Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Α΄ 16:7

Διότι πολλές φορές μάς δίδαξε αυτό που μαρτυρήθηκε από τον πάνσοφο Θεό στον Δαβίδ αρχικά μέσω του αγίου Σαμουήλ, ότι οι άνθρωποι βλέπουν το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει τις καρδιές, και μάλιστα εκείνες που ανυψώνονται με το φτερό του τέλειου επουράνιου πόθου.

Διότι δεν βλέπει ο Κύριος όπως βλέπει ο άνθρωπος· διότι ο άνθρωπος βλέπει την εξωτερική όψη, ενώ ο Θεός βλέπει μέσα στην καρδιά. Εξάλλου, γνώρισμα εκείνων που πυγμαχούν είναι να αποφεύγουν τα χτυπήματα· εκείνος όμως που συμβιβάζεται ειρηνικά με τα πάθη, πώς θα τα πολεμήσει, έχοντας ήδη πουλήσει τον εαυτό του ως δούλο στις ηδονές και πληρώνοντας με κάθε προθυμία φόρους υποτέλειας στον Τύραννο; Διότι όπου υπάρχει έχθρα, εκεί υπάρχει και πόλεμος· και όπου υπάρχει πόλεμος, εκεί διεξάγεται και αγώνας· και όπου υπάρχει αγώνας, εκεί υπάρχουν και τα στεφάνια. Εάν λοιπόν κάποιος θελήσει να ελευθερωθεί από την πικρή δουλεία, θα συνάψει πόλεμο εναντίον του Διαβόλου.

Διότι ο μεν άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο δε Θεός την καρδιά. Άκουσες τη Γραφή να το λέει αυτό, και οφείλεις να πιστεύεις. Για Εκείνον πρέπει να μεριμνούμε περισσότερο από όλους τους άλλους μαζί, τουλάχιστον όσοι διαθέτουν ορθή κρίση. Ή, αν είχες δύο ανθρώπους ως συμβούλους για το ίδιο ζήτημα, έναν συνετότερο και έναν πιο αμαθή, δεν θα έδινες την εντύπωση ότι δεν σκέφτεσαι σωστά, εάν, παραβλέποντας τον συνετότερο, ακολουθούσες τον πιο αμαθή; Διότι ούτε ο Ροβοάμ επαινέθηκε, επειδή περιφρόνησε τη συμβουλή των πρεσβυτέρων και εφάρμοσε εκείνη των νεοτέρων. Όταν λοιπόν τίθενται σε σύγκριση ο Θεός και οι άνθρωποι, εσύ θα προτιμήσεις τα των ανθρώπων;

Άλλος είναι ο κριτής αυτών, και ο εξεταστής των πιο απόκρυφων· επειδή ο μεν άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο δε Θεός την καρδιά. Για εσένα, όμως, καθένας είναι αξιόπιστος για την κάθαρση· αρκεί μόνο να συγκαταλέγεται στους εγκεκριμένους, και όχι σε εκείνους που είναι ολοφάνερα καταδικασμένοι, ούτε να είναι ξένος προς την Εκκλησία. Μην κρίνεις τους κριτές εσύ που έχεις ανάγκη από θεραπεία· ούτε να εξετάζεις σχολαστικά την αξιοσύνη εκείνων που σε καθαίρουν, ούτε να κάνεις διακρίσεις απέναντι στους πνευματικούς γεννήτορες.

Γι' αυτό και την ιουδαϊκή περιτομή δεν την κατήργησε ο Χριστός, αλλά την ολοκλήρωσε· διότι αυτός είναι που λέει: «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω». Πώς λοιπόν τον εκπλήρωσε; Εκείνη ήταν σφραγίδα, δείγμα και συμβολική διδασκαλία της περιτομής των πονηρών λογισμών μέσα στην καρδιά, για την οποία οι Ιουδαίοι, επειδή δεν έδειχναν ενδιαφέρον, ονειδίζονταν από τους προφήτες ως απερίτμητοι στην καρδιά, και αποδοκιμάζονταν από Εκείνον που βλέπει μέσα στην καρδιά, με αποτέλεσμα τελικά να απορριφθούν. Διότι ο άνθρωπος βλέπει την εξωτερική εμφάνιση, ο Θεός όμως βλέπει την καρδιά, και εάν αυτή είναι γεμάτη από ρυπαρούς ή πονηρούς λογισμούς, ο άνθρωπος εκείνος καθίσταται άξιος της θείας αποστροφής. Γι' αυτό και πάλι ο απόστολος προτρέπει να κάνουμε τις προσευχές μας χωρίς οργή και διαλογισμούς.

Επομένως, αδελφοί, ανορθώστε τα εξαντλημένα ως προς την αρετή χέρια σας και τα παραλυμένα γόνατα, και κάντε ίσιους δρόμους για τα πόδια σας, βαδίζοντας τις ευθείες οδούς του Κυρίου: τη δικαιοσύνη, τη σωφροσύνη, την αγάπη, την ταπείνωση, την αλήθεια. Αντίθετα, διεστραμμένοι και σκολιοί δρόμοι είναι οπωσδήποτε το μίσος, το ψεύδος, ο δόλος, ο φθόνος, η πλεονεξία, η υπερηφάνεια και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία, όχι μόνο όταν πράττονται, αλλά και μόνο όταν αγαπιούνται και μελετώνται στον νου, καθιστούν τον άνθρωπο άξιο της θείας αποστροφής. Διότι ο μεν άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο δε Θεός βλέπει στην καρδιά, και Αυτός είναι που ερευνά τις καρδιές και τα νεφρά.

Ήταν, λοιπόν, ένας νεαρός τρυφερός, πολύ ωραίος στην όψη, όχι μόνο ως προς τον εξωτερικό και αντιληπτό με τις αισθήσεις άνθρωπο, αλλά πολύ περισσότερο ως προς τον εσωτερικό και αόρατο. Βλέποντάς τον ο Θεός, που ερευνά τις καρδιές, τόσο πολύ ελκύστηκε από το νοερό και αθέατο κάλλος του, ώστε ευδόκησε να κατοικήσει μέσα του, να γίνει ένα πνεύμα μαζί του και να τον καταστήσει εξ ολοκλήρου θείο. Διότι τον μεν Δαβίδ τον βρήκε ως ώριμο άνδρα, τον Δημήτριο όμως, που δεν είχε καν φτάσει ακόμη στην ανδρική ηλικία και ήταν εντελώς νέος, τον βρήκε εργάτη ανεπαίσχυντο σύμφωνα με την καρδιά Του, τηρητή των ενταλμάτων Του· τον βρήκε σκεύος εκλογής, κατά τον Παύλο, για να βαστάσει το όνομά Του ενώπιον εθνών και βασιλέων· τον βρήκε «έσοπτρο ακηλίδωτο», ικανό να δεχθεί και να αναδείξει την υπερκόσμια και άρρητη ωραιότητα. Εγώ μάλιστα ακούω μυστικά να απευθύνεται σε αυτόν εκείνη η φωνή: «Ιδού ο παίδας μου, τον οποίο εξέλεξα, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του, και θα αναγγείλει κρίση στα έθνη». Και άλλους μεν θα μεταπλάσει και θα τους καταστήσει άξιους από ανάξιους που ήταν, ώστε να γίνει ο ίδιος «ως στόμα εμόν», άλλους δε θα ελέγξει, θα καταισχύνει και θα αποδείξει ότι είναι προετοιμασμένοι για την απώλεια. Διότι, αν και αυτά έχουν γραφτεί για τον Χριστό, ωστόσο μέσω Εκείνου θα χαριστούν και σε όσους ζουν με ακρίβεια σύμφωνα με το θέλημά Του.

Όπως ακριβώς πάλι ο Σαμουήλ, όταν εστάλη να χρίσει τον Δαβίδ: Είπε, λέγει, ο Κύριος προς αυτόν: Μην προσέξεις την όψη του, ούτε το ανάστημα του μεγέθους του, διότι τον έχω απορρίψει· διότι ο Θεός δεν βλέπει όπως ο άνθρωπος· διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Αυτό δε γίνεται κατά την πολλή πρόνοια του Θεού. Πώς και με ποιον τρόπο; Και για χάρη των ίδιων των αγίων, και για όσους πιστεύουν σε αυτούς. Διότι, όπως ακριβώς παραχωρεί να γίνονται διωγμοί, έτσι παραχωρεί σε αυτούς να αγνοούν και πολλά, προκειμένου να παραμένουν ταπεινοί. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: Μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι· και πάλι, προκειμένου και οι άλλοι να μη φαντάζονται μεγάλα πράγματα γι' αυτόν.

γʹ. Μην κατακρίνεις, λοιπόν, τον νέο, ούτε να επαινείς τον γέροντα. Διότι η αρετή και η κακία δεν βρίσκονται στη διαφορά της ηλικίας, αλλά στη διαφορά του φρονήματος· και αν μεν είσαι νηφάλιος, καθόλου δεν σε βλάπτει το νεαρό της ηλικίας· και αν είσαι ράθυμος, σε τίποτα δεν πρόκειται να σε ωφελήσουν τα γηρατειά. Διότι σεβαστά γηρατειά δεν είναι οι λευκές τρίχες, αλλά η αρετή της ψυχής. Αυτός (ο Δαβίδ), λοιπόν, αν και νέος, κατείχε ώριμο τον καρπό της αρετής. Ήλθε ο Σαμουήλ στον Ιεσσαί, χωρίς να περιβάλλεται από πλήθος ανθρώπων, αλλά έχοντας το κέρας, όπου βρισκόταν το άγιο έλαιο. Και τι λέει; Με έστειλε ο Θεός για να αναδείξω βασιλέα από τους υιούς σου. Ο Ιεσσαί, ακούγοντας για βασιλέα και νομίζοντας ότι σε εκείνον ταίριαζε το αξίωμα, φέρνει τον πρώτο του υιό. Προσπέρασέ τον, του λέει· δεν ευδόκησε ο Θεός σε αυτόν. Φέρνει τον δεύτερο· ούτε αυτός. Τον τρίτο, τον τέταρτο, τον πέμπτο. Εξαντλήθηκε η σειρά των παιδιών, και αυτός που αναζητούνταν δεν βρισκόταν. Του λέει: Έχεις άλλον; Ντράπηκε ο πατέρας. Έχω έναν, λέει, μικρότερο και ταπεινό, βοσκό. Βασιλέα ζητάς να αναδείξεις έναν μικρό και ταπεινό;

Ο άνθρωπος περιφρονεί, ο Θεός όμως στεφανώνει. Διότι δεν βλέπει ο Θεός όπως βλέπει ο άνθρωπος· ο άνθρωπος κοιτάζει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός την καρδιά. Μήπως τάχα ζητούμε σωματικό όγκο; Την ευγένεια της ψυχής επιποθούμε. Πρόσεξε με ακρίβεια τον λόγο. Δεν του είπε ο Θεός: «Πήγαινε, χρίσε μου τον Δαβίδ»· αλλά: «Πήγαινε, χρίσε μου έναν από τους υιούς του Ιεσσαί». Και γιατί δημιουργεί απορία; Και γιατί δεν αναφέρει το όνομα; Για να μην πάθει ο Δαβίδ, ό,τι έπαθε ο Ιωσήφ.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι, όταν έμαθαν για τον ζητούμενο βασιλιά τους, τον επιβουλεύθηκαν, τον πολέμησαν, τον πούλησαν· έτσι υπήρχε φόβος μήπως και τούτοι πράξουν το ίδιο. Ώστε η άγνοια έγινε μητέρα της ασφάλειας. Στεκόταν ο προφήτης απορώντας: «Δώσε μου έναν από τους υιούς σου». «Δεν έχω», λέγει, «παρά ένα μικρό παιδί που ποιμαίνει τα πρόβατα». Δεν βλέπει ο άνθρωπος έτσι, όπως βλέπει ο Θεός.

Τι λοιπόν; Ζητάς να αναδείξεις βασιλιά, και θεωρείς τον κατώτερο ανώτερο από τον ανώτερο; Ο άνθρωπος περιφρονεί τον άνθρωπο, ενώ ο Θεός τον στεφανώνει. Διότι ο Θεός δεν βλέπει όπως βλέπει ο άνθρωπος· ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Μήπως, άλλωστε, ζητούμε σωματικό όγκο; Την ευγένεια της ψυχής επιθυμούμε. Και γιατί ο Θεός δεν είπε ονομαστικά: «Πήγαινε να μου χρίσεις τον Δαβίδ ως βασιλιά», αλλά «έναν από τους γιους του Ιεσσαί»; Για να μην πάθει ο Δαβίδ ό,τι ακριβώς έπαθε ο Ιωσήφ. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι, όταν έμαθαν ποιος προοριζόταν για βασιλιάς τους τον επιβουλεύτηκαν, έτσι υπήρχε φόβος μήπως πράξουν το ίδιο και αυτοί.

Σας παρακαλώ, λοιπόν, τέκνα, να αποκτήσετε υπακοή χωρίς αντιλογία. Διότι η υπακοή είναι μητέρα της αιώνιας ζωής, ενώ η παρακοή είναι μητέρα της απώλειας. Σας παρακαλώ, λοιπόν, τέκνα, να αγαπήσετε ο ένας τον άλλον για χάρη του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου», και «Με αυτό», λέγει, «θα γνωρίσουν όλοι οι άνθρωποι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Διότι όπου υπάρχει αγάπη, εκεί κατοικεί ο Χριστός· επειδή ο Χριστός είναι αγάπη. Όπου όμως υπάρχει μίσος και τα παρόμοια, όσα δηλαδή προαναφέραμε, εκεί δεν βρίσκεται ο Χριστός, αλλά εκεί φωλιάζει ο πονηρός δράκοντας. Καλό είναι, λοιπόν, να προφυλάσσεστε, ώστε να μην προκύψει φιλονικία ή διαμάχη μεταξύ σας. Εάν όμως κάποιος από εσάς ηττηθεί, αμέσως να προσπέσει με δάκρυα στον αδελφό τον οποίο λύπησε, και να συμφιλιωθεί μαζί του με όλη του την καρδιά, έχοντας κατά νου ότι ο Κύριος βλέπει· διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο Θεός όμως την καρδιά. Διότι, «εάν δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους», είπε ο Κύριος, «ούτε ο Πατέρας σας ο ουράνιος θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα»· και «συγχωρείτε, και θα σας συγχωρηθεί»· και «ας μη δύει ο ήλιος ενώ είστε οργισμένοι»· διότι δεν γνωρίζουμε τι θα φέρει η αυριανή ημέρα και δεν γνωρίζουμε ποια ώρα έρχεται ο κλέφτης. Διότι είναι αδύνατον μια μνησίκακη ψυχή να εισέλθει στη θύρα της ζωής. Ακόμη και αν πράξει κάθε δικαιοσύνη, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου και είναι μάταιη όλη η εργασία ενός τέτοιου ανθρώπου.

Την προαίρεση ζητά, την καρδιά ερευνά και γνωρίζει· διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Σας παρακαλώ, λοιπόν, να φυλάξετε την παραγγελία που σας δίνω: Διότι από αυτό αποδεικνύεται ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Αυτή είναι η φωνή του ίδιου του Δεσπότη, ο ίδιος το είπε στους μαθητές του· και πάλι: Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές συνοψίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Σας παρακαλώ, επομένως, να είστε μεταξύ σας φιλάνθρωποι, φιλόξενοι, φιλόπτωχοι· εξαιρέτως δε να διατηρούμε στο διηνεκές την αγάπη προς τον Θεό, ώστε να μπορέσουμε να αξιωθούμε την αιώνια ζωή, την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ο στολισμός δεν εισάγει στη βασιλεία των ουρανών, αλλά τα έργα της δικαιοσύνης. Δεν βλέπει ο άνθρωπος όπως βλέπει ο Θεός· διότι ο μεν άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο δε Θεός βλέπει την καρδιά. Διότι, όπως λέει η Γραφή, ο Θεός εξετάζει καρδιές και νεφρούς· ** και για Εκείνον που έρχεται να συγκεντρώσει τους λογισμούς των ανθρώπων. Διότι τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του· δεν είναι δυνατόν να κρυφτεί κανείς από τη θερμότητά Του. Θα έρθει καιρός που, αφού απορρίψεις αυτό το προσωπείο, θα βρεθείς γυμνός, και τότε θα ντρέπεσαι να εμφανιστείς ενώπιον του προσώπου του Θεού, όπως ο Αδάμ μετά την πτώση του. Διότι εκεί δεν ζητείται πλέον το εξωτερικό σχήμα, αλλά τα έργα. Επειδή εδώ μεν πολλές φορές εξαπατούμε, και ξεφεύγουμε από τον έλεγχο, και μέσω του σεμνού σχήματος φαινόμαστε ως δίκαιοι, και πολλές φορές μακαριζόμαστε· εκεί όμως δεν είναι πλέον δυνατόν να πούμε ψέματα· εκεί ζητούνται τα έργα, και όχι πλέον το σεμνό σχήμα· μάλλον δε, θα υποστούμε μεγαλύτερη κόλαση και καταδίκη, επειδή φορέσαμε μεν το σεμνό σχήμα, αλλά δεν κοπιάσαμε για τα έργα που αρμόζουν στο σχήμα αυτό. Άκουσε τον Σωτήρα, ο οποίος μιλάει μεν για τους Ιουδαίους, αλλά απευθύνει τη διδασκαλία προς εμάς: Διότι πλαταίνουν, λέει, τα κράσπεδα των ενδυμάτων τους και προσεύχονται στις πλατείες, για να φανούν στους ανθρώπους δίκαιοι· αυτοί όμως θα λάβουν αυστηρότερη καταδίκη. Επιθυμείς το σεμνό σχήμα, και πόθησες το όνομα του Χριστιανισμού· μην παραμείνεις μόνο σε αυτό, αλλά όπως ακριβώς έδωσες ομολογία στον Θεό, εκπλήρωσε την υπόσχεσή σου με την επίδειξη των έργων.

Διότι ερευνά και γνωρίζει την καρδιά. Επειδή ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο Θεός όμως βλέπει την καρδιά. Ματαιοπονείς, ω πλούσιε, κρύβοντας τα αγαθά των φτωχών ανάμεσα στα δικά σου; Γιατί, όταν σου τα ζητούν, αγανακτείς σαν να ξοδεύεις από τα δικά σου υπάρχοντα; Τα πατρικά τους αγαθά θέλουν, όχι τα δικά σου· έλαβες αυτά που σου εμπιστεύθηκαν για χάρη τους, δεν γεννήθηκαν μαζί σου. Παραχώρησε και τη χρήση τους· αποκόμισε κέρδος, και ας σου είναι αρκετό το ότι έλαβες την εντολή να δίνεις και όχι να λαμβάνεις.

Ήλθε ο Σαμουήλ προς τον Ιεσσαί, έχοντας το κέρας, όπου βρισκόταν το άγιο έλαιο. Και τι λέει; Με έστειλε ο Θεός να χρίσω βασιλιά έναν από τους γιους σου. Ο Ιεσσαί, ακούγοντας για βασιλιά, και νομίζοντας ότι το αξίωμα ήταν κατάλληλο για εκείνον, φέρνει τον πρώτο γιο, και λέει ο προφήτης: Προσπέρασέ τον, δεν ευδόκησε ο Θεός σε αυτόν. Φέρνει τον δεύτερο· ούτε αυτός. Τον τρίτο· ούτε αυτός· τον τέταρτο, τον πέμπτο. Εξαντλήθηκε η σειρά των παιδιών, και ο ζητούμενος δεν βρισκόταν. Του λέει: Έχεις άλλον; Ντράπηκε ο πατέρας: Έχω έναν, λέει, μικρό, ασήμαντο· βασιλιά ζητάς, κι αυτός είναι μικρός, ασήμαντος, ποιμένας. Ο άνθρωπος περιφρονεί, αλλά ο Θεός στεφανώνει. Διότι δεν βλέπει ο Θεός όπως βλέπει ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός την καρδιά. Διότι δεν αναζητούμε τον σωματικό όγκο, αλλά επιθυμούμε την ευγένεια της ψυχής.

Ήλθε λοιπόν ο Σαμουήλ προς τον Ιεσσαί, ο οποίος περιβαλλόταν από σωματική ευρωστία, έχοντας το κέρας όπου βρισκόταν το άγιο έλαιο. Και τι λέει; «Με έστειλε ο Θεός να κάνω βασιλιά έναν από τους γιους σου». Ο Ιεσσαί, όταν άκουσε για βασιλιά, νομίζοντας ότι εκείνο το αξίωμα ταιριάζει στον μεγαλύτερο, φέρνει τον πρώτο του γιο. Τι λέει λοιπόν ο προφήτης; «Προσπέρασέ τον, δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός σε αυτόν». Φέρνει τον δεύτερο· ούτε αυτός. Τον τρίτο, σε καμία περίπτωση· τον τέταρτο, τον πέμπτο· εξαντλήθηκε η χορεία των παιδιών, και ο ζητούμενος δεν βρισκόταν. Του λέει: «Έχεις άλλον;». Ντράπηκε ο πατέρας. «Έχω έναν», λέει, «μικρό, έναν ευτελή βοσκό». Ο άνθρωπος περιφρονεί, αλλά ο Θεός στεφανώνει. Διότι ο άνθρωπος κοιτάζει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός την καρδιά. Μήπως άραγε αναζητούμε πολυσαρκία για την ψυχή;

Επομένως, η άγνοια έγινε μητέρα της ασφάλειας. Στεκόταν ο προφήτης απορώντας: «Δώσε μου έναν από τους γιους σου». «Δεν έχω», του λέει, «παρά μόνο ένα μικρό παιδί που βόσκει τα πρόβατα». Δεν βλέπει ο άνθρωπος, όπως βλέπει ο Θεός. Πού είναι αυτοί που καυχώνται για την ομορφιά της όψης τους; Μη μου μιλάς για την ομορφιά του σώματος, αλλά να βλέπεις το κάλλος της διανοίας. Διότι, τι άλλο είναι η όμορφη γυναίκα, παρά ένας ασβεστωμένος τάφος; Εάν δεν είναι σώφρων, αλλά διαθέτει ομορφιά, είναι ένα βάραθρο σκαμμένο για τους άλλους, ένα παρασκευασμένο δηλητήριο.

Ο Θεός προνοεί για τα πάντα σύμφωνα με την πρόγνωσή του. Και φαίνεται μεν σε εμάς, που δεν γνωρίζουμε ούτε τα μελλοντικά ούτε τα παρελθόντα ούτε όλα τα παρόντα, ότι η διακυβέρνησή του είναι ακανόνιστη, στην πραγματικότητα όμως είναι ομαλή, αγαθή και δίκαιη. Διότι, προγνωρίζοντας όσα εξαρτώνται από εμάς και τα μελλοντικά σαν να είναι ήδη παρόντα, τα κρίνει δίκαια, όπως ο ίδιος θέλει και βούλεται· διότι ο Θεός δεν βλέπει όπως βλέπει ο άνθρωπος. «Διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά.» Εμείς, ακόμη και αυτό που κρίνεται από όλους δίκαιο, πολλές φορές το βλέπουμε ως άδικο εξαιτίας της προκατάληψης της κακίας και επειδή δεν είναι το ίδιο πράγμα αρεστό σε όλους· διότι δεν αρέσει το ίδιο σε όλους, αλλά άλλο στον ένα και άλλο στον άλλο. Ο Θεός, όμως, δεν κρίνει από μεταμέλεια ή επίγνωση, αλλά από πρόγνωση. Διότι ο Θεός, έχοντας προγνωρίσει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, προόρισε για τον καθένα δίκαια, προνοητικά και ωφέλιμα τα όσα δεν εξαρτώνται από εμάς, ώστε να είναι κατάλληλα και σε αντιστοιχία προς όσα εξαρτώνται από εμάς. Διότι άλλο είναι η γνώση, άλλο η πρόγνωση, άλλο η επίγνωση, άλλο ο ορισμός και άλλο ο προορισμός. Διότι γνώση μεν είναι το να γνωρίζει κανείς τα όντα ή τα γινόμενα, πρόγνωση δε το να γνωρίζει τα μελλοντικά πριν από τη γένεσή τους, και επίγνωση είναι η αληθής γνώση που αποκτάται έπειτα από μια ψευδή γνώση· και ορισμός μεν είναι η κρίση και η απόφαση για τα ήδη πεπραγμένα, προορισμός δε είναι η κρίση και η απόφαση για τα μελλοντικά.

Εάν αμαρτήσεις κρυφά, μην προσπαθείς να κρυφτείς. «Διότι τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Εκείνου, προς τον οποίο θα δώσουμε λόγο.» Στη διάνοιά σου να φανερώνεις τον εαυτό σου στον Δεσπότη. «Διότι ο άνθρωπος βλέπει την εξωτερική εμφάνιση, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά.» Να μη σκέφτεσαι ούτε να πράττεις τίποτα χωρίς σκοπό. Διότι όποιος οδοιπορεί άσκοπα, θα κοπιάσει μάταια.

ΛΒ'. Η αλήθεια δεν χαρακτηρίζεται από πρόσωπα, ούτε από εξωτερικά σχήματα, ούτε από λόγια, ούτε σε αυτά αναπαύεται ο Θεός, αλλά σε καρδιές συντετριμμένες, και σε πνεύματα ταπείνωσης, και σε ψυχές φωτισμένες από τη γνώση του Θεού. Διότι κάποιες φορές βλέπουμε εξωτερικά κάποιον να υποχωρεί στα λόγια και να χρησιμοποιεί ταπεινές εκφράσεις προς όλους, επιδιώκοντας τον έπαινο των ανθρώπων, ενώ εσωτερικά είναι γεμάτος από έπαρση, δόλο, φθόνο και μνησικακία προς τον πλησίον. Και άλλες φορές βλέπουμε εξωτερικά κάποιον να αγωνίζεται για τη δικαιοσύνη με υψηλούς λόγους σοφίας, και να ανθίσταται στο ψεύδος ή στην παράβαση των θείων νόμων, και να αποβλέπει δηλαδή μόνο στην αλήθεια, ενώ εσωτερικά κατέχεται από απόλυτη μετριοφροσύνη, ταπείνωση και αγάπη προς τον πλησίον. Ενίοτε δε και να καυχάται εν Κυρίω, σύμφωνα με τον Παύλο που λέει: «Θα καυχηθώ για τις αδυναμίες μου». ΛΓ'. Ο Θεός δεν βλέπει την επιφάνεια των όσων λέμε ή πράττουμε, αλλά τις διαθέσεις των ψυχών και τον σκοπό για τον οποίο είτε πράττουμε κάτι από τα ορατά, είτε λέμε κάτι από τα νοούμενα. Όπως ακριβώς και οι άνθρωποι που ξεχωρίζουν από τους υπολοίπους ως προς τη σύνεση, διακρίνουν περισσότερο τη δύναμη των λόγων και τον τελικό σκοπό των έργων, και διατυπώνουν αλάνθαστες κρίσεις για αυτά. Καθώς ο μεν άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ο δε Θεός βλέπει την καρδιά.

Ερμηνεία. Οι κληρικοί και ιερωμένοι πρέπει να είναι σεμνοί και ως προς την εξωτερική τους εμφάνιση. Διότι ο μεν Θεός βλέπει στην καρδιά, οι δε άνθρωποι βλέπουν την εξωτερική κατάσταση του σώματος, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Ο άνθρωπος βλέπει στο πρόσωπο, ο δε Θεός στην καρδιά»· επομένως, από τα εξωτερικά γνωρίσματα συμπεραίνουν και την εσωτερική διάθεση της καρδιάς. Γι' αυτό και ο παρών Κανόνας προστάζει κανένας κληρικός να μη φορά ενδύματα ανάρμοστα για την ιδιότητά του, δηλαδή πολύτιμα και μεταξωτά ή και στρατιωτικά, ούτε όταν βρίσκεται μέσα σε πόλη ούτε όταν βαδίζει στον δρόμο, αλλά να χρησιμοποιεί τα συνήθη για τους κληρικούς ενδύματα, δηλαδή σεμνά και λιτά. Όποιος δε πράξει το αντίθετο, να αφορίζεται για μία εβδομάδα.

Ευθεία γη, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι η αγαθή καρδιά, η οποία ονομάζεται από τον Κύριο και αγαθή γη, πάνω στην οποία δεν έπεσε μάταια ο σπόρος της διδασκαλίας. Το πρόσωπό της ολόκληρο το καταυγάζει ο ήλιος της δικαιοσύνης, χωρίς να παρεμβάλλεται κανένα πονηρό πάθος, από το οποίο προέρχεται η σκιά του θανάτου, και το οποίο είτε την κατασπά και την ταπεινώνει με την πονηρή ταπείνωση, «κατά την οποία», λέει, «έσκυψε ο άνθρωπος και ταπεινώθηκε ο άνδρας», είτε την ελαφραίνει καλώς, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Διότι αυτή η ανωμαλία εισάγει το σκοτάδι στις καρδιές, ενώ την ομαλή και ευθεία καρδιά τίποτα δεν την εμποδίζει να είναι ολόκληρη φωτεινή, καθώς την επιβλέπει ο ήλιος της δικαιοσύνης. «Διότι ο Θεός», λέει, «βλέπει στην καρδιά», την αγαθή προφανώς. «Διότι οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι στους δικαίους». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, και ο Κύριος ονομάζεται ήλιος της δικαιοσύνης, επειδή ανέτειλε φως μέσα στο σκοτάδι για τους ευθείς. Διότι η ευθύτητα εξισώνεται με τη δικαιοσύνη. Γι' αυτό και ο Σολομών λέει: «να βλέπεις ομαλά, για να δικαιωθείς», αντί του «να είσαι δίκαιος». Διότι η έννοια της δικαιοσύνης στηρίζεται στην ισότητα και την ευθύτητα. «Με έθεσε στο μέσον της πεδιάδας». «Καρδιά καθαρή έκτισε μέσα μου» και σε αυτήν υπέδειξε το μέλλον.

Πολλοί θεωρούνται ότι είναι υγιείς (δηλαδή πνευματικοί) εξαιτίας κάποιων επιφανειακών και σωματικών αρετών, ενώ εσωτερικά κυριαρχούνται από φοβερά, κρυφά πάθη· και άλλοι, που εμπλέκονται σε ολοφάνερα αμαρτήματα και θεωρούνται από τους πολλούς ως αδόκιμοι και απόβλητοι (όπως ο τελώνης από τον Φαρισαίο), αν επιστρέψουν προς τον αληθινό ιατρό Χριστό, προσεγγίζοντάς Τον λαμβάνουν τη θεραπεία ταχύτερα από τους προαναφερθέντες (όπως ακριβώς ο τελώνης σε σχέση με τον Φαρισαίο, διότι λέει η Γραφή «κατέβηκε στο σπίτι του δεδικαιωμένος»)· διότι αυτοί δεν νοσούν τόσο πολύ «στον εσωτερικό άνθρωπο», όσο εκείνοι που έχουν πληγεί από κρυφά πάθη, όπως είναι η οίηση, η έπαρση, η αλαζονεία, η απιστία, η υπερηφάνεια, η αυταρέσκεια, η υποκρισία, η κενοδοξία, η δειλία, οι αισχροί λογισμοί και τα παρόμοια. Διότι, όπως λέει, «ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά». Όμως το ζητούμενο είναι να βρεθεί ο άνθρωπος υγιής και εξωτερικά και εσωτερικά, διά της θείας χάριτος και του δικού του αυτεξούσιου αγώνα, και τότε αξιώνεται να γίνει κληρονόμος της βασιλείας εν Χριστώ Ιησού, στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων.

Αλλ' όμως δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι ο Θεός δεν προσωποληπτεί, ούτε βλέπει μόνο την εξωτερική σεμνότητα των ηθών, ούτε τις κραυγές μας, αδελφοί, αλλά την καρδιά που είναι συντετριμμένη και ταπεινωμένη και ήσυχη και φέρει μέσα της τον φόβο του Θεού. «Διότι σε ποιον», λέει, «θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;» Τι να πω δε και για εκείνους που προσέρχονται αναξίως και υποβάλλουν αιτήματα στους προεστώτες τους; Και από τη μια, όσοι φροντίζουν μόνο για τη δήθεν εξωτερική ευλάβεια, ή, καλύτερα να πω, όσοι επιθυμούν απλήστως μόνο τα κέρδη, τη δόξα και τα παρόντα, λένε: «Δεν είμαστε άξιοι, τίμιε πατέρα, και εμείς να διακονήσουμε τη μονή και τους αδελφούς; Ή μόνο ο τάδε και ο δείνα είναι άξιοι για την τάδε και τη δείνα διακονία, και μόνον εκείνος γνωρίζει να διαχειρίζεται τα πράγματα καλύτερα από εμάς; Δοκίμασε, αν θέλεις, και εμάς και θα διαπιστώσεις ότι πράττουμε και διαχειριζόμαστε τα πράγματα της μονής καλύτερα από εκείνους». Από την άλλη, όσοι παραδόθηκαν στην αμέλεια και τη ραθυμία από την ίδια τη στιγμή της αποταγής τους, προβάλλοντας σωματική αδυναμία, αυτοί που μόλις χθες και προχθές ήλθαν από τον κόσμο και είναι γεμάτοι από μύρια κακά, πριν καν υποταχθούν και ιδρώσουν και κοπιάσουν στο έργο του Θεού, πηγαίνουν και στέκονται, όπως ειπώθηκε, μαζί με εκείνους που έχουν κοπιάσει πολύ, επαναπαυόμενοι.

Αλλά ποια είναι αυτή η αναδρομή προς τον θείο Γερμανό και η απαίτηση να αναζητείται εξ ολοκλήρου από εκεί η χειροτονία; Τι γίνεται, λοιπόν, με τους τρεις αιρετικούς που μεσολάβησαν; Δεν υπάρχει κανείς που να μην έχει χειροτονηθεί από αυτούς ή από εκείνους που χειροτονήθηκαν από αυτούς, καθώς η χειροτονία μεταβιβαζόταν διαδοχικά μέχρι τον Ταράσιο. Πόσοι ιερωμένοι από την ανατολή και τη δύση, τον βορρά και τη θάλασσα έχουν έρθει στο μεταξύ και έχουν ενωθεί μέσω της κοινωνίας με την Εκκλησία μας; Και όσοι χειροτονήθηκαν και χειροτόνησαν τότε χωρίς χρήματα, έστω και αν ακολουθούσαν αίρεση; Όλα αυτά ανήκει μόνο στον Θεό να τα γνωρίζει και δεν μπορεί ο άνθρωπος να τα διαβεβαιώσει, και για τον λόγο αυτό να θεωρεί τους πάντες καθαιρεμένους. Αλλά επειδή είμαστε άνθρωποι, ας εξετάσουμε, παρακαλώ, τα πράγματα ως άνθρωποι. Διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά, και ας απαιτείται μόνο η διά στόματος ομολογία, όταν αυτή δεν αποδεικνύεται προφανώς ψευδής. Σύμφωνα με αυτήν και ο Ταράσιος έλαβε τη χειροτονία, βάσει της οποίας και οι ζηλωτές και οι ακριβείς της εποχής εκείνης συμπορεύθηκαν με τον Ταράσιο και συμφώνησαν μαζί του, έστω κι αν αμέσως μετά τη σύνοδο διαφώνησαν ως προς την αποδοχή της χειροτονίας που γινόταν με χρήματα και για κάποια άλλα ζητήματα. Αν λοιπόν αυτό φαίνεται και σε εσάς ότι είναι σωστό, θα προχωρήσουμε και στα επόμενα, διότι τα ίδια θα ισχύσουν και για την περίοδο από τον Ταράσιο μέχρι σήμερα. Και ποιο είναι το συμπέρασμα; Το να κοινωνούμε από κάθε αδιάβλητο ιερέα, σύμφωνα με τον Θεολόγο και τον Χρυσόστομο.

Γι' αυτό σου υπενθυμίζω να μην παρεκκλίνεις καθόλου από τη στάση σου, καθώς είσαι στηριγμένη πάνω στην ασάλευτη πέτρα της ορθοδοξίας, ούτε να γίνεις ευκολόπτοη και να αμφιταλαντεύεσαι από τις πτώσεις κάποιων, είτε λαϊκών είτε μοναχών, και όσων θεωρούν ότι είναι κάτι σπουδαίο, είτε απλώς οποιουδήποτε. Διότι οι τέτοιοι είναι ψευδάδελφοι, ψευδαπόστολοι, που διατηρούν μεν την εξωτερική μορφή της ευσέβειας, αλλά έχουν αρνηθεί τη δύναμή της. Πολλοί που φαίνονταν σοφοί, είχαν το σχήμα του αρχιερέα και έδιναν την εντύπωση αγίων κατά τα παλαιά χρόνια έπεσαν στην πλάνη· έλαμψαν όμως ως φωστήρες στον κόσμο λίγοι και αληθινοί σοφοί, οι οποίοι ζουν με τον φόβο του Θεού, επειδή αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και δεν θεώρησαν ότι αξίζουν πολλά· επειδή ο άνθρωπος κοιτάζει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά.