Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Α΄ 16:1

«Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Και ιδού τώρα ψάλλει μαζί μας στις εκκλησίες· επιθύμησε άφεση αμαρτιών και ο Κύριος τη χάρισε, και για να το πούμε απλά: «Την επιθυμία της καρδιάς του του έδωσες και το αίτημα των χειλέων του δεν του το στέρησες.» Στόμα και χείλη του Δαβίδ ήταν οι ψαλμωδοί που μελωδούσαν τα δικά του λόγια, οι οποίοι επιθυμούσαν πάντοτε ο Δαβίδ με τη θεία χάρη να προφητεύει τους ψαλμούς, ώστε να συγκεντρώσουν περισσότερες συλλογές ψαλμών. Και γιατί τα λέμε αυτά; Επειδή έχουμε τα παρελθόντα ως εγγυήσεις των μελλοντικών και των παρόντων. «Διότι τον πρόλαβες με ευλογίες αγαθότητας.» Όταν ο Θεός εκλέγει έναν άξιο από τους ανάξιους, τότε τον ευλογεί πριν από την εκλογή του, όπως επαινούσε τον Παύλο, και αυτόν που ο Ανανίας έβλεπε ως διώκτη, ο Θεός τον προέβλεπε ως ευαγγελιστή· έτσι λοιπόν ευλόγησε και τον Δαβίδ με επαίνους και μίλησε με καλά λόγια γι' αυτόν λέγοντας: «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου» και «Είδα ανάμεσα στους γιους του Ιεσσαί βασιλιά για μένα», προφθάνοντας, όπως λέει, τον Δαβίδ με αυτές τις ευλογίες.

Για ποιο λόγο, λοιπόν, ο Δαβίδ χρησιμοποίησε αυτά τα λόγια, λέγοντας: «Ο πατέρας μου και η μητέρα μου με εγκατέλειψαν, ο δε Κύριος με ανέλαβε;» Γνωρίζετε όλοι με σαφήνεια, όσοι είστε φιλομαθείς, πώς ο Θεός των πάντων, θέλοντας να αντικαταστήσει από τη βασιλεία τον Σαούλ, ως φαύλο, και να προσλάβει στη βασιλεία τον Δαβίδ, ως φίλο του, αποστέλλει τον υπηρέτη του Σαμουήλ στον οίκο των γονέων του Δαβίδ, φέροντας μαζί του το κέρας της χειροτονίας, λέγοντας ο Κύριος προς τον Σαμουήλ: «Πήγαινε στον οίκο του Ιεσσαί, και χρίσε για μένα έναν από τους υιούς του ως βασιλιά».

Πολύν χρόνο ανάλωσε ο μακάριος Σαμουήλ παρακαλώντας για τον Σαούλ, και πολλές νύχτες πέρασε αγρυπνώντας για τη σωτηρία εκείνου που αμάρτησε. Ο Θεός όμως, παραβλέποντας τον χρόνο αυτό (διότι η μετάνοια αυτού που αμάρτησε δεν συμπορεύθηκε με την ικεσία του προφήτη), λέει προς τον δικό του προφήτη: «Έως πότε εσύ θα πενθείς για τον Σαούλ, ενώ εγώ τον έχω απορρίψει;» Το «έως πότε» φανερώνει τον χρόνο και την επιμονή εκείνου που ικετεύει· και απέρριψε ο Θεός τον χρόνο της ικεσίας του προφήτη, επειδή η μετάνοια του βασιλιά δεν συνέδραμε τη μεσιτεία του δικαίου. Στον μακάριο Δαβίδ, όμως, ο οποίος δέχθηκε τον έλεγχο της αμαρτίας δια του αγίου προφήτη Νάθαν, και αμέσως μπροστά στην απειλή απέδειξε γνήσια επιστροφή, λέγοντας, «Αμάρτησα στον Κύριο», αμέσως ένας μόνο λόγος, που εκφράστηκε γνήσια σε μια στιγμή, έφερε ολοκληρωτικά τη σωτηρία σε εκείνον που μετανόησε· διότι αμέσως η διόρθωση πρόλαβε την καταδικαστική απόφαση.

γʹ. Μην κατακρίνεις, λοιπόν, τον νέο, ούτε να επαινείς τον γέροντα. Διότι η αρετή και η κακία δεν βρίσκονται στη διαφορά της ηλικίας, αλλά στη διαφορά του φρονήματος· και αν μεν είσαι νηφάλιος, καθόλου δεν σε βλάπτει το νεαρό της ηλικίας· και αν είσαι ράθυμος, σε τίποτα δεν πρόκειται να σε ωφελήσουν τα γηρατειά. Διότι σεβαστά γηρατειά δεν είναι οι λευκές τρίχες, αλλά η αρετή της ψυχής. Αυτός (ο Δαβίδ), λοιπόν, αν και νέος, κατείχε ώριμο τον καρπό της αρετής. Ήλθε ο Σαμουήλ στον Ιεσσαί, χωρίς να περιβάλλεται από πλήθος ανθρώπων, αλλά έχοντας το κέρας, όπου βρισκόταν το άγιο έλαιο. Και τι λέει; Με έστειλε ο Θεός για να αναδείξω βασιλέα από τους υιούς σου. Ο Ιεσσαί, ακούγοντας για βασιλέα και νομίζοντας ότι σε εκείνον ταίριαζε το αξίωμα, φέρνει τον πρώτο του υιό. Προσπέρασέ τον, του λέει· δεν ευδόκησε ο Θεός σε αυτόν. Φέρνει τον δεύτερο· ούτε αυτός. Τον τρίτο, τον τέταρτο, τον πέμπτο. Εξαντλήθηκε η σειρά των παιδιών, και αυτός που αναζητούνταν δεν βρισκόταν. Του λέει: Έχεις άλλον; Ντράπηκε ο πατέρας. Έχω έναν, λέει, μικρότερο και ταπεινό, βοσκό. Βασιλέα ζητάς να αναδείξεις έναν μικρό και ταπεινό;

Τι λοιπόν; Ζητάς να αναδείξεις βασιλιά, και θεωρείς τον κατώτερο ανώτερο από τον ανώτερο; Ο άνθρωπος περιφρονεί τον άνθρωπο, ενώ ο Θεός τον στεφανώνει. Διότι ο Θεός δεν βλέπει όπως βλέπει ο άνθρωπος· ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Μήπως, άλλωστε, ζητούμε σωματικό όγκο; Την ευγένεια της ψυχής επιθυμούμε. Και γιατί ο Θεός δεν είπε ονομαστικά: «Πήγαινε να μου χρίσεις τον Δαβίδ ως βασιλιά», αλλά «έναν από τους γιους του Ιεσσαί»; Για να μην πάθει ο Δαβίδ ό,τι ακριβώς έπαθε ο Ιωσήφ. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι, όταν έμαθαν ποιος προοριζόταν για βασιλιάς τους τον επιβουλεύτηκαν, έτσι υπήρχε φόβος μήπως πράξουν το ίδιο και αυτοί.

Αυτήν την αθυμία τη διαδέχεται, ή μάλλον δεν τη διαδέχεται, διότι αυτή δεν σταμάτησε, αλλά προστίθεται σε αυτήν η παρανομία του αιτήματος των Ισραηλιτών, οπότε τόσο πολύ κατέπεσε ψυχικά, ώστε να χρειαστεί πολλή παρηγοριά. Άκουσε λοιπόν τι του λέει ο Θεός: «Δεν απέρριψαν εσένα, αλλά εμένα». Αλλά όμως, ακόμη και μετά από αυτά, τόσο πολύ ενδιαφερόταν για αυτούς, ώστε να τους πει: «Μη γένοιτο ποτέ σε εμένα να αμαρτήσω παύοντας να προσεύχομαι για εσάς». Βλέποντας λοιπόν αυτούς που τόσο πολύ αγαπούσε να δυστυχούν, να αποτυγχάνουν στους πολέμους και να εξοργίζουν τον Θεό, ποια ευχαρίστηση θα μπορούσε να νιώσει; Και ποιον καιρό πέρασε χωρίς αθυμία και δάκρυα; Όταν δε κατέστησε βασιλιά τον Σαούλ, απανωτές και συνεχείς οδύνες προστέθηκαν πάλι σε αυτόν. Διότι και όταν εκείνος προσέφερε τη θυσία αντίθετα προς το θέλημα του Θεού, και όταν, αφού νίκησε τους Αμαληκίτες, χάρισε τη ζωή στον βασιλιά τους – αντίθετα και αυτό προς την εντολή που είχε λάβει – τόσο πολύ πληγώθηκε στην ψυχή του, ώστε να μη δει ποτέ πια τον άνδρα, αλλά από τότε μέχρι την τελευταία του ημέρα να πενθεί και να τον κλαίει, οπότε και επιτιμήθηκε για τη σφοδρότητα της αθυμίας του. Διότι λέει: «Έως πότε εσύ θα πενθείς για τον Σαούλ, ενώ εγώ τον έχω απορρίψει;». Εάν λοιπόν πενθούσε όταν συνέβησαν αυτά, σε ποια κατάσταση βρισκόταν άραγε, όταν εκείνος κατέσφαξε τόσους ιερείς άδικα και μάταια; Όταν πήγε για δεύτερη φορά να εξοντώσει τον ευεργέτη του, ο οποίος δεν τον είχε αδικήσει σε τίποτα; Όταν τον είδε γυμνό να προφητεύει και να πέφτει κάτω;

Και οι άνδρες τους καταδίωξαν στον δρόμο προς τον Ιορδάνη, μέχρι τα περάσματα. Και όταν βγήκαν εκείνοι που τους καταδίωκαν, αυτή ανέβηκε σε αυτούς στη στέγη, και τους είπε: «Πηγαίνετε στην ορεινή περιοχή, μήπως σας συναντήσουν οι διώκτες σας, και να κρυφτείτε εκεί τρεις ημέρες μέχρι να επιστρέψουν εκείνοι που σας καταδιώκουν». «Είπε ο Κύριος προς τον Σαμουήλ: Γέμισε το κέρας σου με έλαιο, και έλα να σε αποστείλω στη Βηθλεέμ προς τον Ιεσσαί, διότι είδα ανάμεσα στους γιους του κάποιον για βασιλιά δικό μου. Και είπε ο Σαμουήλ: Πώς να πάω; Θα το ακούσει ο Σαούλ και θα με σκοτώσει. Και είπε ο Κύριος: Πάρε μαζί σου μία δαμάλη από τα βόδια και θα πεις: "Ήρθα για να προσφέρω θυσία στον Κύριο". Και θα καλέσεις τον Ιεσσαί και τους γιους του στη θυσία, και θα χρίσεις εκείνον που θα σου πω. Και έπραξε ο Σαμουήλ όσα του μίλησε ο Κύριος». Σχόλιο. Από αυτό διδασκόμαστε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ανάγκη να διαχειριζόμαστε τα πράγματα με οικονομία (συγκατάβαση), και να χρησιμοποιούμε τον όγκο και το μέγεθος της εξουσίας. Διότι ο Θεός, ο Οποίος συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο Του και είχε τη δύναμη να αφανίσει ολοκληρωτικά τον Σαούλ και να τον καταστήσει ανύπαρκτο, υπέδειξε στον Σαμουήλ να αποκρούσει την ανάκριση (ερώτηση) που θα γινόταν από αυτόν με κάποια μέθοδο (τέχνασμα). «Η Μελχόλ κατεβάζει τον Δαβίδ μέσα από το παράθυρο, και εκείνος έφυγε και σώζεται».

Διότι δεν υπάρχει όφελος από τη δέηση του δικαίου, όταν εκείνος που την έχει ανάγκη ευχαριστιέται με τα παραπτώματα περισσότερο από τις αρετές. Επειδή και ο μέγας Σαμουήλ κάποτε πενθούσε για τον Σαούλ που αμάρτανε, αλλά δεν κατάφερε να εξιλεώσει τον Θεό, διότι δεν βρήκε ως συμπαραστάτη στο πένθος την πρέπουσα διόρθωση αυτού που αμαρτάνει. Γι' αυτό ο Θεός, παύοντας τον θεράποντά Του από το ανώφελο πένθος, του λέει: «Έως πότε εσύ θα πενθείς για τον Σαούλ, ενώ εγώ τον έχω απορρίψει από το να βασιλεύει στον Ισραήλ;» Και πάλι ο Ιερεμίας, ο οποίος συμπάσχει βαθύτατα με τον λαό των Ιουδαίων, που είχε κυριευθεί από μανία για την πλάνη των δαιμόνων, δεν εισακούγεται όταν προσεύχεται, επειδή δεν έχει προς ενίσχυση της προσευχής του την επιστροφή των άθεων Ιουδαίων από την πλάνη. Γι' αυτό, αποτρέποντας ο Θεός και αυτόν από τη μάταιη προσευχή, λέει: «Και εσύ, μην προσεύχεσαι για τον λαό αυτόν, και μην παρακαλείς να ελεηθούν, και μην εύχεσαι και μην προσέρχεσαι πλέον σε εμένα γι' αυτούς, διότι δεν θα εισακούσω».

Διότι το γράμμα του νόμου, σαν άλλον Σαούλ, ή την προσκολλημένη στην ύλη ερμηνεία που γεννιέται από το γράμμα σε αυτούς που είναι χοϊκοί στη διάνοια, ως τέκνα και απογόνους του Σαούλ, αφού τα αναγάγουμε μέσω της φυσικής θεωρίας στο ύψος της πνευματικής μυσταγωγίας, ας θανατώσουμε κάθε σωματικό και πρόσκαιρο, και για να κυριολεκτήσουμε, χοϊκό νόημα του νόμου· εφόσον και εμείς, μαζί με τον Θεό, μισήσαμε τον Σαούλ και τον απαξιώσαμε ώστε να μη βασιλεύει στον Ισραήλ, δηλαδή απωθήσαμε τον κατά σάρκα προφανή τρόπο [κατανόησης] της Γραφής, τουτέστιν τον Ιουδαϊσμό, ώστε να μη βασιλεύει υποδουλώνοντας στη σάρκα τη νοερή δύναμη που υπάρχει μέσα μας.

Εκπίπτουν δε κάποιοι από την εξουσία που κατέχουν με δύο τινάς τρόπους, δηλαδή, όταν κάποιος πράττει έργα ανάξια της εξουσίας, όπως εκείνοι οι πρεσβύτεροι και κριτές του λαού, αναφέρομαι σε αυτούς στην ιστορία της Σωσάννας, για τους οποίους έχει γραφτεί ότι «προήλθε ανομία από τη Βαβυλώνα, από πρεσβυτέρους κριτές», ή και όπως εκείνος ο Σαούλ, για τον οποίο και ο Σαμουήλ, αφού παρακάλεσε θερμά τον Θεό, άκουσε το «δεν θα σε εισακούσω» —διότι, λέει, «τον έχω απορρίψει»— ή πάλι, όταν η καρδιά κάποιου υπερηφανευθεί όπως εκείνου του Οζία· «υπερηφανεύθηκε», λέει, «η καρδιά» του Οζία μέχρι «να διαφθαρεί» και ότι «αναμφίβολα θα διαρρήξω τη βασιλεία σου και θα τη δώσω στον δούλο σου» και ότι «η κακοπραγία θα ανατρέψει θρόνους δυναστών». Και αυτά μεν είναι λίγα από τα πολλά σχετικά με το αρχαίο κακό, τον φθόνο και το πάθος της κενοδοξίας.