόκριση. Ήταν ανίσχυρος, λέει, ο νόμος στο να δικαιώσει τον άνθρωπο. Διότι δεν μπορούσε ο άνθρωπος να υποφέρει την τυραννία και την πύρωση της σάρκας. Γι' αυτό ο Θεός έστειλε τον μονογενή Του Υιό, ώστε μέσω της σάρκας Του να κατακρίνει την αμαρτία. Όσο για το «με ομοίωμα σάρκας αμαρτίας», δεν είπε «με σάρκα αμαρτίας», αλλά «με ομοίωμα». Διότι η ανθρώπινη σάρκα του Χριστού ομοιώθηκε σε όλα με την ανθρώπινη σάρκα, εφόσον ήταν τέλειος άνθρωπος. Όμως η σάρκα Του δεν έγινε αμαρτωλή, όπως η δική μας σάρκα. «Διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα Του.» Ερώτηση 94. Τι σημαίνει το: «Δώστε τόπο στην οργή»; Απόκριση. Σε εκείνον που σε λύπησε και σε έθλιψε, ή σε αδίκησε, εσύ δώσε συγχώρεση, και ανάθεσε στον Θεό τα της εκδίκησης, και Εκείνος θα οικονομήσει τα δέοντα. Το δε, «Μακάριος εκείνος που δεν κατακρίνει τον εαυτό του σε ό,τι επιδοκιμάζει», δηλώνει το εξής: όταν πράττεις κάτι κατ' οικονομίαν για τη σωτηρία του αδελφού σου, και όλοι σε μέμφονται, αλλά η δική σου συνείδηση δεν σε κατακρίνει, είσαι μακάριος.

Αμαρτία, λοιπόν, δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Μακροθυμίας δε και ανεξικακίας, και χρηστότητας, πραότητας και φιλανθρωπίας, και ημερότητας, ταπεινοφροσύνης και φρονήσεως, και γενικά κάθε αρετής παρείχε πολλά υποδείγματα, τα οποία αναφέρονται σαφώς στα Ευαγγέλια. Μακροθυμίας και ανεξικακίας, με το να υπομένει τις επιβουλές των Ιουδαίων, οι οποίες πάντοτε κάλυπταν τις προηγούμενες πονηριές με νέες υπερβολές· και με το να τους ελέγχει ήρεμα, τόσο όσο χρειαζόταν για να ανακόψει την πονηρία τους, χωρίς να αμύνεται ή να εκδικείται ούτε στο ελάχιστο, αλλά επιδιώκοντας να νικήσει τη δική τους απανθρωπία με τις ευεργεσίες του, και την αυξανόμενη πονηρία τους με την άφθονη παροχή των αγαθών· και, τέλος, με το να καταδέχεται τον σταυρό υπέρ εκείνων που τον σταύρωσαν. Πραότητας δε και ημερότητας, με το να δέχεται τους πάντες με τη χρηστότητα που του άρμοζε, και να παρέχει το θάρρος της επικοινωνίας όχι μόνο στους ενάρετους ανθρώπους, αλλά ακόμη και σε εκείνους για τους οποίους η τέλεση των πιο αισχρών έργων ήταν κάτι το προσφιλές και σύνηθες.

Ποιος δε είναι αυτός ο πράκτορας, ας το διδαχθούμε από την ευαγγελική παραίνεση, όπου ο Κύριος λέει: «Καθώς, δηλαδή, πηγαίνεις με τον αντίδικό σου στον άρχοντα, φρόντισε στον δρόμο να απαλλαγείς από αυτόν, μήπως σε σύρει στον Κριτή, και ο Κριτής σε παραδώσει στον πράκτορα, και ο πράκτορας σε ρίξει στη φυλακή». Κατανόησε, λοιπόν, εκεί ποιος είναι ο αντίδικος και ποια η οδός· έπειτα, ποιος είναι ο άρχοντας που προΐσταται του αντιδίκου μας. Διότι οδός μεν είναι ο βίος μας· αντίδικος δε, η δύναμη που μας αντιπαλεύει και παρακολουθεί τον βίο μας, η οποία με κάθε μεθοδεία μηχανεύεται να μας εκτρέψει από την οδό που οδηγεί στον Θεό· άρχοντας δε είναι (ο άρχοντας του κόσμου τούτου), για τον οποίο ο Κύριος έχει πει: «Τώρα έρχεται ο άρχοντας του κόσμου τούτου, και σε εμένα δεν θα βρει τίποτα». Αλλά στον μεν Κύριο δεν βρήκε τίποτα, διότι δεν διέπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα Του, αφού Εκείνος δοκιμάστηκε στα πάντα καθ' ομοιότητα, χωρίς όμως αμαρτία.

Ή μήπως από αναπόφευκτη ανάγκη πλέον η λογική δεν θα μας εξωθούσε, έστω και παρά τη θέλησή μας, στο να πρέπει να πούμε ότι ούτε καν ο ίδιος ο Πατέρας δεν υπήρξε ποτέ άγιος; Β. Πολύ σωστά. Διότι θα ακολουθήσει εξάπαντος το ότι τα πρωτότυπα, των οποίων θα αποτελούσαν εικόνες, πρέπει να φαίνονται ομοειδή με τις εικόνες. Α. Και τι θα πούμε για το εξής, φίλε μου; Δεν λέει ο Υιός ότι ο ίδιος είναι η αλήθεια, και δεν ονομάζεται «φως το αληθινόν» στις θείες Γραφές; Β. Και βέβαια. Α. Έπειτα, δεν θα αποδεικνύονταν ότι μας έχουν φλυαρήσει μάταια λόγια από άγνοια, εάν ισχυρίζονται ότι το αληθινό φως είχε ανάγκη από τον κατά φύση αγιασμό; Διότι δεν ισχυρίζονται τίποτε άλλο παρά σαφώς αυτό, όταν λέγουν ότι το αληθινό φως έχει αγιαστεί. Διότι πώς μπορεί να είναι πλέον αληθινό φως εκείνο που καθόλου δεν είναι άγιο στη δική του φύση, αλλά έγινε τέτοιο κάποτε; Β. Όντως, δεν μπορεί. Α. Εκείνος δε, που απωθεί μακριά του την πιθανότητα του να μπορεί να αμαρτήσει, απορρίπτοντας κάθε ίχνος ψεύδους: «Διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», όπως έχει γραφτεί· γιατί λοιπόν, χωρίς να αισθάνεται καμία ντροπή για τον εαυτό του, δεν αρκέστηκε να πει ότι αγιάστηκε από τον Πατέρα, και δεν πρόσθεσε τίποτα σε αυτά, αλλά μιλά με τέτοια παρρησία και προχωρά σε τέτοια μεγαλοπρέπεια και υπερβολή λόγων, ώστε να πει απερίφραστα: «Υπέρ αυτών εγώ αγιάζω τον εαυτό μου»; Β. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε κάποιος να δει την αλήθεια; Α. Εάν σκεπτόταν σοφά ότι, όντας κατά φύση άγιος ως Θεός, αγιαζόταν μαζί με εμάς καθόσον ήταν άνθρωπος, χρίοντας ο ίδιος τον δικό του ναό με το ίδιο του το Πνεύμα. Β.

Ο Παύλος λέει «ο Ιησούς έγινε αρχιερέας και απόστολος της ομολογίας μας, όντας πιστός σε εκείνον που τον έκανε, πρόσφερε τον εαυτό του θυσία υπέρ του εαυτού του όπως και υπέρ του λαού· γι' αυτό καθίσταται αρχιερέας στα προς τον Θεό.» ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ο Παύλος λέει: «Ο Χριστός, αφού προσφέρθηκε μία φορά για να σηκώσει τις αμαρτίες πολλών, θα εμφανιστεί για δεύτερη φορά χωρίς αμαρτία.» Και πάλι: «Αμαρτία δεν έκανε, και δόλος δεν υπήρξε στο στόμα του·» και ιδού αυτός προσφέρει τον εαυτό του υπέρ ημών· δες λοιπόν ότι δεν πρόσφερε τον εαυτό του υπέρ του εαυτού του, αλλά υπέρ του λαού. ΝΕΣΤΟΡΙΟΣ: Αφού ο ίδιος λέει: «Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου, και πίνει το αίμα μου, θα ζήσει δι' εμού, όπως και εγώ ζω διά τον Πατέρα που με απέστειλε.» Τι λοιπόν τρως, αιρετικέ; Τη θεότητα ή την ανθρωπότητα;

Επομένως, ο μεν πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε ψυχή ζώσα. ο δε δεύτερος, που προέρχεται από τον ουρανό, δηλαδή ο Χριστός, δεν έγινε μάλλον ψυχή, αλλά πνεύμα ζωοποιό. Διότι, αφού ένωσε με τον εαυτό Του το ανθρώπινο στοιχείο, ο κατά φύσιν Θεός Λόγος, που φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, δεν έζησε τη δική μας ανθρώπινη ζωή, αλλά μια ζωή θεία, θεοπρεπή και εντελώς αμόλυντη. Διότι δεν έπραξε αμαρτία, διατηρώντας τον νου Του ανέπαφο από άτοπες ηδονές και απρόσβλητο από τις επιθυμίες των βρωμάτων. Διότι, αν και φαίνεται να συμμετέχει σε τροφή και ποτό, προκειμένου να γίνει πιστευτό ότι ήταν αληθινά άνθρωπος σαν κι εμάς, εντούτοις συμμετείχε σε αυτά με απόλυτη ελευθερία. Διότι βρισκόταν εν σαρκί για χάρη μας κατά θεία οικονομία, αλλά ταυτόχρονα ήταν υπεράνω της σαρκός· επειδή, ως Θεός, ήταν πνεύμα ζωοποιό. Ο προπάτορας Αδάμ, αντιθέτως, δεν αποδέχθηκε την επιθυμία για τις τροφές εντελώς ακατηγόρητα. διότι πλάστηκε ως ζώσα ψυχή, και, νικημένος από την ηδονή των βρωμάτων, έφαγε από το ξύλο της ζωής, αν και ο θείος νόμος του απαγόρευε να το πράξει.

Λέμε δε ότι ο Χριστός έχει δικαιωθεί, όχι με την έννοια ότι υπήρξε κάποτε άδικος και προχώρησε μέσω της προόδου του προς το καλύτερο στη δικαίωση, αλλά επειδή αυτός υπήρξε ο πρώτος και μόνος άνθρωπος πάνω στη γη που «δεν διέπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». <Διότι αν με το παράπτωμα του ενός ο θάνατος βασίλευσε μέσω του ενός κ.λπ.> Πρόσεξε λοιπόν πάλι πώς θεωρεί τη χάρη που δικαιώνει ισχυρότερη από την κατάρα που κατακρίνει· διότι, λέει, κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ήταν φυσικό να επικρατήσει στους ανθρώπους της γης ο θάνατος μέσω του ενός, και από την άλλη η ζωή να στερηθεί τη δύναμή της· διότι πολύ περισσότερο, εκείνοι που λαμβάνουν τη χάρη μέσω του Χριστού και τη δωρεά της δικαιοσύνης από την άνωθεν γενναιοδωρία, θα αποτινάξουν το κράτος του θανάτου και θα συμβασιλεύσουν με τον Χριστό που ζωοποιεί τα πάντα. <Άρα λοιπόν, όπως μέσω ενός παραπτώματος ήλθε η κατάκριση σε όλους τους ανθρώπους κ.λπ.> Ο θεσπέσιος Παύλος προσθέτει στις προηγούμενες έννοιες ως ένα είδος συμπεράσματος και λέει: Άρα λοιπόν, όπως μέσω ενός παραπτώματος, και τα εξής. Διότι κατακριθήκαμε, όπως προείπα, στο πρόσωπο του Αδάμ, και όπως από την πρώτη ρίζα μεταδόθηκε σε όλο το γένος αυτό που προήλθε από αυτήν, δηλαδή ο θάνατος από την κατάρα· δικαιωθήκαμε όμως και αναβλαστήσαμε προς τη ζωή, επειδή ο Χριστός δικαιώθηκε υπέρ ημών.

Ο μεν σκοπός του προκειμένου καθίσταται ίσως πολύ σαφής μέσα από αυτά· αναλύοντας δε λεπτομερέστερα τα όσα υπάρχουν σε αυτό, λέμε το εξής: Διότι ο γενάρχης του γένους μας Αδάμ υπέστη τον θάνατο από τη θεία κατάρα, επειδή παρέβη τη δοθείσα εντολή, κατηγορούμενος και από τον εαυτό του και από τον διάβολο. Φαίνεται, βέβαια, ότι έπαθε αυτό για εύλογες αιτίες· διότι όχι άδικα θα ακολουθήσει η αναγκαία τιμωρία για όσους αμάρτησαν από αμέλεια. Ο δε δεύτερος Αδάμ, δηλαδή ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, μη δυνάμενος να κατηγορηθεί απολύτως για τίποτα (διότι δεν «έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του»), υπέστη το υπέρ ημών πάθος, όντας αφενός ο ίδιος εντελώς ανυπαίτιος, και αφετέρου προσφέροντας τον εαυτό του μέσω του πάθους ως αντίλυτρο για τη ζωή όλων, επειδή αγαπά τον Πατέρα ο οποίος πόθησε τη σωτηρία του κόσμου. Για εκείνον δε που αγαπά τον Πατέρα, ασφαλώς έργο του ήταν το να μην περιφρονήσει καθόλου αυτό που ήταν αρεστό σε Εκείνον και είχε θεωρηθεί αναγκαίο, αλλά μάλλον να σπεύσει να το φέρει εις πέρας. Και ποιο ήταν αυτό;

Διότι δεν συνέβη σωματικά, αλλά όπως θα άρμοζε στη νοερή και ασώματη φύση. Διότι ως φως ανέτειλε από φως, και ξεπήδησε ζωή από ζωή· και ότι μεν γεννήθηκε αληθινά από την ουσία του Θεού και Πατρός, το πιστεύουμε αδίστακτα· το πώς όμως, δεν είναι δυνατόν ούτε να το πούμε ούτε να το νοήσουμε. Και αν και ήταν Θεός κατά φύση, συγκατέβηκε ώστε να επιλέξει να υποστεί για χάρη μας την κένωση. Και έλαβε μορφή δούλου και υπέμεινε την κατά σάρκα γέννηση από γυναίκα, χωρίς να ακολουθήσει τους νόμους της ανθρώπινης φύσης. Διότι η προέλευσή του δεν προήλθε από άνδρα και γυναίκα, αλλά ήταν μάλλον μυστική, παράδοξη, ανώτερη από εμάς και σχεδόν ανείπωτη. Διότι ειπώθηκε προς την αγία Παρθένο: «Πνεύμα άγιο θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού.» Επειδή λοιπόν πιστεύεται ότι το μυστήριο της κατά σάρκα γέννησής του συντελέστηκε υπεράνω της δικής μας φύσης, γι' αυτό λέει ο προφήτης: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αίρεται από τη γη η ζωή του». Η λέξη «αίρεται», λέει, τίθεται αντί της λέξης «επαίρεται» (εξυψώνεται), και η ζωή του είναι υψηλότερη από τα επίγεια, δηλαδή η πολιτεία του και ο κατά σάρκα βίος του. Διότι αυτός, μόνος από όλους, αν και φαινόταν άνθρωπος όμοιος με εμάς, δεν έπραξε αμαρτία ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του, καίτοι κανένας επί της γης δεν το κατόρθωσε αυτό· διότι απολύτως κανένας ανάμεσά μας δεν είναι άμεμπτος.

Διότι τότε, τότε σωθήκαμε από αυτόν και μέσω αυτού: «Στο όνομα του οποίου», λέει, «περιτμηθήκατε με περιτομή αχειροποίητη, με την απέκδυση του σαρκικού σώματος, με την περιτομή του Χριστού, αφού συνταφήκατε μαζί του στο βάπτισμα, μέσω του οποίου και συναναστηθήκατε.» Επομένως, ο θάνατός του έγινε για χάρη μας, καθώς και η ανάσταση και η περιτομή του. Διότι πέθανε, ώστε εμείς που συναποθάναμε μαζί του, εφόσον εκείνος πέθανε ως προς την αμαρτία, να μη ζούμε πλέον για την αμαρτία. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Αν συναποθάναμε, θα συζήσουμε». Λέγεται δε ότι πέθανε ως προς την αμαρτία, όχι επειδή αμάρτησε («Διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του»), αλλά εξαιτίας της δικής μου αμαρτίας.

Διότι κάθε αμαρτία μάχεται τον σκοπό των ιερών θεσπισμάτων, και στον βαθμό που εξαρτάται από αυτήν, ο νόμος που βραβεύει την αρετή καταργείται και το Δεσποτικό θέλημα ανατρέπεται. Το να λέγονται δε αυτά για τον Σατανά είναι απολύτως εύλογο· διότι πάντοτε οι οδοί του είναι ακάθαρτες και αντιτάσσονται στους νόμους του Θεού. <Δεν υπάρχει ο Θεός ενώπιόν του.> [Κάθε ανθρώπου φιλαμαρτήμονος, ο οποίος στρέφεται ασυγκράτητα προς το σφάλμα και έχει παρεκκλίνει ολοκληρωτικά στο να παροξύνει τον Θεό, εξαιτίας του ότι δεν Τον έχει ενώπιόν του, βεβηλώνονται εντελώς οι οδοί, δηλαδή οι πράξεις του, και είναι γεμάτες ακαθαρσία, μολύνονται από τον βούρκο της φαυλότητας και αποβλέπουν, τρόπον τινά, στην αναίρεση των κριμάτων, δηλαδή των νόμων, του Θεού. Διότι κάθε αμαρτία μάχεται τον σκοπό των ιερών θεσπισμάτων.] <Όλους τους εχθρούς του θα τους κατακυριεύσει.> (C f. 19.) Δεν θα κατακυριεύσει όλους τους εχθρούς του ο Σατανάς. Εφόσον δε όλοι οι δίκαιοι είναι εχθροί του, άραγε θα κατακυριεύσει όλους αυτούς; Δεν θα κατακυριεύσει προφανώς στα πάντα, αλλά σε κάτι· διότι μόνο ο Χριστός «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.» <Το στόμα του οποίου είναι γεμάτο από κατάρα και πίκρα και δόλο.> (A f. 71.) Και του διαβόλου το στόμα είναι γεμάτο από πίκρα και δόλο· και μάλιστα στήνει ενέδρα στους φτωχούς για να τους θανατώσει με τις δικές του παγίδες.

Στον ίδιο τον Χριστό μάλιστα περισσότερο από όλους αρμόζει να λέει, σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, προς τον Θεό και Πατέρα: «Εισάκουσον δικαιοσύνης μου»· διότι αυτός δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. [<Από το πρόσωπό σου ας προέλθει η κρίση μου.> Είναι σαν να έλεγε: Εσύ ο ίδιος γίνε δικαστής σε όσα με αφορούν, και την ευθύτητά σου, δηλαδή τη δίκαιη κρίση σου, ας δουν τα μάτια μου.] <Με επισκέφθηκες τη νύχτα, με δοκίμασες στο πυρ, και δεν βρέθηκε σε εμένα αδικία.> (C f. 28 b.) Εκείνος που και τη νύχτα και στον ύπνο του είναι ανεπίδεκτος αισχρών και παράλογων φαντασιών, εάν είναι δυνατόν, ας λέει αυτά. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι το «Επεσκέψω» δεν τίθεται εδώ με την έννοια της τιμωρίας. Και πάλι πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο διάβολος πυρώνει με τρόπο αντίθετο από τον Θεό· ο δε Θεός πυρώνει και είτε βρίσκει την προϋπάρχουσα αδικία, είτε, επειδή δεν προϋπάρχει, δεν τη βρίσκει. <Από εκείνους που ανθίστανται στη δεξιά σου> (C f. 29.) Ως ανθιστάμενους στη δεξιά του Θεού εννοεί τους δαίμονες· δεξιά δε του Θεού είναι κάθε ευσεβής και δίκαιος, για τους οποίους σε άλλο σημείο λέγει: «Ας είναι το χέρι σου επί τον άνδρα της δεξιάς σου»· στη σωτηρία αυτού ανθίστανται οι δαίμονες, από τους οποίους ο Θεός ελευθερώνει αυτούς που ελπίζουν σε Αυτόν. (A f. 94.)

Και για να μην χρονοτριβώ αναφέροντας το καθένα ξεχωριστά, κάθε είδος φαυλότητας και παρανομίας επιφέρει έγκλημα. Και μετά από λίγα: Αλλά ίσως θα πεις: Άραγε λοιπόν ήταν αναμάρτητος; Έπειτα, πώς είναι αυτό εφικτό; Διότι το ελεύθερο της βούλησης είναι επιρρεπές στις αμαρτίες, και το αναμάρτητο αρμόζει μόνο στον επί πάντων Θεό. «Διότι δεν έκανε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.» Και μετά από λίγα: Πώς λοιπόν άραγε πρέπει να κατανοήσουμε το: «Δεν έθετα μπροστά στα μάτια μου πράγμα παράνομο;» Δεν είπε: Ποτέ δεν υπέπεσα σε παράνομο πράγμα, αλλά ότι «Δεν έθετα μπροστά στα μάτια μου πράγμα παράνομο»: Δηλαδή, θέλησα και προθυμοποιήθηκα να μην κοιτάζω ποτέ σε παράνομο πράγμα. Αν δε και συνέβη να αστοχήσω, λέει, ως άνθρωπος, δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι και οι κυβερνήτες, πολλές φορές, ενώ γνωρίζουν καλά την τέχνη τους, κινδυνεύουν μαζί με το πλοίο, όταν ξεσπάει άγριος άνεμος.] <Δεν προσκολλήθηκε σε μένα διεστραμμένη καρδιά.> (B f. 399 b, H f. 459) Δηλαδή, άνθρωπος που έχει διεστραμμένη καρδιά, το οποίο σημαίνει διεφθαρμένος. [<Όταν απομακρυνόταν από μένα ο πονηρός, δεν τον γνώριζα.> Δηλαδή, ούτε καν προσποιούμουν ότι τον ξέρω. Διότι δεν καταδεχόμουν να είμαι φίλος τους. Άραγε επειδή ήμουν υπερήφανος; Καθόλου, λέει, αλλά επειδή γνώριζα ότι «Οι κακές συναναστροφές φθείρουν τα καλά ήθη.»]

Ήταν λοιπόν δυνατόν, όπως είπα, από τα μεγαλαουργήματά του να αντιληφθεί κανείς αβίαστα ότι είναι αληθινός Θεός και Υιός του κατά φύσιν Θεού. Αλλά δεν ξέρω πώς, αν και οι Ισραηλίτες είχαν λάβει την παιδαγωγία του νόμου και είχαν μελετήσει τα συγγράμματα των αγίων προφητών, έπεσαν σε τέτοια αφροσύνη, ώστε και να τον αγνοήσουν, και να στραφούν εναντίον του με πικρία, και να συκοφαντούν ανόσια εκείνα από τα οποία ήταν επόμενο να μπορούσαν να αποκομίσουν όχι μικρή ωφέλεια, και να δουν εύκολα από τη λαμπρότητα των πράξεών του την υπερφυή και ασύγκριτη υπεροχή της δύναμης που υπήρχε μέσα του. Αντιθέτως, αστόχησαν στον σκοπό τους, και εκπίπτοντας σε ακάθεκτη αγριότητα και εξωθούμενοι ασύνετα σε ακράτητες οργές, του επιτίθονταν οι άθλιοι, άλλοτε λέγοντας: «Γιατί εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό;», άλλοτε λιθοβολώντας τον, και στο τέλος τον σταύρωσαν, καίτοι ο νόμος λέει ξεκάθαρα: «Αθώον και δίκαιον δεν θα σκοτώσεις». Για ποιους λόγους λοιπόν σκότωσαν τον Ιησού; Αλλά δεν θα είχαν τίποτα να πουν· «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», όπως είναι γεγραμμένο. Και μάλιστα, ελέγχοντάς τους για την αθυροστομία τους, και προσπαθώντας να τιθασεύσει την υπερβολική οργή τους, έλεγε: «Ποιος από εσάς με ελέγχει για αμαρτία;»

Και εμείς είμαστε λαός της βοσκής του και πρόβατα των χειρών του, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Επειδή όμως ομοιώθηκε σε όλα με τους αδελφούς, δηλαδή με εμάς, υποβάλλοντας τον εαυτό του σε κένωση, περιγράφεται ως κριάρι, νοείται όμως ως ηγέτης. Διότι τα κριάρια είναι πάντοτε οι προεξάρχοντες του κοπαδιού. Ο ίδιος λοιπόν είναι και δαμάλι, εξαιτίας του ότι τέθηκε υπό τον νόμο, αλλά και ως τράγος, σφάγιο υπέρ της αμαρτίας. Και επιπλέον κριάρι, ως ηγέτης. Τα ίχνη του οποίου έχοντας επιλέξει και σπεύδοντας να ακολουθούμε, θα βρεθούμε «σε καλή βοσκή, και σε τόπο παχύ», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, και θα καταλύσουμε σε ιερές αυλές. Διότι θα μας εγκαταστήσει στις άνω μονές, όντας ο ίδιος και κριάρι και αρχιποιμένας, και ως ένας από εμάς υπό τον νόμο, και υπεράνω του νόμου, ως Θεός ο ίδιος που είναι η πάσα δικαίωση, αν και «συγκαταλέχθηκε με τους ανόμους», και υπέμεινε τη σφαγή για εμάς. Λαμβάνει επίσης μορφή και ως τρυγόνι και ως περιστέρι. Διότι αυτός είναι το μόνο νοητό και λαλίστατο τρυγόνι, το αληθινά εύγλωττο πτηνό, ο εξ ουρανού και άνωθεν, ο οποίος με τα ευαγγελικά κηρύγματα έθελξε τα υπό τον ουρανό· προς τον οποίο και η ίδια η νύμφη απευθύνθηκε, δηλαδή η εξ εθνών Εκκλησία: «Δείξε μου το πρόσωπό σου, και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου· διότι η φωνή σου είναι γλυκιά, και η όψη σου ωραία». Ο ίδιος είναι το απλό και άκακο και χωρίς δόλο περιστέρι. Διότι δεν βρέθηκε «δόλος στο στόμα του», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Έπειτα, πού άραγε θα καταλήξει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι ο Υιός του Θεού, ο Ιησούς Χριστός, που κηρύχθηκε ανάμεσά σας από εμένα, τον Σιλουανό και τον Τιμόθεο, δεν έγινε Ναι και Όχι, αλλά σε αυτόν έχει γίνει Ναι». Πώς λοιπόν δεν έχει γίνει Ναι και Όχι, εάν λέγεται ότι είναι Θεός αλλά δεν είναι Θεός, εάν είναι ψευδή γι' αυτόν τα ονόματα Υιός και Κύριος; Εάν δε έχουν έτσι τα πράγματα, όπως ισχυρίζονται αυτοί, θα του ταίριαζε, νομίζω, να πρέπει να λέει: «Με τη χάρη του Θεού είμαι αυτό που είμαι». Διότι αυτό που δεν υπάρχει εκ φύσεως, αλλά προστίθεται εξωτερικά και δίνεται από κάποιον άλλον, δεν θα ανήκε σε εκείνον που το έλαβε, αλλά μάλλον σε εκείνον που το χορήγησε και το χάρισε. Και πώς θα έλεγε: «Εγώ είμαι η αλήθεια», εάν δεν υπάρχει τίποτα αληθινό σε αυτόν; Θα είχε ίσως καταληφθεί από το σκοτάδι, εάν έλεγε ψέματα. Αλλά «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», καθώς είναι γραμμένο. Β— Βεβαίως όχι. Α— Και πού είναι λοιπόν η κένωση; Και σε ποιον θα μπορούσε να νοηθεί ότι συνέβη; Διότι δεν μπορεί να δει κανείς κάποιον να κενώνεται, αλλά αντίθετα να πληρούται, καίτοι δεν κατέχει την πληρότητα από τη δική του φύση. Διότι δεν θα είχε ανάγκη από τα αγαθά κάποιου άλλου, και θα του ήταν περιττό να τα λάβει, εφόσον θα διέθετε από μόνος του την αυτοτέλεια, και θα είχε επάρκεια για το καθετί. Αλλά από το πλήρωμα του Χριστού όλοι εμείς λάβαμε, και το κήρυγμα των θεηγόρων δεν θα μπορούσε ποτέ να διαψευστεί.

Α— Διότι, επειδή γίναμε καταραμένοι εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, και πέσαμε στην παγίδα του θανάτου, εγκαταλειμμένοι από τον Θεό, αλλά τα πάντα έγιναν καινούργια εν Χριστώ, και υπήρξε επιστροφή της κατάστασής μας στην αρχική της μορφή, έπρεπε αναγκαστικά ο δεύτερος Αδάμ, αυτός που προέρχεται από τον ουρανό, που είναι ανώτερος από κάθε αμαρτία, η πανάγια και αμόλυντη δεύτερη απαρχή του γένους, δηλαδή ο Χριστός, να απαλλάξει από την καταδίκη την ανθρώπινη φύση, και να ελκύσει πάλι πάνω της την άνωθεν εύνοια του Πατρός, και να άρει την εγκατάλειψη μέσω της υπακοής και της πλήρους υποταγής. «Διότι δεν έπραξε αμαρτία,» αλλά η ανθρώπινη φύση απέκτησε πλούσια το άμωμο στο πρόσωπό Του, και το εντελώς ακατηγόρητο, ώστε να μπορεί πλέον με παρρησία να αναφωνεί: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Να κατανοείς δηλαδή ότι, έχοντας γίνει άνθρωπος ο Μονογενής, ως ένας από εμάς και εκ μέρους όλης της φύσεως εξέφερε αυτές τις φωνές, σαν να έλεγε: Αμάρτησε ο πρώτος άνθρωπος, ολίσθησε στην παρακοή, παραμέλησε την εντολή που του δόθηκε, παρασύρθηκε από τις απάτες του δράκοντος στην ανταρσία· για αυτόν τον λόγο, και πολύ δικαιολογημένα, υποτάχθηκε στη φθορά και βρέθηκε υπό καταδίκη. Αλλά εμένα με φύτεψες ως δεύτερη αρχή για τους ανθρώπους επί της γης, και έγινα δεύτερος Αδάμ. Σε εμένα βλέπεις καθαρμένη την ανθρώπινη φύση, έχοντας κατορθώσει το αναμάρτητο, ούσα αγία και πανάγια.

Επειδή και ο Παύλος, ενώ ήταν άνθρωπος και υπήρχε ήδη, έγινε απόστολος, και ο Μωυσής ομοίως έγινε πιστός σε όλο τον οίκο του, και ο Ααρών ομοίως έγινε αρχιερέας, προτυπώνοντας από παλιά τον Σωτήρα. Διότι, όπως ακριβώς ο Ααρών δεν γεννήθηκε βέβαια αρχιερέας, αλλά έγινε αυτό ύστερα από πολλά χρόνια, περιβαλλόμενος τον ποδήρη χιτώνα και την επωμίδα και τα άλλα σχήματα της ιερατικής στολής, τα οποία ήταν έργα γυναικών· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο συνέβη και με τον Χριστό. Διότι ο Λόγος υπήρχε μεν στην αρχή, αλλά πολύ αργότερα έγινε για χάρη μας αρχιερέας, αναλαμβάνοντας σαν ποδήρη χιτώνα τον εκ γυναικός άνθρωπο, δηλαδή τον ναό του σώματος, ώστε να καθαρίσει τον λαό με το ίδιο Του το αίμα, προσφέροντας τον εαυτό Του στον Θεό ως άμωμο αμνό· «Διότι δεν διέπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του».

Άλλο. Αν θεωρείς ότι ο Υιός είναι ποίημα και κτίσμα, και τον συγκαταλέγεις στα δημιουργήματα, πώς, πες μου, σύμφωνα με τη δική σου ανοησία, ω άνθρωπε, ενώ έχει δουλική ουσία, δεν υποτάσσεται τώρα στον Πατέρα των πάντων, εφόσον ο Ψαλμωδός λέει για τα δημιουργήματα ότι «τα σύμπαντα είναι δούλα σου;» Διότι ή είναι ανάγκη να πούμε ότι ο Πατέρας δεν δύναται να υποτάξει τον Υιό παρά τη θέλησή του, και έτσι αυτός που κατ' εσάς είναι κατώτερος έχει γίνει ανώτερος, ή, αν το να υποτάσσεται κανείς είναι καλό, αλλά ο Υιός δεν υποτάσσεται τώρα, καθώς λέγεται ότι θα υποταχθεί στο μέλλον, τότε θα τον καταδικάσετε για αμαρτία. Και πώς θα διασωθεί αυτό που λέγεται γι' αυτόν, «Ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία;» Απόφευγε τον παραλογισμό αυτού του ισχυρισμού.

Α— Όπως ακριβώς, λοιπόν, επειδή έγινε σάρκα του Λόγου που ζωοποιεί τα πάντα, υπερβαίνει την κυριαρχία του θανάτου και της φθοράς, με τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, επειδή έγινε ψυχή Εκείνου που δεν γνωρίζει αμαρτία, διατηρεί πλέον εδραιωμένη και αμετάβλητη τη στάση της σε όλα τα αγαθά, και είναι ασυγκρίτως ισχυρότερη από την αμαρτία που παλαιότερα την τυραννούσε. Διότι πρώτος άνθρωπος είναι ο Χριστός, «ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», έχοντας τεθεί σαν ρίζα και απαρχή εκείνων που αναμορφώνονται σε καινότητα ζωής εν Πνεύματι, και την αφθαρσία του σώματος, καθώς και την ασφαλή και σταθερή κατάσταση της θεότητας μέσω μετοχής και κατά χάριν, θα την μεταδώσει πλέον σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος.

Διότι, εάν η αμαρτία έγινε για εμάς πρόξενος όλων των κακών, η εν Χριστώ δικαίωση, η οποία εισέρχεται μέσω της υπακοής και διατηρεί το παντελώς ανυπαίτιο, θα αποτελέσει την αναίρεση όσων μας έχουν συμβεί. Επομένως, ακόμη και αν έχει φορέσει, όπως λένε, τον Αδάμ, δεν ήταν όπως εκείνος, ο χοϊκός από τη γη, αλλά ως επουράνιος ήταν ασυγκρίτως ανώτερος του χοϊκού. Και θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει την ανθρώπινη φύση να στεφανώνεται στο πρόσωπό του με τους επαίνους της αναμαρτησίας, καθώς η θεόπνευστη Γραφή μαρτυρεί για αυτόν ότι «αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Προς εκείνους που λένε: Εάν και οι άγγελοι είναι κατ' εικόνα Θεού.

Ας μην ντρεπόμαστε, λοιπόν, για τον σταυρό του Σωτήρος, αλλά μάλλον ας καυχόμαστε. Διότι ο λόγος περί του σταυρού για μεν τους Ιουδαίους είναι σκάνδαλο, για δε τους εθνικούς μωρία, αλλά για εμάς είναι σωτηρία. Και για εκείνους μεν που χάνονται είναι μωρία, για εμάς όμως που σωζόμαστε είναι δύναμις Θεού. Διότι αυτός που πέθανε για χάρη μας δεν ήταν ένας απλός άνθρωπος, όπως έχει ειπωθεί, αλλά ο Υιός του Θεού, Θεός που ενανθρώπησε. Έπειτα, αν το πρόβατο επί Μωυσέως έδιωξε μακριά τον ολεθρευτή, το πρόβατο του Θεού, που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου, δεν θα ελευθέρωνε πολύ περισσότερο από τις αμαρτίες; Αλλά, αν το αίμα του άλογου προβάτου παρείχε σωτηρία, το αίμα του Μονογενούς δεν σώζει πολύ περισσότερο; Αν κάποιος απιστεί στη δύναμη του Σταυρωθέντος, ας εξετάσει τους δαίμονες. Αν κάποιος δεν πιστεύει στα λόγια, ας πιστέψει στα γεγονότα. Πολλοί σε όλη την οικουμένη σταυρώθηκαν, αλλά κανέναν από αυτούς δεν τρέμουν οι δαίμονες. [Για τον Χριστό, όμως, που σταυρώθηκε για εμάς, οι δαίμονες τρέμουν βλέποντας και μόνο το σημείο του σταυρού,] επειδή εκείνοι μεν πέθαναν για τις δικές τους αμαρτίες, Αυτός όμως για αμαρτίες άλλων. Διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Δεν ήταν ο Πέτρος αυτός που το έλεγε αυτό, επειδή θα μπορούσε να θεωρηθεί ύποπτος ότι χαρίζεται στον διδάσκαλό του, αλλά είναι ο Ησαΐας που το λέει, ο οποίος δεν ήταν παρών σωματικά, αλλά πνευματικά προείδε την ένσαρκη παρουσία. Και γιατί να φέρω τώρα ως μάρτυρα μόνο έναν προφήτη;

Σε όλους λοιπόν ομοίως, όντας ένσαρκος, σταυρώθηκε, αλλά όχι για τις ίδιες αμαρτίες. Διότι δεν οδηγήθηκε στον θάνατο εξαιτίας φιλαργυρίας· επειδή ήταν δάσκαλος της ακτημοσύνης. Ούτε καταδικάστηκε εξαιτίας επιθυμίας· διότι ο ίδιος λέει σαφώς: όποιος κοιτάξει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της. Ούτε επειδή χτύπησε ή έδειρε από προπέτεια· διότι έστρεφε και την άλλη σιαγόνα σε αυτόν που τον χτυπούσε. Ούτε επειδή περιφρόνησε τον νόμο· διότι ήταν ο εκπληρωτής του νόμου. Ούτε επειδή λοιδόρησε προφήτη· διότι αυτός ήταν εκείνος που κηρυσσόταν από τους προφήτες. Ούτε επειδή στέρησε μισθό· διότι θεράπευε άμισθα και δωρεάν. Δεν αμάρτησε ούτε σε λόγια, ούτε σε πράξεις, ούτε σε σκέψεις· αυτός δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του, ο οποίος, όταν τον λοιδορούσαν, δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν έπασχε δεν απειλούσε, αυτός που προσήλθε στο πάθος όχι ακούσια, αλλά εκούσια. Και αν κάποιος, προσπαθώντας να τον αποτρέψει, πει και τώρα: «ίλεώς σοι, Κύριε», θα του πει πάλι: «ύπαγε οπίσω μου, σατανά».

Παραγγέλλει και ο Απόστολος Πέτρος λέγοντας: να υποτάσσεστε όχι μόνο στους αγαθούς και τους επιεικείς, αλλά και στους σκληρούς. Διότι αυτό αποτελεί χάρη ενώπιον του Θεού, το να υπομένει κανείς θλίψεις πάσχοντας άδικα, εξαιτίας της συνειδήσεώς του προς τον Θεό. Διότι, ποια δόξα υπάρχει, εάν όταν αμαρτάνετε και τιμωρείστε, δείχνετε υπομονή; Εάν όμως, όταν πράττετε το αγαθό και πάσχετε, δείχνετε υπομονή, αυτό αποτελεί χάρη ενώπιον του Θεού. Διότι σε αυτό κληθήκατε, επειδή και ο Χριστός πέθανε για εμάς, αφήνοντάς μας υπόδειγμα, ώστε να ακολουθήσουμε τα ίχνη του. Εκείνος, ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του, ο οποίος, όταν τον λοιδορούσαν, δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν έπασχε δεν απειλούσε, αλλά παρέδιδε την κρίση σε Εκείνον που κρίνει δίκαια.

Αλλά τι νομίζουν οι τέτοιοι άνθρωποι ότι λέμε εμείς; Εάν πούμε ότι ο Χριστός έγινε τέλειος άνθρωπος από τη Μαρία ή ότι έλαβε νου, μήπως θα υποθέσουμε ότι υπέπεσε σε αμαρτίες; Μη γένοιτο. «Διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.» Διότι, εάν ενέπνευσε τη δύναμή του στους αγίους, και εκείνοι στους οποίους την ενέπνευσε μαρτυρούνται ότι ήταν άγιοι, δίκαιοι, προχωρημένοι στις ημέρες τους και άμεμπτοι, πόσο μάλλον ο ίδιος ο Λόγος, «στον οποίο ευδόκησε να κατοικήσει σωματικά όλο το πλήρωμα της θεότητας», ακόμη και αν έλαβε αληθινή σάρκα από την αειπάρθενο Μαρία και αληθινά ανθρώπινη ψυχή και νου και ό,τι άλλο υπάρχει στον άνθρωπο; Αυτός, έχοντας τα πάντα μέσα του, επειδή ήταν Θεός, τα διακρατούσε ώστε να μην μερίζονται προς την κακία, να μην καταθρύπτονται από τον πονηρό, να μην αιχμαλωτίζονται από την ηδονή, να μην υποπίπτουν στο παράπτωμα του Αδάμ. Και για τον λόγο αυτόν λέει ο απόστολος: «γενόμενος από γυναίκα, γενόμενος υπό νόμον» και πάλι «βρεθείς κατά το σχήμα ως άνθρωπος»· το δε «κατά το σχήμα» και το «ως άνθρωπος» και το «γενόμενος» και το «υπό νόμον», συναγόμενα μεταξύ τους, σημαίνουν την τελειότητα και την απάθεια: από το «γενόμενος» συνάγεται ότι είναι τέλειος, και από το «υπό νόμον» ότι δεν σαρκώθηκε κατά δόκησιν, και από το «κατά το σχήμα» το βέβαιο της ανθρώπινης μορφής, και από το «ως άνθρωπος» το αναμάρτητο. Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, ας μην απατάται κανείς με κενούς μύθους.

Άλλοι πάλι είπαν στα αυτιά μας ότι, όταν ήρθε ο Κύριος, δεν έλαβε αυτήν τη δική μας σάρκα ούτε όμοια με τη δική μας, αλλά άλλη, διαφορετική από τη δική μας. Και μακάρι να το έλεγαν αυτό προς δοξολογία και έπαινο. Διότι και εμείς οι ίδιοι λέμε ότι το σώμα (Του) είναι άγιο και άχραντο· «διότι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Και αυτό είναι φανερό σε καθέναν που μιλάει και σκέφτεται με ευσέβεια για τον Χριστό. Εμείς, όμως, αν και μιλούμε για το ίδιο σώμα, ακριβώς όπως έλαβε το δικό μας, * σε Αυτόν το σώμα Του είναι άχραντο, ενώ σε εμάς που έχουμε σφάλει *, (είναι) κατώτερο και μειονεκτικό, όχι επειδή το σώμα είναι ξένο και αλλόκοτο, αλλά εξαιτίας των δικών μας αμαρτημάτων και παραπτωμάτων, για αυτόν τον λόγο *. Διότι δεν έλαβε άλλο σώμα ο Κύριος και άλλο έχουμε εμείς, αλλά το ίδιο το σώμα, το οποίο σε Αυτόν διαφυλάχθηκε και διατηρήθηκε άχραντο *. 15. Άλλοι πάλι από αυτούς, φερόμενοι μέχρι σήμερα από κάποια φιλονικία, και παρασυρόμενοι από ξένες υποψίες, όχι σύμφωνα με τη διδασκαλία των Πατέρων, ούτε κρατώντας «την κεφαλή της πίστεως, από την οποία όλο το σώμα, το οποίο τροφοδοτείται και συνδέεται μέσω των αρθρώσεων και των συνδέσμων, αυξάνεται με την αύξηση του Θεού», όπως λέει ο απόστολος, αλλά έχοντας ίσως θολώσει τις ακοές τους από κάποιους ξένους, ευρισκόμενοι πιο κοντά στον Ουαλεντίνο, τον Μαρκίωνα και τον Μανιχαίο, και αυτοί, δήθεν προς τιμήν του Χριστού, μάλλον πλάθουν φαντασίες παρά λένε την αλήθεια.

Και πρόσεξε με ποιον τρόπο σε όλα αυτά οι υπόλοιποι ερμηνευτές πουθενά δεν έκαναν μνεία για παραπτώματα· διότι δεν άρμοζε να αποδίδουν παραπτώματα στο πρόσωπο του Σωτήρα μας, ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Αλλά για εκείνους από τον λαό που έπρατταν έργα άξια κλαυθμών και θρήνων, και για τον απόστολό του τον Ιούδα, ο οποίος ολίσθησε και εξέπεσε από την οικεία αξία του, οδυρόμενος συνέχιζε να βοά: «Μακριά από τη σωτηρία μου βρίσκονται οι λόγοι των οδυρμών μου». Διότι οι λόγοι, λέει, των δικών μου οδυρμών, οι οποίοι γίνονταν πάντοτε υπέρ του λαού, βρέθηκαν μακριά από τη σωτηρία μου, εφόσον ο λαός δεν ωφελήθηκε καθόλου από τη σωτηρία που του προσφέρθηκε από εμένα. Για να μη φανεί όμως, επειδή χρησιμοποιήσαμε εδώ τους άλλους ερμηνευτές με σκοπιμότητα, ότι ελέγχουμε εκείνους που ερμήνευσαν διαφορετικά τον ψαλμό, θα χρησιμοποιήσουμε τη μετάφραση των Εβδομήκοντα· διότι και εκείνοι, έχοντας δώσει προσοχή σε αυτή τη διατύπωση, ισχυρίστηκαν ότι ο ψαλμός δεν αρμόζει στον Κύριο. Ας ακούσουν, λοιπόν, τον Ιωάννη να βοά: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου»· και τον θεσπέσιο Παύλο να λέει: «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία, για να γίνουμε εμείς δικαιοσύνη του Θεού εν αυτώ»· και πάλι: «Ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος για χάρη μας κατάρα».

Ψ. ΚΒʹ. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέγειρα ως βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλες οι οδοί του είναι ευθείες· αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με δώρα ούτε με λύτρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Ο κόπος της Αιγύπτου, το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, λέγοντας ότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και εμείς δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα αισχυνθούν και θα ντραπούν όλοι όσοι σου εναντιώνονται, και θα πορευθούν μέσα στην αισχύνη. Τον Χριστό ο Πατέρας τον ανέστησε από τους νεκρούς, ώστε να είναι βασιλιάς με δικαιοσύνη, βασιλεύοντας στη Σιών, το επουράνιο και άγιο όρος του· και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τον ανέστησε, επειδή όλες οι οδοί του, λέγει, έχουν γίνει ευθείες, χωρίς να έχουν τίποτα το σκολιό ούτε το διεστραμμένο· διότι πράγματι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.

Πάλι, λοιπόν, ας υπενθυμίσουμε τα όσα ειπώθηκαν από αυτόν: «Όπως ακριβώς και τον πρώτο Αδάμ ο Παύλος τον ονομάζει ψυχή που υπάρχει μαζί με το σώμα και όχι χωρίς το σώμα, η οποία δίνει στο όλον την ονομασία, έστω και αν η ίδια από μόνη της ονομάζεται ψυχή συμπεριλαμβάνοντας το πνεύμα». Λέγοντας αυτά, ομολογεί ότι τα τρία ονομάζονται συλλήβδην με το όνομα της ψυχής, εφόσον στο ίδιο όνομα συμπεριλαμβάνεται η σημασία τόσο του σώματος όσο και του πνεύματος. Αλλά τον έσχατο, λέει, ο Παύλος τον ονομάζει πνεύμα ζωοποιό. Όπως, λοιπόν, σε εκείνον απέδειξε ότι η ονομασία επικράτησε έναντι των υπολοίπων σημαινομένων λόγω του στοιχείου που υπερτερεί, αυτό οπωσδήποτε έχει την ίδια ισχύ και σε τούτη την περίπτωση. Διότι, εάν ο Αδάμ, επειδή αμάρτησε, ονομάζεται ψυχή, ο άνθρωπος που ενώθηκε με τον Θεό, επειδή «αμαρτία δεν έκανε ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», ονομάζεται εξ ολοκλήρου πνεύμα. Όμως δεν αποδέχεται μια τέτοια θεώρηση· διότι λέει ότι εκείνος μεν είναι από τη γη χοϊκός, επειδή το σώμα, αφού πλάστηκε από το χώμα, εμψυχώθηκε. Άραγε ο νους, τον οποίο ονομάζει πνεύμα, δεν συμπεριλήφθηκε και αυτός στο πλάσμα του Αδάμ; Επομένως, σε τι έγκειται σε αυτόν η ομοιότητα προς τον Θεό; Και ποια είναι η απορροή από το θείο εμφύσημα, εάν δεν γίνεται πιστευτό ότι αυτά είναι ο νους; Και λέει ότι αυτός ονομάζεται εξ ουρανού για τον εξής λόγο, επειδή το ουράνιο πνεύμα σαρκώθηκε. Ποια Γραφή τα λέει αυτά; Σε ποιον από τους αγίους αποδίδει τον λόγο ότι το πνεύμα σαρκώθηκε;

Τα χέρια του, λέγει, είναι τορευτά, χρυσά. Προς το παρόν, λοιπόν, από τα όσα έχουν ειπωθεί είναι προφανές το νόημα, ότι δηλαδή με τα ίδια στοιχεία με τα οποία εγκωμιάζεται η μορφή της κεφαλής, με τα ίδια συμπληρώνεται και ο έπαινος για τα χέρια. Ως κεφαλή δε εννοήσαμε τον κατά σάρκα Χριστό, εντός του οποίου ο Θεός συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό του, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, αυτόν που φανέρωσε τον εαυτό του μέσα στη σάρκα μέσω των δυνάμεων και των θαυμάτων. Εάν, λοιπόν, αυτή η κεφαλή, όπως την εννοήσαμε, ονομάστηκε από τον λόγο της Γραφής ακήρατο χρυσάφι, επειδή βρίσκεται εκτός κάθε αμαρτίας (διότι «Αυτός δεν έπραξε αμαρτία», λέγει, «ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του»), και ο λόγος αναφέρει ότι και τα χέρια είναι χρυσά, είναι προφανές αυτό που νοείται μέσω αυτών: ότι δηλαδή ο λόγος νομοθετεί για το χέρι το να είναι απολύτως καθαρό και αναμάρτητο, αμιγές και ανεπίδεκτο κάθε κακίας. Ως χέρι δε, εννοούμε οπωσδήποτε εκείνο που διαχειρίζεται τα κοινά της Εκκλησίας για τις ανάγκες των εντολών, του οποίου ο έπαινος συνίσταται στο να εξομοιωθεί με τη φύση της κεφαλής, ως προς το καθαρό και το αναμάρτητο.

Γι' αυτό, όσα είναι ίδια της φύσης μας, ανεπαίσχυντα η Γραφή τα εξιστορεί και για αυτόν: τη βρώση, την πόση, τον ύπνο, τον κόπο, την τροφή, την πρόοδο της σωματικής ηλικίας, την αύξηση, όλα με τα οποία χαρακτηρίζεται η δική μας φύση, εκτός από την ορμή προς την αμαρτία. Διότι η αμαρτία είναι αστοχία της φύσης, όχι ίδιωμά της, όπως ακριβώς και η νόσος και η πήρωση δεν είναι σύμφυτες με εμάς από την αρχή, αλλά συμβαίνουν παρά φύση. Έτσι και η κακόβουλη ενέργεια νοείται σαν κάποια πήρωση του έμφυτου σε εμάς αγαθού, η οποία δεν γίνεται αντιληπτή ως έχουσα δική της υπόσταση, αλλά θεωρείται ως απουσία του αγαθού. Αυτός, λοιπόν, που μεταστοιχείωσε τη φύση μας προς τη θεία δύναμη, τη διέσωσε μέσα του ακέραιη και άνοση, μη αποδεχόμενος την πήρωση που προκύπτει στην προαίρεση εξαιτίας της αμαρτίας. Διότι, «αμαρτία», λέει, «δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Και αυτό δεν θεωρούμε ότι συνέβη σε αυτόν μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, αλλά αμέσως ο άνθρωπος μέσα στη Μαρία, στον οποίο η Σοφία οικοδόμησε τον δικό της οίκο, ως προς τη δική του φύση προερχόταν μεν από το εμπαθές φύραμα, συγχρόνως όμως με την επέλευση του Αγίου Πνεύματος και την επισκήνωση της δύναμης του Υψίστου, έγινε αμέσως εκείνο ακριβώς που ήταν από τη φύση του αυτό που επισκήνωσε. Διότι, «χωρίς καμία αντίρρηση, το κατώτερο ευλογείται από το ανώτερο».

Διότι και εκείνη η πρωτότυπη εικόνα του αόρατου Θεού, η οποία ήλθε ανάμεσά μας μέσω της Παρθένου, δοκιμάστηκε μεν στα πάντα καθ' ομοίωση της ανθρώπινης φύσης, αλλά δεν δέχθηκε να γνωρίσει μόνο την εμπειρία της αμαρτίας. Αυτός δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Όπως ακριβώς, λοιπόν, εάν διδασκόμασταν τη ζωγραφική τέχνη και ο δάσκαλος έθετε ενώπιόν μας μια ωραία μορφή πάνω σε έναν πίνακα, θα έπρεπε οπωσδήποτε ο καθένας να μιμηθεί το δικό της κάλλος στη δική του ζωγραφιά, ώστε όλοι οι πίνακες να καλλωπιστούν σύμφωνα με το εκτιθέμενο πρότυπο του κάλλους· κατά τον ίδιο τρόπο, επειδή ο καθένας είναι ζωγράφος της δικής του ζωής, και τεχνίτης αυτής της δημιουργίας είναι η προαίρεση, ενώ τα χρώματα για τη φιλοτέχνηση της εικόνας είναι οι αρετές, υπάρχει όχι μικρός κίνδυνος να παραποιήσουμε τη μίμηση του πρωτότυπου κάλλους σε κάποιο ειδεχθές και άμορφο πρόσωπο, σκιαγραφώντας με ρυπαρά χρώματα τον χαρακτήρα της κακίας αντί για τη δεσποτική μορφή. Αλλά, όσο είναι δυνατόν, πρέπει να χρησιμοποιούμε τα καθαρά χρώματα των αρετών, αναμειγμένα μεταξύ τους με κάποια τεχνική αρμονία για τη μίμηση του κάλλους, ώστε να γίνουμε εμείς εικόνα της Εικόνας, αποτυπώνοντας επάνω μας το πρωτότυπο κάλλος μέσω μιας ενεργητικής, όσο το δυνατόν, μίμησης, όπως ακριβώς έκανε ο Παύλος, ο οποίος έγινε μιμητής του Χριστού μέσα από τον κατά αρετήν βίο του.

Διότι, επειδή η παλαιά κτίση παρήλθε αφού αχρηστεύθηκε εξαιτίας της αμαρτίας, αναγκαστικά την πάροδο αυτών που αφανίστηκαν τη διαδέχθηκε η νέα κτίση της ζωής, η οποία συνίσταται μέσω της αναγεννήσεως και της εκ νεκρών αναστάσεως, της οποίας ο Αρχηγός της ζωής, αφού τέθηκε επικεφαλής, γίνεται και ονομάζεται πρωτότοκος της κτίσεως. Αλλά, ως προς το πώς πρέπει να στεκόμαστε απέναντι στους αντιπάλους μας, από τα λίγα που ειπώθηκαν θα ήταν εύκολο για τους πιο φιλόπονους να αποκτήσουν επαρκή συμμαχία υπέρ της αλήθειας. Το πώς, όμως, θα μπορούσε να φανεί ότι τα λόγια αυτά συντελούν στον κατά αρετήν βίο, θα το εξετάσουμε με συντομία. Πρωτότοκος ανάμεσα σε αυτούς που προήλθαν μέσω της γεννήσεως μετά από αυτόν ήταν ο Ρουβήμ, αλλά τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που εμφανίζονταν σε όσους γεννήθηκαν μετά από αυτόν, έχοντας οικειότητα με τον πρωτότοκο, μαρτυρούσαν τη συγγένεια μαζί του, ώστε να μην αγνοείται η αδελφική σχέση, η οποία επιβεβαιωνόταν μέσω της ομοιότητας στη μορφή. Επομένως, εάν μέσω της ομότροπης αναγεννήσεως, αυτής δι' ύδατος και Πνεύματος, έχουμε γίνει και εμείς αδελφοί του Κυρίου, ο οποίος για χάρη μας έγινε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, είναι επόμενο να επιδεικνύουμε μέσω των χαρακτηριστικών του βίου μας τη στενή συγγένεια προς αυτόν, καθώς ο πρωτότοκος της κτίσεως μορφοποιείται μέσα στη ζωή μας. Και ποιο χαρακτηριστικό της δικής του μορφής έχουμε διδαχθεί από τη Γραφή; Αυτό που πολλές φορές έχουμε πει, ότι «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του».

Όμως, δεν περιμένει όλους όσοι θα αναστηθούν από το χώμα της γης μία όμοια κατάσταση στη μετέπειτα ζωή, αλλά, όπως λέγει, «θα πορευθούν εκείνοι μεν που έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, εκείνοι δε που έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως». Επομένως, εάν ο βίος κάποιου αποβλέπει προς εκείνη την φοβερή κατάκριση, αυτός, έστω και αν μέσω της άνωθεν γεννήσεως συμβαίνει να συγκαταλέγεται στους αδελφούς του Κυρίου, διαψεύδει το όνομα αυτό, αρνούμενος, μέσω της μορφής της κακίας, τη συγγένεια με τον Πρωτότοκο. Ο δε μεσίτης Θεού και ανθρώπων, αυτός που ενώνει μέσω του εαυτού Του την ανθρώπινη φύση με τον Θεό, ενώνει μόνο εκείνο το οποίο είναι άξιο της συμφυΐας με τον Θεό. Διότι, όπως ακριβώς οικειώθηκε μέσα Του τον δικό Του άνθρωπο με τη δύναμη της θεότητας, ο οποίος αφενός ήταν μέρος της κοινής ανθρώπινης φύσεως, αφετέρου όμως δεν είχε υποκύψει στα πάθη της φύσεως που παρακινούν στην αμαρτία (διότι «αμαρτία», λέγει, «δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα Του»)· έτσι θα οδηγήσει και τον καθένα χωριστά σε συνάφεια με τη θεότητα, εάν δεν φέρουν πάνω τους τίποτα το ανάξιο της συμφυΐας με το Θείο. Αλλά εάν κάποιος είναι αληθινά ναός του Θεού, χωρίς να περικλείει μέσα του κανένα είδωλο και εγκαθίδρυμα κακίας, αυτός θα παραληφθεί από τον Μεσίτη προς μετουσία της θεότητος, έχοντας καταστεί καθαρός για την υποδοχή της δικής Του καθαρότητας.