Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΕΤΡΟΥ 3:15

Ο Ζακχαίος είπε: Στον εαυτό του το έλεγε. Ο Αθανάσιος είπε: Αλλά δεν είπε «ας ποιήσω άνθρωπο», αλλά «ας ποιήσουμε». Ο Ζακχαίος είπε: Στους αγγέλους απευθυνόταν. Ο Αθανάσιος είπε: Και αποκαλείς τους αγγέλους συνεργούς του Θεού; Ο Ζακχαίος είπε: Και τι το άτοπο υπάρχει; Ο Αθανάσιος είπε: Επομένως, δεν εποίησε πλέον τα πάντα εν σοφία; Ο Ζακχαίος είπε: Και τα πάντα εν σοφία τα εποίησε. Ο Αθανάσιος είπε: Είναι φανερό λοιπόν ότι σε αυτήν έλεγε: «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Ο Ζακχαίος είπε: Τι λοιπόν; Η σοφία του Θεού είναι ο Χριστός; Ο Αθανάσιος είπε: Μη βιάζεσαι. Αλλά με πραότητα και φόβο Θεού, διατηρώντας αγαθή συνείδηση, ας το ερευνήσουμε. Ο Ζακχαίος είπε: Πώς μπορείς να αποδείξεις ότι η σοφία είναι ο Χριστός; Ο Αθανάσιος είπε: Συμφωνείς απολύτως ότι τα πάντα εν σοφία τα εποίησε ο Θεός; Ο Ζακχαίος είπε: Έτσι είναι γεγραμμένο. Ο Αθανάσιος είπε: Αυτή δε η σοφία ονομάζεται και Λόγος του, όπως λέει ο προφήτης: «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Ο Ζακχαίος είπε: Ναι, αλλά δεν είπε «ο Χριστός». Ο Αθανάσιος είπε: Προς το παρόν ομολόγησε πως η σοφία είναι ο Λόγος προς τον οποίο είπε: «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», εφόσον η εικόνα προέρχεται από το αρχέτυπο. Ο Ζακχαίος είπε: Ναι. Ο Αθανάσιος είπε: Λέγοντας δε το «δική μας», φανέρωσε και την υπόσταση εκείνου που άκουγε· διότι δεν είπε «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση δική μου», αλλά «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση δική μας». Ο Ζακχαίος είπε: Θέλεις να πεις ότι η σοφία του Θεού είναι άλλος Θεός;

Επειδή, λοιπόν, ενώ ο Κύριος πρόσταξε πρώτα: «Μαθητεύσατε πάντα τα έθνη», και έπειτα πρόσθεσε: «Βαπτίζοντες αυτούς» και τα εξής, εσείς μεν, έχοντας αποσιωπήσει το πρώτο, μας ζητήσατε τον λόγο για το δεύτερο· εμείς δε, σκεπτόμενοι ότι θα πράτταμε αντίθετα προς την εντολή του Αποστόλου αν δεν απαντούσαμε αμέσως, αφού εκείνος λέει: «Να είστε έτοιμοι για απολογία σε καθέναν που σας ζητά λόγο», σας παραδώσαμε τον λόγο σχετικά με το βάπτισμα του Κυρίου σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, το οποίο έχει δόξα ανώτερη από το βάπτισμα του μακαρίου Ιωάννη, αναφέροντας λίγα από τα πολλά που έχουν ειπωθεί γι' αυτό στις θεόπνευστες Γραφές. Όμως, θεωρήσαμε αναγκαίο να ανατρέξουμε στην τάξη που έχει παραδοθεί από τον Κύριο, ώστε έτσι κι εσείς, αφού γνωρίσετε πρώτα τη δύναμη του «Μαθητεύσατε», και αφού παραλάβετε ακολούθως τη διδασκαλία περί του ενδοξοτάτου βαπτίσματος, να κατευθυνθείτε ασφαλώς προς την τελειότητα, διδασκόμενοι να τηρείτε όλα όσα παρήγγειλε ο Κύριος στους δικούς του μαθητές, καθώς είναι γεγραμμένο.

ΕΡΩΤΗΣΗ Δʹ. Εάν πρέπει να πιστεύουμε σε κάθε λόγο του Θεού και να πειθόμαστε με πλήρη βεβαιότητα για την αλήθεια των όσων έχουν ειπωθεί, ακόμη και αν βρίσκεται κάποιος λόγος ή έργο, είτε από τον ίδιο τον Κύριο είτε από τους ίδιους τους αγίους, που να φαίνεται ότι είναι αντίθετο. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Στο ερώτημα αυτό, αν και είναι παντελώς ανάξιο για τον καθένα που καταδέχτηκε να ομολογεί τον Κύριό μας Ιησού Χριστό ως μονογενή Υιό του ζώντος Θεού, δι' ου τα πάντα εγένετο, τα ορατά και τα αόρατα, και ο οποίος λαλεί ρήματα τα οποία άκουσε από τον Πατέρα, είναι ωστόσο αναγκαίο να αποκριθούμε, υπακούοντας στον Απόστολο που έγραψε: «Να είστε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που σας ζητά τον λόγο για την πίστη που υπάρχει μέσα σας.» Και για να μην προκαλέσουμε αμφιβολία σε όσους μας ακούνε, λέγοντας κάτι από τον εαυτό μας, ας θυμηθούμε τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρις ότου εκπληρωθούν όλα»· και πάλι: «Είναι ευκολότερο να παρέλθει ο ουρανός και η γη, παρά να πέσει μία κεραία του νόμου.» Αν λοιπόν εδώ υπάρχει κάτι ανώτερο του Σολομώντος, και κάτι ανώτερο του Ιωνά, είναι επακόλουθο να πούμε ότι εδώ υπάρχει και κάτι ανώτερο του Μωυσή, εφόσον ο Απόστολος, αφού περιέγραψε τη δόξα του Μωυσή, η οποία ήταν απρόσιτη για τους Ισραηλίτες, σε σύγκριση με τη δόξα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρόσθεσε ότι: «Δεν έχει δόξα εκείνο που είχε δοξαστεί ως προς αυτό το μέρος, εξαιτίας της υπερβάλλουσας δόξας.»

Διότι μέσω αυτού και εν αυτώ μπορούμε να ατενίσουμε τη φύση του Πατρός. Β. Θέλεις να πούμε κάτι από τα αναγκαία για ωφέλεια, ή μήπως, εγκαταλείποντας πια απέναντί σου τη διάθεση να φαινόμαστε αντίθετοι, να αφήσουμε τον λόγο να προχωρήσει ερήμην της άποψης των αντιπάλων; Α. Και βέβαια, αγαπητέ μου φίλε, είναι δυνατόν να πεις ελεύθερα ό,τι νομίζεις. Εμείς όμως οφείλουμε να είμαστε ανώτεροι από τον δισταγμό, και ας απορριφθεί κάθε αναβλητικότητα, εφόσον ο καιρός μάς παρακινεί στο να πρέπει να επιλέξουμε και τώρα να αγωνιστούμε μαζί για τα δόγματα της αλήθειας. Μας πείθει δε, νομίζω, να προχωρήσουμε πρόθυμα προς αυτό και ο θεσπέσιος Πέτρος που λέει κάπως έτσι: «Να είστε πάντοτε έτοιμοι για απολογία σε καθέναν που σας ζητάει λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα σας». Και ποια άλλη ελπίδα θα μπορούσε να υπάρχει σε εμάς εκτός από τον Κύριό μας Ιησού Χριστό; Β. Λοιπόν, να ξέρεις ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε εκείνοι θα πουν ότι ο Υιός δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι ίσος ή όμοιος με τον Θεό και Πατέρα, όσον αφορά τον λόγο της φύσεως, εφόσον αυτός αγιάζεται από Αυτόν και υψώνεται και δοξάζεται και λέγεται ότι ενδυναμώνεται. Διότι, το ότι προσκύνησε μαζί με εμάς και ομολόγησε πως αγνοεί την ημέρα της συντέλειας, είναι έτοιμοι να μας το αποδείξουν από τα ίδια τα Ιερά Γράμματα. Τις δε ρήσεις και τις αποδείξεις για καθένα από όσα ειπώθηκαν, θα μπορούσα εύκολα να τις παραθέσω από τη θεόπνευστη Γραφή, εάν βέβαια το επιθυμείς. Α. Και όμως, εγώ νόμιζα ότι ο αγώνας είχε πια περάσει την ακμή του για μένα, αλλά αυτός βρίσκεται ακόμη στο απόγειό του και έχει κατά κάποιον τρόπο σφριγηλή την ορμή του.

Παρατήρησε δε ότι δεν διατάζει να κάνουμε τίποτα από όσα ανήκουν στις σκιές ή στους τύπους. Διότι δεν δίνει εντολή να προσφέρουμε ζωοθυσίες, ούτε βέβαια να προσφέρουμε τιμή με λιβάνι, αλλά θέλει να ασκούμε μια ζωή λιτή και άρτια διαμορφωμένη, η οποία είναι σχεδόν ευαγγελική. Επειδή, λοιπόν, στα προηγούμενα κάναμε εκτενή λόγο για την έλευση του Σωτήρος μας, για τον λόγο αυτό κατ' ανάγκην εισάγεται μαζί και η εντολή που εκφράζει τα δικά Του θεσπίσματα. Διότι, εάν βεβαίως αρμόζει σε εμάς που ακολουθούμε τα θεία λόγια να λέμε την αλήθεια, τότε οπωσδήποτε θα ομιλούμε για τα λόγια του Χριστού· διότι ο Χριστός είναι η αλήθεια. Γι' αυτόν τον λόγο και ο σοφότατος Πέτρος μάς διέταξε να είμαστε πανέτοιμοι «για απολογία σε καθέναν που μας ζητά τον λόγο περί της ελπίδος που υπάρχει μέσα μας». Όσοι λοιπόν έχουν συνηθίσει να μιλούν για τα λόγια του Χριστού, και τον έχουν πάντοτε στη γλώσσα τους, και τον έχουν κάνει μελέτη του νου και της καρδιάς τους, αυτοί οπωσδήποτε θα είναι δίκαιοι, διαπρέποντας σε κάθε είδους ορθότητα, ειρηνικοί και πράοι και επιπροσθέτως ανεξίκακοι, αγνοώντας την επιορκία, ή μάλλον δεν θα ορκίζονται καθόλου.

γ΄. ΟΤΙ ΕΠΙΛΕΞΑΜΕ ΝΑ ΜΗΝ ΑΠΟΔΕΧΟΜΑΣΤΕ ΑΝΕΞΕΤΑΣΤΑ ΤΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΛΟΓΟΥ Πρώτος απ' όλους, βέβαια, ο ιερός απόστολος Παύλος, απορρίπτοντας τις απατηλές και σοφιστικές πιθανολογίες και χρησιμοποιώντας αναντίρρητες αποδείξεις, αναφέρει κάπου: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν έγιναν με πειστικούς λόγους σοφίας, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Σε αυτά προσθέτει: «Σοφία, όμως, κηρύττουμε μεταξύ των τελείων, σοφία όχι αυτού του αιώνα ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται, αλλά κηρύττουμε σοφία Θεού μυστηριώδη, την αποκεκρυμμένη». Και πάλι: «Η ικανότητά μας», λέει, «προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς να είμαστε διάκονοι της Καινής Διαθήκης». Εύλογα, λοιπόν, έχει παραγγελθεί και σε όλους εμάς «να είμαστε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που μας ζητά τον λόγο για την ελπίδα που έχουμε μέσα μας». Γι' αυτό τον λόγο, όπως έχει ειπωθεί, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι υπάρχουν αμέτρητες, πάνσοφες και σαφείς αποδείξεις μέσω συλλογισμών, γραμμένες από νεότερους συγγραφείς υπέρ της διδασκαλίας μας, καθώς και όχι λίγα υπομνήματα που έχουν εκπονηθεί για τις ιερές και θεόπνευστες Γραφές, τα οποία αποδεικνύουν με αυστηρή ακρίβεια το αψευδές και αλάνθαστο εκείνων που μας κήρυξαν εξ αρχής τον λόγο της θεοσέβειας.

Εκείνους μεν που έχουν την ικανότητα να παρακολουθούν λογικές αποδείξεις, τους προτρέπουμε και τους παρακαλούμε να επιμελούνται τη φρόνησή τους και να δέχονται τις αποδείξεις των δογμάτων με πιο λογικό τρόπο, ώστε να είναι «έτοιμοι προς απολογίαν σε καθέναν που μας ζητά τον λόγο για την ελπίδα μας». Επειδή, όμως, δεν είναι όλοι τέτοιοι, και καθώς ο Λόγος είναι φιλάνθρωπος και δεν αποτρέπει κανέναν με κανέναν τρόπο, αλλά θεραπεύει κάθε άνθρωπο με τα κατάλληλα φάρμακα και προσκαλεί τον αμαθή και τον απλοϊκό στη θεραπεία του ήθους του, ευλόγως, στο εισαγωγικό στάδιο, όταν καθοδηγούμε στον ευσεβή βίο τους αρχαρίους από τους πιο απλούς, τις γυναίκες, τα παιδιά και το πλήθος του κοινού λαού, χρησιμοποιούμε την υγιή πίστη σε ρόλο φαρμάκου, ενσταλάζοντας σε αυτούς ορθές δοξασίες περί της θείας πρόνοιας, περί της αθανασίας της ψυχής και περί του ενάρετου βίου. Ή μήπως δεν βλέπουμε να συμβαίνει το ίδιο και με εκείνους που θεραπεύουν επιστημονικά τις ασθένειες των σωμάτων, οι οποίοι αφενός έχουν οι ίδιοι αφομοιώσει τις αρχές της ιατρικής μέσα από πολλή άσκηση και παιδεία και τα πράττουν όλα με επιστημονική λογική, αφετέρου δε, όσοι προσέρχονται σε αυτούς για θεραπεία, παραδίδουν τον εαυτό τους με πίστη και με την ελπίδα της ίασης, και, μολονότι δεν κατανοούν με ακρίβεια καμία από τις επιστημονικές θεωρίες, εξαρτώνται αποκλειστικά από την αγαθή ελπίδα και την πίστη;

[ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΩΤΑΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΡΛΑΑΜ] ΕΡΩΤΗΣΗ ΠΡΩΤΗ Επειδή άκουσα κάποιους να λένε ότι πρέπει να επιδιώκουν την έξω σοφία και οι μοναχοί, διότι χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατόν να απαλλαγεί κανείς από την άγνοια και τις ψευδείς δοξασίες, ακόμη κι αν φτάσει σε άκρα απάθεια, ούτε να επιτύχει την τελειότητα και την αγιότητα, εάν δεν συλλέξει από παντού τη γνώση, και μάλιστα από την ελληνική παιδεία, διότι και αυτή είναι δώρο του Θεού, παρόμοιο με εκείνα που δόθηκαν στους προφήτες και τους αποστόλους μέσω αποκαλύψεως, και μέσω αυτής αποκτάται στην ψυχή η γνώση των όντων, και κοσμεί το γνωστικό μέρος, το οποίο είναι ανώτερο από όλες τις δυνάμεις της ψυχής, και εξορίζει κάθε άλλη κακία από την ψυχή, διότι κάθε πάθος γεννιέται και ενισχύεται από την άγνοια, αλλά και οδηγεί τον άνθρωπο στη γνώση του Θεού· διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να γνωρίσει κανείς τον Θεό παρά μόνο μέσω των κτισμάτων του· επειδή τα άκουσα να τα λένε αυτά, ελάχιστα πείστηκα, καθώς η μικρή μου πείρα στη μοναχική πολιτεία μού έχει δείξει ακριβώς το αντίθετο, δεν μπόρεσα όμως να τους απαντήσω, επειδή προβάλλουν και κάποιο υψηλότερο επιχείρημα λέγοντας ότι: «δεν εξετάζουμε απλώς τα μυστήρια της φύσεως, ούτε καταμετρούμε την τροχιά του ουρανού και ερευνούμε τις αντίθετες κινήσεις των άστρων, τις συνόδους, τις αποστάσεις και τις ανατολές τους, ούτε αναζητούμε τα όσα συμβαίνουν εξαιτίας αυτών και υπερηφανευόμαστε γι' αυτά, αλλά επειδή οι λόγοι αυτών βρίσκονται στον θείο και πρώτο και δημιουργικό νου, και οι εικόνες των λόγων που υπάρχουν σε εκείνον ενυπάρχουν στη δική μας ψυχή, γι' αυτό σπεύδουμε να αποκτήσουμε την επίγνωσή τους και με διαιρετικές, συλλογιστικές και αναλυτικές μεθόδους να απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από τα αποτυπώματα της άγνοιας, και έτσι να είμαστε καθ' ομοίωσιν του δημιουργού, τόσο εν ζωή όσο και μετά θάνατον», επειδή, λοιπόν, θεώρησα ότι δεν ήμουν ικανός να αντικρούσω αυτά, αφού σιώπησα τότε απέναντί τους, τώρα ζητώ από εσένα, πάτερ, να διδαχθώ τους λόγους υπέρ της αλήθειας, ώστε «να γίνω έτοιμος», κατά τον απόστολο, «να δώσω λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας».

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΟΥΑΛΕΝΤΑ. Επειδή ανέφερες ότι απορείς πώς ο μεν Σωτήρας είπε: «Μην μεριμνήσετε πώς ή τι θα πείτε», ενώ κάποιος από τον αποστολικό χορό προέτρεψε: «Να είστε πάντοτε έτοιμοι προς απολογίαν», μάθε ότι δεν υπάρχει αντίφαση, αλλά το πρώτο έχει λεχθεί για το μαρτύριο, ενώ το δεύτερο για τη διδασκαλία. Διότι, όταν μεν ο αγώνας διεξάγεται σε σύναξη φίλων, προσταζόμαστε και εμείς να μεριμνούμε (επειδή είναι άτοπο να μη γνωρίζουμε αυτά που υποσχόμαστε να διδάξουμε), όταν όμως υπάρχει δικαστήριο φοβερό, και όχλοι, και λυσσασμένοι δήμιοι, και φόβος από παντού, υποσχέθηκε να παράσχει τη δική Του βοήθεια. Διότι ήταν πάρα πολύ σπουδαίο, άνθρωποι που ελάχιστα διέφεραν από τα ψάρια ως προς την αφωνία, ενώ κάθονταν τύραννοι και ήταν παρόντες έπαρχοι και στρατηγοί, και ενώ τα ξίφη ήταν γυμνωμένα και όλοι συμμαχούσαν με εκείνους, αυτοί, μπαίνοντας δεμένοι και σκύβοντας προς τη γη, να μπορέσουν να αρθρώσουν φωνή. Επομένως, είναι εύλογο οι μεν πρώτοι να απολαμβάνουν τη θεία συμπαράσταση, ενώ οι δεύτεροι να διδάσκονται να μην παραδίδουν τους εαυτούς τους στον ύπνο της αμάθειας.

Εάν εκείνοι εξετάζουν αυτά τα ζητήματα, ενώ εσείς δεν μπορείτε ούτε απλώς να κατανοήσετε τα λόγια αυτά, άραγε μικρή τιμωρία θα υποστούμε, πες μου, γινόμενοι αιτία τόσο μεγάλης πλάνης για όσους κάθονται στο σκοτάδι; Θα επιθυμούσα, εάν βέβαια διαθέτατε άφθονο ελεύθερο χρόνο, να φέρω ενώπιον όλων σας το βιβλίο κάποιου μιαρού Έλληνα φιλοσόφου που έχει γραφτεί εναντίον μας, και κάποιου άλλου πάλι, παλαιότερου από αυτόν, ώστε τουλάχιστον με αυτόν τον τρόπο να σας αφυπνίσω και να σας απομακρύνω από την πολλή νωθρότητα. Διότι, εάν εκείνοι μεν, για να μιλήσουν εναντίον μας, αγρύπνησαν τόσο πολύ, ποιας συγγνώμης θα ήμασταν άξιοι εμείς, εάν ούτε τις επιθέσεις εναντίον μας δεν γνωρίζουμε πώς να αποκρούσουμε; Και για ποιον λόγο, άλλωστε, δημιουργηθήκαμε; Δεν ακούς τον Απόστολο που λέει: «Να είστε έτοιμοι για απολογία προς καθέναν που σας ζητά τον λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα σας»;

Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Εκείνος δε που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ενώ είπε, «Μην ανησυχήσετε για το τι θα πείτε», αλλού λέει: «Να είστε έτοιμοι για απολογία σε καθέναν που σας ζητά λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα σας». Διότι, όταν μεν ο αγώνας διεξάγεται μεταξύ φίλων, μας παραγγέλλει να μεριμνούμε κι εμείς· όταν όμως υπάρχει φοβερό δικαστήριο, και μαινόμενα πλήθη, και φόβος από παντού, τότε παρέχει τη δική Του στήριξη, ώστε να πάρουμε θάρρος και να μιλήσουμε, και να μην τρομοκρατηθούμε, ούτε να προδώσουμε τα δίκαια. Επειδή πράγματι ήταν πολύ μεγάλο κατόρθωμα, ένας άνθρωπος που ήταν απασχολημένος με λίμνες, δέρματα και τελωνεία, ενώ κάθονταν στα έδρανα τύραννοι και παρίσταντο σατράπες και δορυφόροι, και τα ξίφη ήταν γυμνωμένα, και όλοι συντάσσονταν με το μέρος εκείνων, αυτός μπαίνοντας μέσα μόνος, δεμένος, με σκυμμένο το κεφάλι, να κατορθώσει να ανοίξει το στόμα του. Διότι ούτε καν δικαίωμα λόγου ή απολογίας δεν τους παραχωρούσαν εξαιτίας της πίστεώς τους, αλλά επιχειρούσαν να τους θανατώσουν με βασανιστήρια σαν να ήταν κοινοί καταστροφείς της οικουμένης. Επειδή έλεγαν: «Αυτοί που αναστάτωσαν την οικουμένη, παρευρίσκονται και εδώ· και πάλι πρεσβεύουν τα αντίθετα προς τα διατάγματα του Καίσαρα, λέγοντας ότι βασιλιάς είναι ο Ιησούς Χριστός».

«Ευλογήστε τον Κύριο σε όλα τα έργα του· δώστε μεγαλωσύνη στο όνομά του, και δοξολογήστε τον με αίνους, με ωδές των χειλέων και με κιθάρες.» «Τον Κύριο τον Χριστό να αγιάζετε στις καρδιές μας.» Αυτό είναι η ενοίκηση του Θεού, το να έχει κανείς, μέσω της μνήμης, εγκαθιδρυμένο μέσα του τον Θεό.

ΤΙΤΛΟΣ Γ΄. — Περί των σοφών και συνετών ανδρών· και ότι πρέπει αυτοί να είναι πάντοτε έτοιμοι προς ωφέλεια των πάντων. «Άδολα έμαθα, άφθονα μεταδίδω. Τον πλούτο της δεν τον αποκρύπτω.» «Το πλήθος των σοφών είναι σωτηρία του κόσμου.» «Καλύτερος είναι ο άνθρωπος που αποκρύπτει τη μωρία του, παρά ο άνθρωπος που αποκρύπτει τη σοφία του.» «Σοφία κρυμμένη και θησαυρός αφανής, ποια η ωφέλεια και στα δύο;» «Δωρεάν λάβατε, δωρεάν δώστε.» «Να είστε έτοιμοι για απολογία σε καθέναν που σας ζητά λόγο για την ελπίδα που έχετε μέσα σας, αλλά με πραότητα και φόβο, έχοντας αγαθή συνείδηση.» Υφίσταται κίνδυνος προδοσίας στο να μην δίνει κανείς πρόθυμα τις απαντήσεις περί Θεού σε όσους αγαπούν Κύριον τον Θεό.

Διάλεξη του Νικήτα, μοναχού και πρεσβυτέρου της Μονής του Στουδίου, προς τους Φράγκους, δηλαδή τους Λατίνους. «Αν έχεις σύνεση», λέει ο σοφός, «αποκρίσου στον πλησίον» και «μην εμποδίσεις τον λόγο στην κατάλληλη στιγμή»· ο δε Πέτρος, η κορυφή των κορυφαίων, προτρέποντας με αυτόν τον τρόπο λέει: «να είστε πάντοτε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που σας ζητά» λόγο «περί της ελπίδας που κρύβετε μέσα σας, με πραότητα και φόβο». Για να μη φανούμε λοιπόν στερημένοι σύνεσης και της αρμόζουσας απολογίας απέναντι στους Ρωμαίους, οι οποίοι μόλις τώρα προέβαλαν σε εμάς, μέσω του ευλαβέστατου πατέρα και αδελφού Βασιλείου —του διατελέσαντος ηγουμένου των εκεί ιερών μοναστηριών του Αγίου Βενεδίκτου— και μέσω του θεοφιλέστατου αρχιεπισκόπου Βάρεως, προτείνοντάς μας τη συζήτηση ορισμένων ζητημάτων σχετικά με τα όσα τελούνται στην εκκλησιαστική τους ιεραρχία (αναφέρομαι βεβαίως στα άζυμα, στη νηστεία του Σαββάτου, στον γάμο των ιερέων και στην τέλεια Θεία Λειτουργία που τελείται από αυτούς καθημερινά κατά την περίοδο της πάνσεπτης νηστείας), απευθύνουμε τον λόγο προς αυτούς σύμφωνα με την άνωθεν χορηγία του Πνεύματος. Ας αρχίσουμε λοιπόν ως εξής: Άνδρες Ρωμαίοι, τόσο εσείς που κατοικείτε ανάμεσά μας όσο και εσείς που παρεπιδημείτε στις πόλεις μας, να γνωρίζετε πως δεν υπάρχει τίποτα κοινό ανάμεσα σε εμάς, που είμαστε πιστοί και φέρουμε το όνομα του Χριστού, και στα παλαιά έθιμα των Ιουδαίων, εφόσον τα στοιχεία της λευιτικής τους λατρείας έχουν ορθώς απορριφθεί από τον Θεό από παλιά, ακόμη και πριν από την έλευση του Λόγου.

Γι' αυτό, προς βεβαίωση της αλήθειας, αναγκαζόμαστε να εκθέσουμε εδώ την παρούσα ιδιόχειρη Ομολογία της Πίστης μας και να απολογηθούμε εν συντομία για το τι φρονούμε σχετικά με όσα αδίκως κατηγορούμαστε. Διότι ακούμε τον κορυφαίο Πέτρο να παραγγέλλει: «να είστε πάντοτε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που σας ζητά τον λόγο», ώστε αφενός εκείνοι που από εμπάθεια διαδίδουν αυτά εναντίον μας να κλείσουν τα στόματά τους, φοβούμενοι τον Θεό και τη μέλλουσα ανταπόδοση· αφετέρου οι αδελφοί που από άγνοια σκανδαλίζονται και ψυχραίνονται εξαιτίας όσων λέγονται εναντίον μας, να πάψουν να σκανδαλίζονται, βλέποντας πλέον να αποκαλύπτονται, και με τον λόγο και με τη γραφή και με τον τύπο, τα φρονήματα της καρδιάς μας. Επειδή, σύμφωνα με τον Απόστολο, «με την καρδιά πιστεύει κανείς προς δικαίωση, και με το στόμα ομολογεί προς σωτηρία».

Έχοντας λοιπόν συναναστραφεί με τους άριστους των Ελλήνων, ήταν ικανός στον λόγο και μετείχε στη σοφία των επιστημών και των γραμμάτων, την οποία χρησιμοποιώντας ως όργανο για την επίγνωση της θείας σοφίας, ενέκυψε στα θεία βιβλία με μεγαλύτερη ακρίβεια από τους πολλούς, ώστε να είναι έτοιμος, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, να δίνει λόγο σε καθέναν που του ζητά για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας. Δεχόμενος δε τη θεία ακτίνα στην ψυχή του, μέσω του θείου λουτρού που ελευθερώνει τους ανθρώπους από όλα τα κακά και τους ενώνει με τον Θεό, και έχοντας λάβει τη θαυμαστή ευδαιμονία των ανθρώπων, την είχε ως οδηγό προς τον Θεό, ως συμπαραστάτη στα άριστα, και ως καλό δάσκαλο των έργων που επιτελούνται από τους χριστιανούς. Διότι, διαφυλάσσοντας τη διάνοιά του άξια της λαμπρότητας του Χριστού, και θεωρώντας όλα τα ανθρώπινα αγαθά που οδηγούν προς Εκείνον πολύ πιο άξια επιμέλειας από τα υπόλοιπα, και πιστεύοντας ότι δεν υπάρχει κανένα αγαθό που να μην επιτελείται μαζί με Εκείνον, και φροντίζοντας πάντοτε πολύ για την καθαρότητα ώστε να μην υποκύψει σε τίποτα το φαύλο, απέκτησε και τη συμμαχία της θείας χάριτος, και μαζί με αυτήν επιδιδόταν σε όλα επαινετά, και αναδείχθηκε άριστος σε όλα.

ή τι περισσότερο υπάρχει στον Χριστό από ό,τι σε αυτούς, εξαιτίας του οποίου μόνος αυτός θα δικαιούνταν να ονομάζεται Χριστός; Γνωρίζω βέβαια ότι και τότε προκατέβαλα ένα μέρος του χρέους μέσω της άμεσης απάντησής μου, τώρα όμως έρχομαι να σου εξοφλήσω ολόκληρο το κεφάλαιο του δανείου —με τη χάρη του Θεού ομιλώ— μαζί με τους οφειλόμενους τόκους, ως ευγνώμων οφειλέτης. Εσύ λοιπόν, αποδεχόμενος την ευγνωμοσύνη μου, μην με μεμφθείς για την καθυστέρηση· διότι δεν παρέτεινα τον χρόνο από ολιγωρία, παραμελώντας το πρέπον, ούτε έθεσα κάτι άλλο από τα αναγκαία για εμένα πάνω από την εξυπηρέτησή σου. Ας μην γίνω ποτέ τόσο άφρων, ώστε να περιφρονήσω ένα τόσο μεγάλο ύψος εξουσίας, μάλιστα εφόσον είχε προηγηθεί βασιλικό πρόσταγμα που μου ανέθετε την επίλυση του ζητήματος που εσύ έθεσες, και να αθετήσω τους θεοθέσπιστους νόμους, οι οποίοι διατάσσουν να υποτασσόμαστε σε όλες τις ανώτερες εξουσίες και να αποδίδουμε σε όλους τις οφειλές όπως καθήκει. Αλλά, επειδή το να είμαι έτοιμος για απολογία προς καθέναν που ζητά λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας εκπληρώθηκε από εμένα αμέσως τότε, στο μέτρο του δυνατού, αν και πάντοτε τρέμω και στη γλώσσα και στη διάνοια στους λόγους περί τέτοιων θεμάτων, ωστόσο, υπήρξε ανάγκη για μια τελειότερη διάρθρωση και αποσαφήνιση αυτών που ελέχθησαν τότε.

Πώς δεν αντιφάσκει η παραίνεση του κορυφαίου των μαθητών που λέει: «να είστε πάντοτε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που σας ζητά λόγο για την ελπίδα που κρύβετε μέσα σας», με το δεσποτικό πρόσταγμα που παραγγέλλει να μην προμελετούμε την απολογία μας, όταν οδηγούμαστε στο βήμα βασιλέων και ηγεμόνων για να δώσουμε λόγο για την πίστη; Διότι, άριστε των ιερών φιλολόγων, καθεμία από τις δύο προτροπές, αν και διατυπώνεται με διαφορετικές λέξεις, εντούτοις κατευθύνεται προς τον ίδιο σκοπό· και σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσαν να αντιφάσκουν αυτά που ωθούν στην ίδια πράξη και παραγγέλλουν να ρυθμίζεται το φρόνημα με τους ίδιους κανόνες. Διότι το να είναι κανείς έτοιμος σημαίνει να μην αναβάλλει καθόλου απέναντι στην ερώτηση, ούτε υπονοεί να διστάζει στους λογισμούς του προτού απαντήσει σε όσους τον ρωτούν· και το να μην προμελετά, δηλαδή να μην μετατρέπει τον καιρό της παρρησίας σε καιρό περισυλλογής, ούτε, ενώ είναι παρών ο αγώνας, να ταράζεται με προετοιμασίες, συγκλίνει και ταυτίζεται με το ίδιο ακριβώς νόημα.

Ή είναι φανερό πως ο κοινός Δεσπότης και Δημιουργός όλων έγινε ο ίδιος για εσένα μυσταγωγός και σε αυτή την τελετή, ο οποίος μέσα στα ιερά λόγια θεσπίζει διακηρύσσοντας μεγαλόφωνα: «καθένας που θα με ομολογήσει εμπρός στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω κι εγώ εμπρός στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Διότι, όχι μόνον ενώ παρίσταντο άνθρωποι και χοροστατούσαν άγγελοι, αλλά, νομίζω, ενώ και αυτή η ίδια η Δεσποτική φύση επόπτευε από ψηλά και αθλοθετούσε τη νίκη, καταγράφηκε περίτρανα ο θρίαμβος κατά όλων των αιρέσεων με θαρραλέο φρόνημα, λόγο και έργο, και ομολογήθηκε το μυστήριο της ευσέβειας, αφού στερεώθηκε όπως ποτέ προηγουμένως. Ναι, βέβαια, και σύμβουλός σου ήταν εκείνος, ο κλειδούχος των ουράνιων πυλών, ο οποίος ανακηρύχθηκε από την ίδια την Αλήθεια πέτρα και θεμέλιο της πίστεως, εκείνος ο Πέτρος, ο κορυφαίος των μαθητών, ο οποίος κάπως έτσι εμφυσούσε στα αυτιά της καρδιάς σου, παραγγέλλοντας ιερά να είσαι έτοιμος προς απολογία σε καθέναν που σου ζητά λόγο για την καθαρότατη και ακίβδηλη πίστη που υπάρχει μέσα σου.

Προς το τέκνο Γρηγόριο. Χάρηκα με το γράμμα σου, αγαπημένο μου τέκνο, που και ευχάριστη ήταν η διαμονή σας στην πόλη και ότι βρήκες την υγεία σου μαζί με τον αδελφό Ζωσιμά μέσω της αφαίμαξης, και ότι τα υπόλοιπα εξελίχθηκαν σύμφωνα με τον σκοπό σας. Όσο για τις ερωτήσεις του ξενοδόχου, γιατί αναζήτησες από εμάς περαιτέρω διευκρίνιση, εφόσον του αποκρίθηκες ορθά σύμφωνα με τη διδασκαλία των θεοφόρων Πατέρων; Δεν έχουμε να πούμε τίποτα περισσότερο από τα δικά σου επιχειρήματα. Αυτοί που ρωτούν, όπως φαίνεται, ματαιολογούν και δεν διακατέχονται από φιλομάθεια· όμως επειδή είναι γραμμένο να είμαστε έτοιμοι προς απολογία σε καθέναν που ζητά από εμάς τον λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας, αποκρινόμαστε και εμείς τα εξής.