Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ 5:21

Διότι έτσι ποιος θα μπορούσε να δοκιμάζει τα αισθητά και να κατέχει τα νοητά, και να επιλέγει τα μεν, ενώ να απομακρύνεται από τα δε; Ως «δόκιμοι τραπεζίτες» ας επιλέξουμε το καλό, και ας «απέχουμε από κάθε είδους πονηρό». Ας προσεγγίσουμε, λοιπόν, τα καλά ως αναγκαία, και τα αδιάφορα στον βαθμό που το απαιτεί η ανάγκη. Διότι ο πλούτος από μόνος του δεν είναι ούτε αγαθός ούτε φαύλος, αλλά ανάλογα με την προαίρεση εκείνου που τον χρησιμοποιεί κρίνεται για το ένα ή το άλλο. Για παράδειγμα, ο μέγας Αβραάμ ήταν πάρα πολύ πλούσιος, αλλά δεν παρεξέκλινε από την αρετή εξαιτίας αυτού. Παρομοίως και ο φτωχός Λάζαρος, αν και βρισκόταν σε πενία, ασκούνταν στην ανδρεία και τη μεγαλοψυχία με τη σοφία και τον ορθό λογισμό. Επομένως, όπως ανέφερα, ούτε η πενία είναι από μόνη της καλή ούτε ο πλούτος φαύλος, αλλά σημασία έχει η χρήση τους αναλόγως με τη διάθεση αυτού που τα χρησιμοποιεί. Άλλωστε, στον πιστό ανήκει όλος ο κόσμος των υλικών αγαθών, ενώ στον άπιστο ούτε ένας οβολός. Διότι στον μεν πιστό τα πάντα έχουν υποταχθεί και τα πάντα καθίστανται δούλα του, επειδή εξουσιάζει τα πάντα και ταυτόχρονα τα καταφρονεί. Ο δε άπιστος είναι δούλος των πάντων, καθώς κυριεύεται από τον μαμωνά· δεν εξουσιάζει τίποτα, αλλά μάλλον εξουσιάζεται. Και όλα βεβαίως τα δημιουργήματα του Θεού είναι καλά· όμως η διάθεση εκείνων που τα χρησιμοποιούν δημιουργεί τη μεγάλη διαφορά.

Και ερχόμενος ρώτησε τον άλλο Γέροντα τι πρέπει να κάνει. Απόκριση του Ιωάννη: Αδελφέ, ο Κύριος μας έδωσε την εντολή να θεωρούμε «αλλήλους ανωτέρους από τον εαυτό μας». Εάν λοιπόν, λόγω της κατά Θεόν αγάπης που τρέφουμε για εσένα, σου πούμε «Κατοίκησε μαζί μας», αποδεικνύουμε έμπρακτα ότι θεωρούμε τους εαυτούς μας ανωτέρους του αδελφού. Εάν, πάλι, σου πούμε «Μείνε κοντά σε εκείνον», ίσως η αγάπη σου να θεωρήσει ότι, επειδή δήθεν δεν τρέφουμε αγάπη για εσένα, σε αποδιώχνουμε από κοντά μας. Αλλά εσύ δοκίμασε τη γειτνίαση των τόπων και την ωφέλεια της ψυχής σου από αυτούς, και εφάρμοσε τον λόγο του Αποστόλου που λέει: «Όλα να τα δοκιμάζετε, και να κρατάτε το καλό». Αυτά τα είπα από την κατά Θεόν αγάπη. Συγχώρεσέ με, αδελφέ μου, για χάρη του Κυρίου.

Απόκριση Ιωάννη: Ο Θεός μάς έδωσε σύνεση μέσω των θείων Γραφών για να οδηγηθούμε στην ευθεία οδό. Γι' αυτό ο Απόστολος λέει: «Να δοκιμάζετε τα πάντα και να κρατάτε το καλό». Τίποτε άλλο δεν οφείλει να προσέχει ο άνθρωπος, παρά μόνο να μη δεχθεί ή πράξει κάτι εμπαθώς. Εάν όμως ενεργήσει από ασθένεια ή από ανάγκη, δεν του καταλογίζεται ούτε ως αμαρτία ούτε ως ραθυμία.

Εάν δε θέλετε να κατανοήσετε, τα πράγματα έρχονται σε διάκριση, για να διακρίνεται το αγαθό από το κακό, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Όλα να τα δοκιμάζετε, το δε καλό να το κρατάτε». Επομένως, αυτό το ζήτημα αποτελεί μέρος της δοκιμασίας του αββά, χωρίς καμία αντιλογία.

Είναι δε αυτά τα κεφάλαια: από την Α' προς Θεσσαλονικείς επιστολή, από το «Σας παρακαλούμε δε, αδελφοί, να αναγνωρίζετε αυτούς που κοπιάζουν ανάμεσά σας και σας καθοδηγούν εν Κυρίω», έως το τέλος της επιστολής. Επίσης, από την Α' προς Κορινθίους επιστολή, από το «Σχετικά δε με τα πνευματικά χαρίσματα, αδελφοί, δεν θέλω να έχετε άγνοια, γνωρίζετε ότι όταν ήσασταν εθνικοί», έως το «Αλλά στην εκκλησία προτιμώ να πω πέντε λόγια με τον νου μου, για να κατηχήσω και άλλους, παρά μύρια λόγια με γλωσσολαλία.» Από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο από το «Και όταν βγήκε ο Ιησούς, είδε πολύ πλήθος και τους σπλαχνίστηκε, και θεράπευσε τους αρρώστους τους», έως το «Αυτοί δε που βρίσκονταν στο πλοίο τον προσκύνησαν λέγοντας: Αληθινά, είσαι Υιός του Θεού.» Απόκριση του ίδιου μεγάλου Γέροντα προς τον ίδιο και τον αββά, οι οποίοι επιθυμούσαν να καταστήσουν μονομιάς αυστηρότερο τον κανόνα για τους αδελφούς:

Απόκριση του Ιωάννη: Παρακαλώ την αγάπη σου, αδελφέ μου, μην με τοποθετείς ψηλά, διότι είμαι άφρων και υπερηφανεύομαι. Και οφείλω να γνωρίζω ότι βρίσκομαι χαμηλά. Διότι το να λες «συγκατάβα» σημαίνει ότι βρίσκομαι ψηλά, στο ύψος. Και δεν γνωρίζεις ότι απαιτείται από εμένα να βρίσκομαι κάτω από κάθε άνθρωπο; Εκείνος, λοιπόν, που βρίσκεται πιο κάτω από όλους, δεν έχει πλέον πού να κατέβει. Έχεις τη νουθεσία του αγίου Αποστόλου που λέει: «Να δοκιμάζετε τα πάντα, να κρατάτε το καλό». Κάθε πράγμα που κάνει ο άνθρωπος με φόβο Θεού, αυτό ωφελεί την ψυχή του.

Ερώτηση ΡΙΔ΄. Εφόσον ο Κύριος προστάζει: «Εάν κάποιος σε αγγαρέψει να περπατήσεις ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο»· και εφόσον ο Απόστολος διδάσκει να υποτασσόμαστε ο ένας στον άλλον με φόβο Χριστού, μήπως πρέπει να υπακούμε στον οποιονδήποτε και σε οτιδήποτε μας προστάζει; Απόκριση. Η διαφορά ως προς τα πρόσωπα εκείνων που προστάζουν δεν πρέπει καθόλου να παραβλάπτει την υπακοή εκείνων που δέχονται τις προσταγές· διότι ούτε ο Μωυσής παράκουσε τον Ιοθόρ, όταν εκείνος του έδωσε καλές συμβουλές. Επειδή όμως υπάρχει όχι μικρή διαφορά στα πράγματα που προστάζονται (διότι άλλα μεν είναι αντίθετα προς την εντολή του Κυρίου, δηλαδή είτε την διαφθείρουν είτε την μολύνουν ποικιλοτρόπως μέσω της ανάμειξης με το απαγορευμένο· άλλα πάλι συμπίπτουν με την εντολή· ενώ άλλα, ακόμη κι αν δεν συμπίπτουν κατά τρόπο προφανή, εντούτοις συμβάλλουν και αποτελούν τρόπον τινά βοήθεια για την εκπλήρωση της εντολής), είναι αναγκαίο να θυμόμαστε τον Απόστολο που λέει: «Προφητείες μην εξουθενώνετε· όλα όμως να τα δοκιμάζετε, το καλό να το κρατάτε· από κάθε είδος πονηρού να απέχετε»· και πάλι: «Καθαιρώντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που εγείρεται κατά της γνώσης του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού».

Πρέπει, λοιπόν, ο προεστώς της κοινότητας, ο οποίος κατευθύνει τους πάντες, να αναλαμβάνει αυτήν τη φροντίδα έπειτα από πολλή δοκιμασία, και να επαγρυπνεί με τη δέουσα μέριμνα για τον καθένα, ώστε να διατάσσει και να δίνει εντολές με τρόπο ευάρεστο στον Θεό, σταθμίζοντας την επιτηδειότητα και τη δύναμη του καθενός προς το κοινό συμφέρον. Οι δε υποτακτικοί, διαφυλάττοντας την ευταξία και γνωρίζοντας το ορθό μέτρο της υπακοής, πρέπει να θυμούνται τον Κύριο που λέει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν, και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή»· και ο οποίος προηγουμένως είπε: «Δεν πρόκειται να ακολουθήσουν ξένον, αλλά θα τον αποφύγουν, διότι δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων». Να θυμούνται επίσης τον Απόστολο που λέει ότι: «Εάν κάποιος ετεροδιδασκαλεί και δεν συμφωνεί με τους υγιείς λόγους του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με τη διδασκαλία της ευσέβειας, έχει τυφλωθεί από οίηση και δεν γνωρίζει τίποτα»· και αφού ανέφερε τα όσα συνεπάγονται, πρόσθεσε: «Από τέτοιους ανθρώπους να απομακρύνεσαι»· και πάλι αλλού: «Τις προφητείες μην τις περιφρονείτε· τα πάντα να τα δοκιμάζετε· το καλό να το κρατάτε· να απέχετε από κάθε είδος πονηρού».

Και πάλι ο Κύριος λέει: «Γίνεσθε φρόνιμοι σαν τα φίδια». Και φρόνιμος είναι ο οικονόμος της αδικίας. Ή μήπως είναι φανερό ότι η έννοια της φρονήσεως είναι διπλή; Διότι η μία αποτελεί τη διαφύλαξη του ιδίου συμφέροντος μαζί με την επιβουλή εναντίον του πλησίον, όπως η φρόνηση του φιδιού, το οποίο προστατεύει το κεφάλι του. Αυτή μοιάζει να είναι μία κακεντρέχεια της συμπεριφοράς, η οποία εφευρίσκει με οξύνοια το προσωπικό όφελος και παρασύρει τους πιο ακέραιους· τέτοια είναι η φρόνηση του οικονόμου της αδικίας. Η αληθινή φρόνηση, όμως, είναι η διάκριση μεταξύ εκείνων που πρέπει να πράττουμε και εκείνων που δεν πρέπει να πράττουμε. Εκείνος που την ακολουθεί ποτέ δεν θα απομακρυνθεί από τα έργα της αρετής, και ποτέ δεν θα περιπέσει στον όλεθρο της κακίας. Αυτός, λοιπόν, που κατανοεί τους λόγους της φρονήσεως γνωρίζει ποιοι είναι σοφιστικοί και απατηλοί, και ποιοι είναι εκείνοι που μας υποδεικνύουν τα βέλτιστα σχετικά με τα όσα πρέπει να πράττουμε στον βίο· και ως έμπειρος τραπεζίτης, θα κρατήσει το γνήσιο και θα απέχει από κάθε είδους πονηρό. Αυτή η φρόνηση χαρίζεται σε εκείνον που οικοδομεί την οικία του, ώστε να θέσει το θεμέλιό της πάνω στην πέτρα, δηλαδή να στηρίζεται στην πίστη στον Χριστό, ώστε να παραμένει ασάλευτη στις βροχές, στους ανέμους και στις ορμές των ποταμών.

Λίγοι είναι εκείνοι που μπορούν να τα δοκιμάζουν όλα, να συγκρατούν τα καλά και να απέχουν από κάθε είδος πονηρού. Οι κάπηλοί σου αναμειγνύουν τον οίνο με νερό. Ακούστε βέβαια και την κυριολεκτική σημασία του λόγου, εσείς που πωλείτε τον οίνο, και μην νοθεύετε την κτίση. Διότι το πράγμα δεν είναι παιχνίδι, αλλά κακό άξιο της βαρύτερης καταδίκης. —Πλην όμως ο λόγος επείγεται να προχωρήσει στο πνευματικό νόημα. Οίνος που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου, δηλαδή τον νου και το ηγεμονικό της ψυχής, είναι τα διδάγματα των Γραφών, τα οποία μας προσφέρει το Πνεύμα ως οινοχόος διά των αγίων Αποστόλων και Προφητών για αιώνια ευφροσύνη. Αυτά τα διδάγματα οι πολλοί τα καπηλεύονται και νερώνουν τον λόγο, αναμειγνύοντας τον δικό τους νου με τρόπο επιβλαβή για όσους τους ακούν· διότι, ενδίδοντας στις ηδονές τους και κολακεύοντάς τους με ωραία λόγια, τρέφουν τα πάθη τους οδηγώντας τους στην απώλεια. Αποδυναμώνοντας το αυστηρό, το ρωμαλέο και το ωφέλιμα στυπτικό στοιχείο των Γραφών, και προβάλλοντας κάποιες ανεξέταστες φιλανθρωπίες και συγχωρήσεις αμαρτημάτων χωρίς διάκριση, καθώς και παρόμοια πράγματα που είναι αρεστά στους πολλούς και οδηγούν στην καταστροφή των ακροατών, εκθηλύνουν ακόμη περισσότερο τις ψυχές των φιλήδονων.

Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό· σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι· σε αυτούς που θεωρούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό. Είναι γνώρισμα του τέλειου ανθρώπου, ο οποίος χάρη στην έξη έχει γυμνασμένα τα αισθητήρια, να μπορεί να διακρίνει τη φύση του καλού από του πονηρού. Και είναι ίδιον του δόκιμου τραπεζίτη να κρατά το καλό και να απέχει από κάθε είδος πονηρού· ενώ σε εκείνον που έχει διεφθαρμένο το κριτήριο της ψυχής του προσιδιάζει το να αποδίδει αλλοιωμένες μαρτυρίες για την αξία του κάθε πράγματος. Και φαίνεται πως υπάρχει πολλή ευχέρεια στην ανθρώπινη φύση στο να έχει πεποιθήσεις αντίθετες προς την αλήθεια για το καθένα. —Και μακάρι αυτή η διαφωνία να έφτανε μόνο σε όσους βρίσκονται έξω από την πίστη των Γραφών, οι οποίοι, λέγοντας ότι τα επιχειρήματα για κάθε πράγμα είναι ισοδύναμα, οδηγούν, όσο εξαρτάται από αυτούς, σε αμφιβολία κάθε σαφήνεια, υποστηρίζοντας ότι ο άργυρος είναι μαύρος εξαιτίας της σκουριάς που βγάζει· και ότι ο ήλιος είναι μαύρος από το γεγονός ότι μαυρίζει τα σώματα με τα οποία έρχεται σε πιο παρατεταμένη επαφή. Και από τέτοιου είδους συλλογισμούς κατασκευάζουν το δόγμα της «εποχής» (της αναστολής της κρίσεως), υποστηρίζοντας ότι οι αισθήσεις ενέχουν απάτες και δεν αντιλαμβάνονται τα πράγματα όπως είναι εκ φύσεως, αλλά ότι οι οφθαλμοί αφενός εξαπατώνται από τη ζωγραφική· αφετέρου δε στον λαιμό του περιστεριού προσλαμβάνουν διαφορετικά χρώματα κάθε φορά ανάλογα με τις κλίσεις του πτηνού και τις σχέσεις του με την ακτίνα του φωτός, καθώς μεταβάλλεται ανάλογα και η οπτική εντύπωση.

Να μην αγαπάς τους οικείους σου περισσότερο από τον Κύριο. Διότι λέει: «Εκείνος που αγαπά πατέρα ή μητέρα ή αδελφούς περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιός μου». Και τι θέλει να πει η εντολή του Κυρίου; «Όποιος», λέει, «δεν σηκώνει τον σταυρό του και δεν με ακολουθεί, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου». Εάν πέθανες μαζί με τον Χριστό απομακρυσμένος από τους κατά σάρκα συγγενείς σου, γιατί θέλεις πάλι να συναναστρέφεσαι με αυτούς; Εάν δε, εκείνα που γκρέμισες για τον Χριστό, τα χτίζεις πάλι για τους συγγενείς σου, καθιστάς τον εαυτό σου παραβάτη. Μην αναχωρήσεις, λοιπόν, από τον τόπο σου εξαιτίας κάποιας υποχρέωσης προς τους συγγενείς σου· διότι αναχωρώντας από τον τόπο σου, ίσως αναχωρήσεις και από τον τρόπο της ζωής σου. Μην είσαι οχλοχαρής, μήτε φιλόχωρος, μήτε φιλοπολίτης, αλλά να είσαι φιλέρημος, μένοντας πάντοτε εντός του εαυτού σου απερίσπαστα, θεωρώντας ως κύριο έργο σου την προσευχή και την ψαλμωδία. Ούτε να παραμελήσεις τα αναγνώσματα, και μάλιστα της Καινής Διαθήκης, επειδή από την Παλαιά Διαθήκη πολλές φορές προκαλείται βλάβη, όχι επειδή γράφτηκαν βλαβερά πράγματα, αλλά επειδή ο νους εκείνων που βλάπτονται είναι ασθενής. Διότι κάθε άρτος είναι θρεπτικός, αλλά στους ασθενείς είναι επιβλαβής. Έτσι λοιπόν «κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη», και τίποτε δεν είναι ακάθαρτο μέσω αυτής, παρά μόνο σε εκείνον που θεωρεί ότι κάτι είναι ακάθαρτο, για εκείνον είναι ακάθαρτο. «Όλα να τα δοκιμάζετε, το καλό να το κατέχετε, και από κάθε είδος πονηρού να απέχετε». Διότι «όλα επιτρέπονται, αλλά δεν συμφέρουν όλα».

Το Πνεύμα να μην το σβήνετε, τις προφητείες να μην τις περιφρονείτε. Όλα δε να τα δοκιμάζετε, το καλό να το κρατάτε· από κάθε είδους πονηρό να απέχετε. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ. Οι ηλικιωμένοι άνδρες να είναι νηφάλιοι, σεμνοί, σώφρονες, υγιείς στην πίστη, στην αγάπη, στην υπομονή. Οι ηλικιωμένες γυναίκες ομοίως να έχουν συμπεριφορά ιεροπρεπή, να μην είναι συκοφάντριες, να μην είναι υποδουλωμένες σε πολύ κρασί, να είναι δασκάλες του καλού, ώστε να νουθετούν τις νέες να αγαπούν τους άνδρες τους, να αγαπούν τα παιδιά τους, να είναι σώφρονες, αγνές, οικονόμοι του σπιτιού, αγαθές, να υποτάσσονται στους δικούς τους άνδρες, για να μη βλασφημείται ο λόγος του Θεού. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ. Να τους υπενθυμίζεις να υποτάσσονται στις αρχές και στις εξουσίες, να πειθαρχούν, να είναι έτοιμοι για κάθε αγαθό έργο, να μην κακολογούν κανέναν, να είναι ειρηνικοί, επιεικείς, δείχνοντας κάθε πραότητα προς όλους τους ανθρώπους. ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ. Η φιλαδελφία ας παραμένει, τη φιλοξενία να μην την ξεχνάτε· διότι μέσω αυτής κάποιοι, χωρίς να το καταλάβουν, φιλοξένησαν αγγέλους. Να θυμάστε τους φυλακισμένους σαν να είστε φυλακισμένοι μαζί τους, αυτούς που κακουχούνται σαν να βρίσκεστε και εσείς στο ίδιο σώμα. Ο γάμος ας είναι τίμιος σε όλα και η συζυγική κλίνη αμίαντη· διότι τους πόρνους και τους μοιχούς θα τους κρίνει ο Θεός. Ο τρόπος της ζωής σας να είναι αφιλάργυρος· να αρκείστε σε αυτά που έχετε.

Αλλά και εάν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ Α΄, Τις προφητείες να μην τις περιφρονείτε. Όλα να τα δοκιμάζετε· το καλό να το κρατάτε. Από κάθε είδους πονηρό να απέχετε.

Διότι πολλοί λόγοι έχουν ειπωθεί από πολλούς, οι οποίοι και δογματική εξήγηση περιέχουν, και φέρνουν στη μνήμη την επιείκεια των τρόπων. Όμως οι ασύνετοι και οι αμαθείς τους αρπάζουν χωρίς διάκριση και αποδέχονται τους λόγους αβασάνιστα, παρόλο που δεν έχουν τίποτα το ωφέλιμο, αλλά αντίθετα συνηθίζουν να προκαλούν μεγάλη βλάβη. Ο συνετός ακροατής, όμως, σαν έμπειρος τραπεζίτης, αποδέχεται αυτό που από τη φύση του ωφελεί, ενώ απορρίπτει ως κίβδηλο, σαν κάποιο πλαστό νόμισμα, εκείνο που δεν είναι έτσι. Κάτι τέτοιο λέει και ο μακάριος Παύλος: «Γίνετε συνετοί τραπεζίτες, τα πάντα να τα δοκιμάζετε, το καλό να το κρατάτε, και από κάθε είδος πονηρού να απέχετε». Αλλά και ένας άλλος από τους άγιους μαθητές δίνει παρόμοια εντολή λέγοντας: «Αδελφοί, να δοκιμάζετε τα πνεύματα, αν προέρχονται από τον Θεό». Εφόσον λοιπόν όλα αυτά έχουν αφαιρεθεί, θα καταστήσω, λέει, άρχοντές τους νεαρούς, και εμπαίκτες θα τους εξουσιάζουν. Νεαρούς όμως εδώ δεν εννοεί πάλι ως προς τον χρόνο της ηλικίας, αλλά εκείνους που δεν έχουν αποκτήσει ακόμη την τελειότητα της συνέσεως. Διότι η νεότητα πάντοτε στερείται φρονήσεως, κλονίζεται ως προς την απάθεια και υποχωρεί μπροστά στην άριστη βουλή. Και μέχρι σήμερα συνεχίζουν αληθινά οι Ιουδαίοι να έχουν τέτοιους ηγέτες, και νεαρούς εξαιτίας της πνευματικής τους ερημίας. Είναι δε εμπαίκτες και με άλλον τρόπο, αγοράζοντας με χρήματα το να ονομάζονται Ραββί, και αναλαμβάνοντας την καθοδήγηση εξαιτίας της φιλοχρηματίας και της συγκέντρωσης κερδών.

Ποιοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί, το κάνει σαφές λέγοντας: Όσοι γνωρίζουν την κρίση, δηλαδή αυτοί που σαν έμπειροι τραπεζίτες δοκιμάζουν καθετί που πρέπει να πραχθεί, και διακρίνουν με ακρίβεια, κρατώντας μεν το καλό, απέχοντας δε από κάθε πονηρό πράγμα. Αυτοί είναι που έχουν τον νόμο του Θεού στον νου και την καρδιά τους, και έχουν μελετήσει να τον αποδέχονται σαν έναν σοφό παιδαγωγό και καθοδηγητή. Ψάλλει λοιπόν ο Δαβίδ και λέει για κάθε δίκαιο και σοφό, ότι «Ο νόμος του Θεού του είναι στην καρδιά του, και δεν θα γλιστρήσουν τα βήματά του». Είναι πράγματι σωτήριο πράγμα το να καθιστούμε τον θείο νόμο σαν κάτι αποτεθειμένο στον νου και την καρδιά μας. Διότι, όπως ένα δοχείο κατασκευασμένο από χάλκινη ύλη, ή από κάποια άλλη παρόμοια, όταν έχει μέσα του συσσωρευμένη φωτιά παραμένει θερμό, έτσι και η ψυχή του ανθρώπου που έχει τον θείο νόμο στον νου της ζέει πάντοτε από το πνεύμα. Λέει δε κάποιος από τους αγίους μαθητές, ότι επειδή θα πληθυνθεί η ανομία, θα ψυχρανθεί η αγάπη των πολλών. Ακούστε λοιπόν, λέει, εσείς που γνωρίζετε την κρίση, και που φέρετε τον δικό μου νόμο στην καρδιά. Μη φοβάστε τον ονειδισμό των ανθρώπων, και μην υποκύπτετε στον εξευτελισμό τους. Διότι όλοι όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια εν Χριστώ, θα διωχθούν· και πάσχοντας εξαιτίας της ευσέβειας, υπομένουν τους χλευασμούς εκείνων που δεν τη γνωρίζουν.

Διότι με τις οσφρητικές αισθήσεις δοκιμάζονται τα κακοσμότατα και τα ευοσμότατα, από όσα έχουν τέτοια φύση, εννοώ όσα τους έλαχε να αναδίδουν οσμή. Η αίσθηση είναι εξαιρετικά διακριτική, και ως προς αυτό που ξέρει να ευφραίνει, και ως προς αυτό που τυχόν δεν είναι έτσι, αλλά βρίσκεται σε διαφορετική κατάσταση και σε χειρότερη μοίρα. Ο ανθρώπινος νους, βέβαια, αν τυχόν είναι άρτιος σε όσα τον αφορούν, ορμά με σθένος στο να μπορεί να διακρίνει την ποιότητα των πραγμάτων, και θα κάνει ακριβή έλεγχο στο καθένα, και σαν άριστος αργυραμοιβός που δοκιμάζει τα πάντα, «συγκρατώντας το καλό και απέχοντας από κάθε είδος πονηρού», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, θα ευδοκιμήσει πάρα πολύ. Διότι απορρίπτει ως κίβδηλο ό,τι είναι κατά κάποιον τρόπο αισχρό και νόθο από όσα πράττονται, ενώ θα δεχόταν εύκολα το επωφελές και καλύτερο. Επομένως η σιμότητα (η πλακουτσή μύτη) δηλώνει το μη εντελώς υγιές και άρτιο ως προς την αίσθηση, σύμφωνα με την οποία, διακρίνοντας άριστα το καθένα από τα πράγματα και απονέμοντας την καλύτερη ψήφο στα άριστα και τη χειρότερη στα πιο αισχρά, είμαστε και ονομαζόμαστε σοφοί και αγχίνοες, και τι άλλο άραγε από τέτοια. Διότι, σαν οσμή που αναδύεται προς τον νου, είναι κατά κάποιον τρόπο η πραγματική ποιότητα αυτών που νοούνται από αυτόν. Το να έχει αποκοπεί όμως το αυτί, θα υποδήλωνε, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, τη δυσηκοΐα.

Σφαζόταν ακριβώς στις θύρες της αγίας σκηνής, αφού ο προσφέρων είχε επιθέσει τα χέρια του πάνω του. Και ποιος είναι ο λόγος γι' αυτό, έχει ειπωθεί με σαφήνεια. Προσφερόταν δε ως θυσία το λίπος που βρισκόταν πάνω στην κοιλιά, και οι δύο νεφροί, αφού αφαιρούνταν μαζί με αυτούς και το πάχος τους, και ο λοβός του ήπατος. Και το λίπος της κοιλιάς θα μπορούσε να υποδηλώνει, όπως νομίζω, την ευεξία του νου και την ευρωστία των σπλάγχνων που έχουν τραφεί άριστα με τις νοητές δωρεές του Πνεύματος. Διότι στα άλογα ζώα, αλλά και στα ανθρώπινα σώματα, η συσσώρευση πάχους προξενεί ευτροφία. Ενώ η πλουσιότατη μέθεξη των θείων χαρισμάτων γεμίζει τον νου των αγίων με κάθε αγαθό. Γι' αυτόν τον λόγο θα ήταν και ιεροί και εξαιρετικοί ως οσμή ευωδίας για τον Θεό. Οι νεφροί πάλι, θα μπορούσαν να είναι τύπος της εσωτερικής διακριτικής ενέργειας του νου, μέσω της οποίας αποβάλλεται ό,τι από τη φύση του βλάπτει, ενώ θεωρείται επιθυμητό και αξιόλογο αυτό που ωφελεί. Γράφει άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Να δοκιμάζετε τα πάντα, να κρατάτε το καλό, να απέχετε από κάθε είδος πονηρού.» Επομένως, επειδή ο νεφρός είναι διακριτικό όργανο στο σώμα (διότι αποβάλλει πολύ καλά τα περιττά, ενώ αφήνει στη φύση το χρήσιμο και ωφέλιμο, και το διανέμει επιδέξια όπου και όσο πρέπει να διανεμηθεί), είναι εύλογο να μεταφερθεί η σημασία των νεφρών στη διάκριση του νου.

Να συναναστρέφεσαι με τα πρόβατα. Να αποφεύγεις τους λύκους. Να μην απομακρύνεσαι από την Εκκλησία. Να αποστρέφεσαι και εκείνους που κάποτε θεωρήθηκαν ύποπτοι για τέτοια πράγματα και, εάν δεν διαπιστώσεις με τον χρόνο τη μετάνοιά τους, να μην τους εμπιστευθείς τον εαυτό σου επιπόλαια. Σου παραδόθηκε η αλήθεια της μοναρχίας του Θεού. Να γνωρίζεις τα βότανα των διδασκαλιών. Γίνε έμπειρος τραπεζίτης, κρατώντας το καλό και απέχοντας από κάθε μορφή πονηρού. Εάν όμως κάποτε έγινες και εσύ τέτοιος, μίσησε την πλάνη έχοντας πλέον επίγνωσή της. Διότι υπάρχει οδός σωτηρίας, εάν εξεμέσεις τον έμετο, εάν μισήσεις από τα βάθη της καρδιάς σου, εάν απομακρυνθείς από αυτούς όχι μόνο με τα χείλη αλλά και με την ψυχή, εάν προσκυνήσεις τον Πατέρα του Χριστού, τον Θεό του νόμου και των προφητών, εάν γνωρίσεις τον αγαθό και δίκαιο, ο οποίος είναι ένας και ο αυτός Θεός. Είθε Αυτός να σας διατηρήσει όλους, διαφυλάσσοντάς σας χωρίς πτώσεις, ασκανδάλιστους, εδραίους στην πίστη, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Κεφάλαιο 73. Ένας αδελφός ρώτησε κάποιον αδελφό, λέγοντας: Ο αββάς με όρισε να πάω στο αρτοποιείο, για να φτιάξω τα ψωμιά των αδελφών. Επειδή όμως οι εργάτες είναι κοσμικοί άνθρωποι, λένε πράγματα που δεν πρέπει, και δεν ωφελούμαι ακούγοντάς τα. Τι έπρεπε, λοιπόν, να κάνω; Και ο αδελφός αποκρίθηκε, λέγοντας: Δεν έχεις δει πολλά παιδιά μαζί να μαθαίνουν γράμματα, και το καθένα από αυτά μελετά το δικό του μάθημα και όχι του άλλου, γνωρίζοντας ότι το δικό του θα απαγγείλει στον δάσκαλό του και όχι του άλλου; Εάν όμως νικιέσαι από τα πάθη, άκου εκείνον που λέει: τα πάντα να τα δοκιμάζετε, το καλό να το κρατάτε.

Διότι λέγει: να δοκιμάζετε τα πάντα και να κρατάτε το καλό. Και ιδού, και τα δύο έχουν δοκιμαστεί από εσένα. Διαπίστωσες ότι είναι καλό και τερπνό να κατοικούν οι αδελφοί μαζί. Καθώς έχει γραφτεί: αδελφός που βοηθείται από αδελφό είναι σαν πόλη οχυρή και ψηλή· και έχει ισχύ σαν καλά ασφαλισμένο ανάκτορο.

2. Αλλά ας μεταφέρουμε τον λόγο από τα αισθητά στα πνευματικά. «Έπρεπε», λέει, «να καταθέσεις το αργύριό μου στους τραπεζίτες», ονομάζοντας εσάς, τους ακροατές αυτών των λόγων, τραπεζίτες εκείνου του αργυρίου. Και για ποιον λόγο σας ονόμασε τραπεζίτες ο Θεός; Για να διδάξει τους πάντες να επιδεικνύουν την ίδια επιμέλεια για την εξέταση των όσων λέγονται, όση επιμέλεια δείχνουν εκείνοι για τον έλεγχο και την παραλαβή των νομισμάτων. Διότι, όπως ακριβώς οι τραπεζίτες απορρίπτουν το κίβδηλο και παραχαραγμένο νόμισμα, ενώ το γνήσιο και ακέραιο το δέχονται, και ξεχωρίζουν το νόθο από το αυθεντικό, έτσι κάνε και εσύ, και μην αποδέχεσαι κάθε λόγο, αλλά τον μεν κίβδηλο και διεφθαρμένο απόρριψέ τον από κοντά σου, τον δε υγιή και σωτήριο εισήγαγέ τον στη διάνοιά σου. Διότι υπάρχουν, υπάρχουν και για σένα ζυγαριές και σταθμά, όχι από χαλκό και σίδηρο κατασκευασμένα, αλλά από αγνεία και πίστη συγκροτημένα, και μέσω αυτών να δοκιμάζεις κάθε λόγο. Γι' αυτό ακριβώς λέει: «Γίνεσθε τραπεζίτες δόκιμοι», όχι για να στέκεστε στην αγορά και να μετράτε αργύρια, αλλά για να ελέγχετε τους λόγους με κάθε ακρίβεια. Γι' αυτό και ο απόστολος Παύλος λέει: «Όλα να τα δοκιμάζετε, και να κρατάτε μόνο το καλό». Και δεν σας ονόμασε τραπεζίτες μόνο για την εξέταση, αλλά και για τη διανομή αυτών που κατατίθενται.

Αυτόν που είχε ο Παύλος, αυτόν που είχε ο Ιωάννης, ο υιός της βροντής. Τι είναι όμως ο Λόγος γνώσεως; Αυτός που είχαν οι περισσότεροι από τους πιστούς, οι οποίοι, μολονότι είχαν τη γνώση, δεν μπορούσαν να διδάξουν κατ' αυτόν τον τρόπο, ούτε να μεταδώσουν εύκολα σε άλλον αυτά που γνώριζαν. «Σε άλλον δε δίνεται πίστη»· εννοώντας ως πίστη όχι αυτή των δογμάτων, αλλά εκείνη των σημείων, για την οποία λέει ο Χριστός: «Εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε σε αυτό το βουνό, Μετακινήσου, και θα μετακινηθεί». Και οι απόστολοι για αυτήν παρακαλούσαν λέγοντας: «Πρόσθεσέ μας πίστη». Διότι αυτή είναι η μητέρα των σημείων. Το να κατέχει όμως κανείς ενεργήματα δυνάμεων και χαρίσματα ιαμάτων, δεν είναι το ίδιο πράγμα. Διότι εκείνος που είχε το χάρισμα των ιαμάτων μόνο θεράπευε, ενώ εκείνος που κατείχε τα ενεργήματα των δυνάμεων, και τιμωρούσε. Επειδή δύναμη δεν είναι μόνο το να θεραπεύει κανείς, αλλά και το να τιμωρεί, όπως ακριβώς ο Παύλος τύφλωσε, και όπως ο Πέτρος θανάτωσε. «Σε άλλον δε προφητείες, σε άλλον δε διακρίσεις πνευμάτων». Τι σημαίνει Διακρίσεις πνευμάτων; Το να γνωρίζει κανείς ποιος είναι ο πνευματικός και ποιος δεν είναι πνευματικός· ποιος είναι ο προφήτης και ποιος είναι ο απατεώνας. Αυτό άλλωστε έλεγε και στους Θεσσαλονικείς: «Τις προφητείες μην τις περιφρονείτε· αλλά όλα να τα δοκιμάζετε, και να κρατάτε το καλό». Διότι υπήρχε τότε μεγάλη διαφθορά εξαιτίας των ψευδοπροφητών, επειδή ο διάβολος αγωνιζόταν πεισματικά να παρεισφρήσει το ψέμα δίπλα στην αλήθεια.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑ΄. Το Πνεύμα να μην το σβήνετε· τις προφητείες να μην τις περιφρονείτε. Όλα δε να τα δοκιμάζετε· το καλό να το κρατάτε. Από κάθε είδος κακού να απέχετε. Α΄. Κάποια πυκνή καταχνιά και σκοτάδι και νέφος έχει απλωθεί σε ολόκληρη τη γη· και φανερώνοντας αυτό ο Απόστολος έλεγε: Γιατί κάποτε ήμασταν σκοτάδι· και πάλι: Εσείς, αδελφοί, δεν βρίσκεστε στο σκοτάδι, ώστε η ημέρα να σας καταλάβει σαν κλέφτης. Επειδή λοιπόν είναι νύχτα, θα λέγαμε, ασέληνη, και μέσα σε αυτή τη νύχτα βαδίζουμε, μας έδωσε ο Θεός μια φωτεινή λαμπάδα, ανάβοντας τη χάρη του Αγίου Πνεύματος στις ψυχές μας. Αλλά αυτό το φως, άλλοι μεν που το δέχθηκαν το έκαναν πιο λαμπρό και φωτεινό, όπως ο Παύλος, όπως ο Πέτρος, όπως όλοι εκείνοι οι άγιοι· άλλοι όμως και το έσβησαν, όπως οι πέντε παρθένες, όπως εκείνοι που ναυάγησαν ως προς την πίστη, όπως εκείνος που πόρνευσε στην Κόρινθο, όπως οι Γαλάτες που παρεκτράπηκαν. Γι' αυτό ο Παύλος τώρα λέει: Το Πνεύμα να μην το σβήνετε, δηλαδή το χάρισμα· διότι έτσι συνηθίζει να ονομάζει το χάρισμα του Πνεύματος. Το σβήνει δε ο ακάθαρτος βίος.

Επειδή, δε, λέει ο θείος απόστολος: «Να δοκιμάζετε τα πάντα και να κρατάτε το καλό», ας ερευνήσουμε και τους λόγους των έξω σοφών. Ίσως βρούμε και σε αυτούς κάτι το ωφέλιμο και αποκομίσουμε κάτι το ψυχωφελές· διότι κάθε τεχνίτης χρειάζεται και κάποια εργαλεία για την κατασκευή των έργων του. Πρέπει δε και η βασίλισσα να υπηρετείται από κάποιες θεραπαινίδες. Ας λάβουμε, λοιπόν, τους λόγους ως δούλους της αλήθειας και ας αποθήσουμε την ασέβεια που κακώς τους τυραννούσε, και ας μη χρησιμοποιήσουμε το καλό με κακό τρόπο. Ας μη μεταχειριστούμε την τέχνη των λόγων για την εξαπάτηση των απλουστέρων, αλλά, αν και η αλήθεια δεν έχει ανάγκη από ποικίλα σοφίσματα, ας τα χρησιμοποιήσουμε τουλάχιστον για την ανατροπή των κακόβουλων πολεμίων και της ψευδώνυμης γνώσης.

Συνθέτει για αυτούς λόγο περί ποικίλων αρετών. «Το Πνεύμα να μην το σβήνετε, την προφητεία να μην την περιφρονείτε· όλα να τα δοκιμάζετε, το καλό να το κρατάτε, από κάθε είδος πονηρού να απέχετε. Ο ίδιος δε ο Θεός της ειρήνης είθε να σας αγιάσει.» Αντί του, μην εμποδίζετε αυτόν που προφητεύει· και αυτό το δηλώνει η συνέχεια. «Ολοκληρωτικά· και ολόκληρο το δικό σας.» Αν κάτι σας λείπει, θα το αναπληρώσει. «Το πνεύμα, και η ψυχή, και το σώμα, είθε να διατηρηθούν άμεμπτα κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Πιστός είναι ο Θεός.» Πνεύμα, λέει, είναι το χάρισμα που έλαβε ο καθένας μέσω του βαπτίσματος. Διότι τότε καθένας από τους βαπτιζομένους ελάμβανε χάρισμα και επιτελούσε σημεία. Και άλλος μεν μιλούσε σε γλώσσες, άλλος δε προφήτευε· άλλος γιάτρευε τους ασθενείς, άλλος εξέβαλλε δαιμόνια, άλλος ανέσταινε νεκρούς, και άλλος έκανε κάτι άλλο. Αυτό λοιπόν το χάρισμα, το οποίο και ονομάζει Πνεύμα, εύχεται να παραμείνει μέσα τους ολόκληρο, ώστε σε τίποτα να μην στερηθούν την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. «Εκείνος που σας καλεί, ο οποίος και θα το πράξει. Αδελφοί, προσεύχεστε για εμάς. Ασπαστείτε όλους τους αδελφούς με φίλημα άγιο.» Εκείνος που σας κάλεσε, λέει, ο Ιησούς, θα κάνει το να γίνετε ολοκληρωμένοι και άμεμπτοι. «Σας εξορκίζω στον Κύριο, να αναγνωστεί η επιστολή σε όλους τους αγίους αδελφούς. Η χάρις του Κυρίου μας Ιησού Χριστού να είναι μαζί σας. Αμήν.»

Αυτά λέγει ο Κύριος: Σταθείτε στους δρόμους, και δείτε, και ρωτήστε για τις οδούς του Κυρίου, και δείτε ποια είναι η αγαθή οδός, και βαδίστε σε αυτήν. Δείτε ποια είναι η αγαθή οδός, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». «Μην επισύρετε τον όλεθρο με τα έργα των χεριών σας». «Μη λιχνίζεις σε κάθε άνεμο, και μην πορεύεσαι σε κάθε μονοπάτι». «Απομακρύνσου από το σφάλμα σου, κατεύθυνε ορθά τα χέρια σου, και καθάρισε το χέρι σου από κάθε αμαρτία». «Τα τέκνα της κατάρας αποπλανήθηκαν από την οδό της αλήθειας, ακολουθώντας την οδό του Βαλαάμ». «Αφού δοκιμάσετε τα πάντα, να κρατάτε το καλό· να απέχετε από κάθε μορφή πονηρού». Εκείνοι που αποφεύγουν το κακό είναι αξιέπαινοι, όχι εάν αποφύγουν την αμαρτία μία ή δύο φορές, αλλά εάν μπορέσουν να διαφύγουν παντελώς την εμπειρία του κακού.

Εκείνος που δοκιμάζει τα πάντα και κρατά το καλό, κατά συνέπεια θα απέχει από κάθε τι πονηρό. Ο μακρόθυμος άνθρωπος έχει μεγάλη σύνεση, ομοίως και εκείνος που τείνει το αυτί του σε λόγια σοφίας. Χωρίς τη μνήμη του Θεού δεν μπορεί να υπάρξει αληθινή γνώση, διότι χωρίς την πρώτη, η δεύτερη είναι νόθη.

Ας έχει χάρη, λοιπόν, ο άγιος Θεός, επειδή υπομένεις με γενναιότητα τα δεσμά και τη φυλάκιση, γενναίε στρατιώτη του Χριστού. Διότι τον θείο ζήλο και την αγάπη σου τρόπον τινά τα αναζωπυρώνεις μέσα από τους τίμιους λόγους σου, και το ωραιότερο είναι ότι αυτό γίνεται με γνώση και υψηλή θεωρία, την οποία σου παρείχε η απομάκρυνση από τον κόσμο και η ανύψωση στην ομολογία του Χριστού. Σε αυτήν μακάρι να διαφυλαχθείς απόλυτα, φωτίζοντας σαν αυγερινός όσους βρίσκονται στο σκοτάδι της αιρέσεως, ίσως δε και ως στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, στηρίζοντας τους χαλαρούς και όσους κάμπτονται. Αλλά ακόμη, ως υψηλός βραχίονας μακάρι να απλώσεις το χέρι σε όσους έχουν πέσει και έχουν ολισθήσει. Και αυτό μας το φανέρωσε η επιστολή προς το μοναστήρι του Φωτεινουδίου. Καλά έπραξες, εάν βέβαια φέρει κάποιο αποτέλεσμα· προς το παρόν πάντως εσύ εκπλήρωσες το καθήκον σου. Πρέπει όμως να εξεταστεί αυτό το εγχείρημα, μήπως, αντί να ωφελήσει σε κάτι, γίνει και αιτία βλάβης, εάν αυτός που θα το λάβει διαδώσει το γράμμα και από αυτό προκληθεί ταραχή σε όλους τους ομολογητές του Χριστού. Επομένως, όπως λέει ο απόστολος, «όλα να τα δοκιμάζετε, και το καλό να το κρατάτε».

Ας είναι ο αγώνας και η προσπάθειά σας ακατανίκητη, και η άμιλλα μεταξύ σας αγαθή, και ο ζήλος ορθός για τα κατορθώματα αμφοτέρων. Εάν δούμε σε κάποιον να αναπτύσσεται αρετή, ησυχία, ευλάβεια, υπακοή, ταπείνωση, ή οτιδήποτε άλλο από τα αξιέπαινα, ας κεντριζόμαστε από αγαθό πόθο ώστε να γίνουμε συνοδοιπόροι του· διότι από εκεί γεννιέται ο σύνδεσμος της ειρήνης και η αγαπητική διάθεση. Ας μην παραδειγματιζόμαστε λοιπόν προς τα αντίθετα παρασυρόμενοι. Δηλαδή, βλέποντας αυτόν που αδιαφορεί, να αδιαφορήσουμε και εμείς· βλέποντας αυτόν που είναι γαστρίμαργος, να γίνουμε και εμείς γαστρίμαργοι· βλέποντας αυτόν που πολυλογεί, να πολυλογήσουμε και εμείς· αλλά, ως σοφοί και θεοδίδακτοι, εξετάζοντας τα μέσα μας, ας κρατάμε το καλό· και αφού ετοιμάσουμε την άγκυρα της πίστης μας, ας ανοίξουμε το πανί της ελπίδας, και με όλες μας τις δυνάμεις ας διαπλεύσουμε το μέγα πέλαγος του παρόντος βίου.

Καλό είναι, λοιπόν, να αναβλύζει το δάκρυ της κατανύξεως, καλή είναι η καθαρή προσευχή, και η νυχτερινή και η ημερινή. Καλή είναι η υπομονή στις αντιξοότητες, καλή είναι η επιμονή στο εργόχειρο, καλή είναι η άγρυπνη ακρόαση των αναγνωσμάτων, καλή είναι η αργή ομιλία και η συναναστροφή χωρίς γέλια, καλή είναι η σύμμετρη εγκράτεια και το να τρώμε και να πίνουμε με λογική και υπακοή στον κανόνα. Καλή είναι η διαρκής μνήμη του θανάτου και η κατά το δυνατόν μίμηση του βίου των αγίων. Καλή είναι η αποφυγή του θράσους που προκαλεί φρίκη και η επιδοκιμασία της θείας ταπεινοφροσύνης. Όλα να τα δοκιμάζετε και να κρατάτε το καλό, σύμφωνα με τον Απόστολο, και για τη σημερινή ημέρα που περάσαμε ας ευχαριστήσουμε τον Κύριο, καθώς και για το ότι εκτελέσαμε τον κανόνα μας, έστω κι αν ολιγωρήσαμε. Ομοίως και για την αυριανή ημέρα είθε ο Κύριος να μας δώσει πάλι δύναμη και στερέωση, ενισχύοντάς μας και για τις σωματικές εργασίες, παρηγορώντας μας και από τις δύο πλευρές και παρέχοντάς μας πλουσιοπάροχα τα αναγκαία και τα πρέποντα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.