Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Α΄ 26:12

Ήταν κοκκινωπός μεν λόγω της λαμπρότητας του βίου του. Με ωραία δε μάτια, λόγω του άμεμπτου λόγου της γνώσης. Ο σφαγέας του νοητού και υπερήφανου, δηλαδή του διαβόλου, που έχει ανάστημα πέντε πήχεων, εξαιτίας της αύξησης της κακίας του μέσω των πέντε αισθήσεων του σώματος. Ο βασιλιάς του αληθινού Ισραήλ, ο οποίος βλέπει τον Θεό, όσο αυτό είναι εφικτό. Αν και ο Σαούλ, δηλαδή ο παλαιός λαός του νόμου, μαίνεται από φθόνο, λιώνοντας από την απιστία και μη αντέχοντας τη στέρηση της πρόσκαιρης δόξας. Από αυτόν αφαιρείται το δόρυ και το δοχείο του νερού, δηλαδή η ισχύς της πρακτικής αρετής και η χάρη της γνωστικής θεωρίας, αν και πάλι τα δίνει σε όσους μεταβαίνουν προς αυτόν μέσω της πίστης, για χάρη εκείνων από τους Ιουδαίους που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία. Από αυτόν πάλι, μέσα στο σπήλαιο, αφαιρείται η άκρη του μανδύα του, δηλαδή το ήθος της ασχημοσύνης σύμφωνα με την ηθική φιλοσοφία, ή το υψηλό στα νοήματα περιβάλλον των νομικών συμβόλων και των οιωνών. Διότι δεν έκρινε άξιο να τα κατέχει αυτός που είναι εγκλεισμένος, σαν σε σπήλαιο, στο σκοτάδι των αισθητών πραγμάτων και στη σκιά του γράμματος. Διότι μανδύας (διπλοΐς) σημαίνει το διπλό του νόμου, δηλαδή το φαινόμενο και το νοούμενο, το σωματικό και το πνευματικό. Αυτός είναι ο αληθινός ποιμένας, και βασιλιάς, και αναιρετής των αντίθετων δυνάμεων.

Τη φιλοσοφία του, λοιπόν, είναι δυνατόν να τη δει κανείς από τούτα, ότι δηλαδή όχι μόνο δεν τον σκότωσε, παρότι υπήρχε τόσο μεγάλη ανάγκη, αλλά ούτε έναν υβριστικό λόγο δεν ξεστόμισε εναντίον του, και μάλιστα ενώ εκείνος που θα υβριζόταν δεν επρόκειτο να τον ακούσει. Κι όμως, εμείς συχνά κακολογούμε ακόμη και τους φίλους μας όταν απουσιάζουν, εκείνος όμως δεν κακολόγησε ούτε τον εχθρό του, που τον είχε αδικήσει τόσο πολύ. Τη φιλοσοφία του, λοιπόν, μπορεί να τη δει κανείς από αυτά· τη φιλανθρωπία του, όμως, και την υπόλοιπη στοργική του φροντίδα, από όσα έκανε μετά από αυτά. Διότι, αφού έκοψε την άκρη του ενδύματος και πήρε κρυφά το δοχείο του νερού, απομακρύνθηκε, στάθηκε μακριά και φώναξε, και υπέδειξε αυτά τα αντικείμενα σε εκείνον που είχε διασωθεί. Και δεν το έκανε αυτό για επίδειξη και κενοδοξία, αλλά επειδή ήθελε με τα έργα του να τον πείσει ότι άδικα και μάταια τον υποπτευόταν ως εχθρό, και γι' αυτό έσπευδε να τον ελκύσει σε φιλία. Αλλά παρ' όλα αυτά, παρότι ούτε έτσι τον έπεισε, και ενώ μπορούσε να τον σκοτώσει, και πάλι προτίμησε μάλλον να εξοριστεί από την πατρίδα του και να ζει σε ξένη γη, ταλαιπωρούμενος καθημερινά για να εξασφαλίσει την αναγκαία τροφή, παρά μένοντας στον τόπο του να προκαλεί λύπη σε αυτόν που τον επιβουλευόταν. Τι θα μπορούσε να είναι πιο ήμερο από τη δική του ψυχή; Όντως δικαίως έλεγε η Γραφή: «Μνήσθητι, Κύριε, τοῦ Δαυΐδ, καὶ πάσης τῆς πραότητος αὐτοῦ». Αυτόν ας μιμηθούμε κι εμείς, και ούτε να κακολογούμε ούτε να κάνουμε κακό στους εχθρούς μας, αλλά και να τους ευεργετούμε κατά τη δύναμή μας· διότι με αυτόν τον τρόπο θα κάνουμε καλό περισσότερο στους εαυτούς μας, παρά σε εκείνους.

Διότι ο άνδρας αυτός δεν είχε τυραννικές διαθέσεις, ούτε επιχειρούσε να τον ανατρέψει από τον θρόνο, αλλά τα κατόρθωνε όλα για χάρη του και του ήταν βαθύτατα αφοσιωμένος· και αυτό είναι φανερό και από όσα ακολούθησαν. Όταν βέβαια βρισκόταν υπό τις διαταγές του, ίσως κάποιος από όσους δεν εξετάζουν τα πράγματα με ακρίβεια να τα απέδιδε αυτά στον νόμο της υποταγής· όταν όμως απομακρύνθηκε από το βασίλειο εκείνου, τι ήταν πλέον αυτό που τον συγκρατούσε και τον έπειθε να απέχει από τον πόλεμο εναντίον του; Ή, μάλλον, τι ήταν αυτό που δεν τον εξωθούσε στο να τον σφάξει; Δεν φέρθηκε απέναντί του με κακία και μία και δύο και πολλές φορές; Δεν το έπραξε παρότι είχε ευεργετηθεί; Παρότι δεν είχε κανέναν λόγο για να τον κατηγορήσει; Δεν ήταν η βασιλεία εκείνου και η ίδια η ζωή του επικίνδυνη και επισφαλής γι' αυτόν; Δεν έπρεπε να περιπλανάται συνεχώς και να τρέπεται σε φυγή, και να τρέμει για την ίδια του τη ζωή, εφόσον εκείνος ζούσε και βρισκόταν στην εξουσία; Κι όμως, τίποτα από αυτά δεν τον ανάγκασε να ματώσει το ξίφος του. Αντιθέτως, παρόλο που τον είδε να κοιμάται, και να είναι δέσμιος του ύπνου, και μόνος, και ενώ βρισκόταν ανάμεσα στους δικούς του, και φτάνοντας πάνω από το κεφάλι του, και παρότι ήταν πολλοί εκείνοι που τον παρακινούσαν και έλεγαν πως μια τέτοια ευκαιρία ήταν απόφαση του Θεού, εκείνος επέπληξε αυτούς που τον παρότρυναν, απέσχε από τον φόνο και τον άφησε να αποχωρήσει σώος και υγιής. Και σαν να ήταν μάλλον σωματοφύλακάς του και υπασπιστής, παρά εχθρός, κατηγόρησε το στρατόπεδο για προδοσία απέναντι στον βασιλιά. Τι θα μπορούσε να εξισωθεί με αυτή την ψυχή; Τι με εκείνη την πραότητα;

Διότι τόσο μεγάλος πειρασμός μας βρήκε, ώστε να μας προκαλέσει και έκσταση και λήθαργο. Διότι εδώ με τη λέξη «έκσταση» εννοεί την αναισθησία που προέρχεται από τα δεινά. Επειδή και στην περίπτωση του Αδάμ, όταν λέει ότι επέβαλε σε αυτόν έκσταση, εννοεί κάποιου είδους αναισθησία. Διότι έκσταση ονομάζεται το να βγει κανείς έξω από τον εαυτό του. Του επιβλήθηκε δε τότε, ώστε να μην αισθανθεί την αφαίρεση της πλευράς του, ούτε να πονέσει με αυτό που συνέβαινε. Έτσι ο Θεός, κλέβοντας την αίσθηση του πόνου, για να μη μισήσει εκείνο που θα προερχόταν από αυτόν επειδή θα είχε πονέσει, του επέβαλε έκσταση. Και αλλού πάλι λέει: «Έπεσε πάνω τους έκσταση». Και εκεί δηλώνει κάποιον λήθαργο και την απώλεια των αισθήσεων. Και παντού η έκσταση αυτό φανερώνει. Συμβαίνει δε είτε επειδή ενεργεί ο Θεός, είτε επειδή η υπερβολή των δεινών προκαλεί λήθαργο. Διότι ξέρει και η συμφορά να προκαλεί έκσταση και λήθαργο. Εδώ, λοιπόν, ως έκσταση εννοεί το μέγεθος των δεινών που έχουν επέλθει. Τι σημαίνει όμως αυτό που λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»; Κανείς, λοιπόν, δεν είναι αληθινός; Πώς, λοιπόν, ο Ιώβ έχει καταγραφεί ως «Άνθρωπος αληθινός, δίκαιος, θεοσεβής»; Και τι θα πούμε για τους προφήτες; Διότι, αν και εκείνοι είναι ψεύτες και είπαν ψέματα σε όσα έχουν πει, τότε τα πάντα καταστρέφονται. Τι γίνεται με τον Αβραάμ; Τι με όλους τους δικαίους; Βλέπεις πόσο κακό είναι να εκλαμβάνει κανείς τη λέξη απλοϊκά και να μην εξετάζει προσεκτικά τα νοήματα; Τι είναι, λοιπόν, αυτό που λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»; Είναι εκείνο που λέει αλλού: «Ο άνθρωπος ομοιάζει με ματαιότητα».

Ποιο ακριβώς είναι αυτό; Το ότι ούτε ο φόβος για τα μελλοντικά τον ώθησε στο να εξοντώσει τον εχθρό του. Διότι γνώριζε καλά ότι, εάν εκείνος γλίτωνε από τα χέρια του, θα στρεφόταν και πάλι εναντίον του· όμως, προτίμησε να κινδυνεύσει ο ίδιος αφήνοντας ελεύθερο αυτόν που τον είχε αδικήσει, παρά να φροντίσει για την προσωπική του ασφάλεια εξοντώνοντας τον εχθρό. Και ούτε η ανάμνηση των παρελθόντων, ούτε ο φόβος των μελλοντικών, ούτε η προτροπή του στρατηγού, ούτε η ερημιά του τόπου, ούτε η ευκολία της σφαγής, ούτε κανένα άλλο πράγμα δεν τον παρακίνησε στον φόνο. Αντίθετα, σαν να επρόκειτο για κάποιον ευεργέτη του που του είχε προσφέρει μεγάλα αγαθά, έτσι χαρίστηκε στον εχθρό που του είχε προκαλέσει πόνο· και αφού έκοψε την άκρη από το πανωφόρι του και πήρε το παγούρι του νερού, απομακρύνθηκε, στάθηκε από μακριά και φώναξε, δείχνοντάς τα σε εκείνον που μόλις είχε διασωθεί. Δεν το έπραξε αυτό από διάθεση επίδειξης και φιλοδοξίας, αλλά επειδή ήθελε να τον πείσει με τα έργα του ότι άδικα και μάταια τον υποπτευόταν ως εχθρό, επιδιώκοντας με αυτόν τον τρόπο να τον ελκύσει σε φιλία.

Διότι, όπως ακριβώς η γωνία αποτελεί την ένωση δύο τοίχων, σφίγγοντάς τους μεταξύ τους σε μια αδιάλυτη συνοχή, έτσι και η αγία Εκκλησία έχει γίνει η ένωση των δύο λαών, συνδέοντας μεταξύ τους εκείνους που προέρχονται από τα έθνη και τους Ιουδαίους σύμφωνα με τον έναν λόγο της πίστης και σφίγγοντάς τους σε μια σύμπνοια, της οποίας ακρογωνιαίος λίθος είναι ο Χριστός, ως κεφαλή όλου του σώματος. Διότι το όνομα του Δαβίδ, όταν ερμηνεύεται, σημαίνει «εξουδένωση», και αυτός είναι ο Λόγος και Υιός του Θεού, ο οποίος για εμένα ενδύθηκε τη μορφή του δούλου και έγινε όνειδος για τους ανθρώπους που δεν πιστεύουν στην αλήθεια και εξουδένωμα ενός λαού γεμάτου αμαρτίες, ο καλός ποιμένας που θέτει τη ζωή του για εμάς τα πρόβατα, αυτός που σκότωσε το λιοντάρι και την αρκούδα, δηλαδή που εξάλειψε τον θυμό και την επιθυμία από τη φύση, αυτά που σπαράζουν τη μορφή της θείας εικόνας που υπάρχει μέσα μας σύμφωνα με τον λόγο, ο κοκκινωπός, εξαιτίας του πάθους του θανάτου, με την ομορφιά των ματιών, δηλαδή με τη δόξα των υψηλότερων λόγων της πρόνοιας και της κρίσης —διότι μάτια του Λόγου θα μπορούσαν να είναι η κρίση και η πρόνοια, μέσω των οποίων, ακόμη και όταν πάσχει για εμάς, επιβλέπει τα πάντα—, ο σφαγέας του νοητού και υπερήφανου Γολιάθ, δηλαδή του διαβόλου, του οποίου το ανάστημα ήταν πέντε πήχεις εξαιτίας της εμπάθειας της πενταπλής αίσθησης μέσα μας —διότι το μέγεθος της ηλικίας της κακίας του διαβόλου υψώνεται σε τόσο βαθμό, σε όσον η δύναμη της αίσθησης μέσα μας επεκτείνεται με εμπάθεια στα αισθητά—, ο βασιλιάς του αληθινού Ισραήλ που βλέπει τον Θεό, έστω κι αν ο Σαούλ, ο παλαιός σύμφωνα με τον νόμο λαός, μαίνεται από φθόνο, λιώνοντας από την απιστία —διότι δεν αντέχει τη στέρηση της πρόσκαιρης δόξας—, από τον οποίο αφαιρείται το δόρυ και το παγούρι του νερού από τον διωκόμενο Δαβίδ, τον δικό μου βασιλιά, δηλαδή το κράτος της πρακτικής αρετής και τη χάρη της γνωστικής θεωρίας (ακόμη κι αν πάλι τα δίνει αυτά ως δάνειο σε εκείνους που μεταβαίνουν σε αυτόν μέσω της πίστης, εξαιτίας εκείνων από τους Ιουδαίους που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, αποδεχόμενοι το κήρυγμα της βασιλείας), από τον οποίο πάλι, ενώ καθόταν στο σπήλαιο για την αποβολή των περιττωμάτων, αφαιρείται η άκρη του μανδύα, δηλαδή το ύψος της ευπρέπειας σύμφωνα με την ηθική φιλοσοφία ή το υψηλό στα νοήματα κάλυμμα των νομικών συμβόλων και αινιγμάτων, κρίνοντας ότι δεν είναι άξιο ούτε δίκαιο ο λαός των Ιουδαίων, που κάθεται σαν σε σπήλαιο σε τούτον τον αιώνα ή στο σκοτεινό γράμμα του νόμου, ο οποίος είναι όντως γήινος και φιλοσώματος και περιορίζει τις θείες επαγγελίες των άφθαρτων πραγμάτων στη φθορά των παρερχομένων, να κατέχει προς φθορά με την κατάχρηση τη νοούμενη ευπρέπεια των μυστικών διαταγμάτων του νόμου, σαν να ήταν η άκρη ενός μανδύα.