Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:8

Και προς αυτόν ας πει ο Σωτήρας: Έκτεινε το χέρι σου, καθώς λέγει ο Απόστολος: «Θέλω να προσεύχονται οι άνδρες, υψώνοντας σε κάθε τόπο όσια χέρια». Αφού δε οι λόγοι μας προχώρησαν επαρκώς, ας εγερθούμε και εμείς και ας εκτείνουμε τα χέρια μας, και όχι μόνο κατά την ημέρα, αλλά και κατά τη νύχτα: «Τις νύχτες υψώστε τα χέρια σας προς τα άγια, και ευλογείτε τον Κύριο». Και ας απλώσουμε χέρια όσια, αφού νιφτούμε με αθωότητα, ώστε, επικαλούμενοι τον Θεό των συμπάντων, να απολαύσουμε τη δική Του βοήθεια, την εν Χριστώ Ιησού τον Κύριό μας, δια του οποίου ανήκει στον Θεό η δόξα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Τι θα πούμε, λοιπόν, για εκείνους οι οποίοι, με την αγριότητα και τη μανία της εμπαθούς τους διαθέσεως, όχι μόνο διατηρούν την οργή μέχρι τη δύση αυτού του ηλίου, αλλά και την παρατείνουν για πάρα πολλές ημέρες μένοντας σιωπηλοί ο ένας απέναντι στον άλλον; Αυτοί δεν την εκφράζουν πλέον με τα λόγια, αλλά με τη μεταξύ τους σιωπή αναζωπυρώνουν το δηλητήριο της μνησικακίας προς όλεθρό τους, αγνοώντας ότι πρέπει να απέχουμε όχι μόνο από την έμπρακτη αμαρτία, αλλά και από την αμαρτία της διανοίας, ώστε ο νους, σκοτισμένος από το σκοτάδι της μνησικακίας, να μην εκπέσει από το φως της γνώσεως και της διακρίσεως και στερηθεί την ενοίκηση του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Κύριος στα Ευαγγέλια προστάζει να αφήσουμε το δώρο στο θυσιαστήριο και να συμφιλιωθούμε με τον αδελφό· επειδή δεν είναι δυνατόν να γίνει αυτό ευπρόσδεκτο, εφόσον εναπομένουν μέσα μας θυμός και μνησικακία. Αλλά και ο Απόστολος, όταν παραγγέλλει να προσευχόμαστε αδιαλείπτως και να υψώνουμε σε κάθε τόπο όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμούς, αυτό ακριβώς μας διδάσκει. Απομένει, λοιπόν, είτε να μην προσευχόμαστε ποτέ, και κατά συνέπεια να είμαστε υπόδικοι απέναντι στο αποστολικό παράγγελμα, είτε, έχοντας τον ζήλο να τηρούμε τα προστάγματα, να το πράττουμε αυτό χωρίς οργή και μνησικακία.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΑʹ. Πώς κατορθώνει κανείς το αμετεώριστο κατά την προσευχή; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Έχοντας την πλήρη βεβαιότητα ότι ο Θεός βρίσκεται μπροστά στα μάτια του. Διότι, εάν κάποιος, όταν βλέπει έναν άρχοντα ή προϊστάμενο και συνομιλεί μαζί του, διατηρεί αμετεώριστο το βλέμμα του, πόσο μάλλον εκείνος που προσεύχεται στον Θεό θα διατηρήσει αμετεώριστο τον νου του ενώπιον Εκείνου που ερευνά καρδιές και νεφρούς, εκπληρώνοντας το γεγραμμένο: «Υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμούς».

Όταν εκτείνετε τα χέρια, θα αποστρέψω τους οφθαλμούς μου από εσάς. Εκείνοι που προσεύχονται μόνο κατά το σχήμα εκτείνουν μεν τα χέρια, αλλά δεν έχουν τους θείους οφθαλμούς να επιβλέπουν την προσευχή τους. —Από την άλλη, αυτό το σχήμα προσευχής είναι σύνηθες στους Αγίους, όπως διδαχθήκαμε από τον Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου»· και «Η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή»· και από τον Μωυσή, ο οποίος, όταν ο Ισραήλ πολεμούνταν, κρατούσε τα χέρια του σε έκταση μέχρι τη δύση του ηλίου. Σε αυτά προστίθεται και το αποστολικό λόγιο, να προσεύχονται οι άνδρες σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια. —Ίσως όμως ο λόγος να υποδηλώνει και κάτι βαθύτερο: ότι εκείνος που εργάζεται τα μεγάλα, τα επουράνια και τα υψηλά, έχοντας τρόπον τινά ανυψωμένη την πρακτική του δύναμη, λέγεται ότι υψώνει τα χέρια του· ενώ εκείνος που ενεργεί τα ταπεινά, τα γήινα και τα υποκείμενα στη φθορά, έχει τα χέρια του με ροπή προς τα κάτω και καταβεβλημένα.

Όταν στέκεστε για να προσευχηθείτε, να συγχωρείτε αν έχετε κάτι εναντίον κάποιου. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄. Θέλω, λοιπόν, να προσεύχονται οι άνδρες σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμούς. Ότι πρέπει να προσευχόμαστε ο ένας για τον άλλον, και για εκείνους που προΐστανται στον λόγο της αλήθειας.

Εάν όμως κάποιος πει: Γιατί λοιπόν ο Απόστολος είπε: «Θέλω, λοιπόν, οι άνδρες να προσεύχονται σε κάθε τόπο», εφόσον ο Κύριος έδωσε το δικαίωμα της προσκυνήσεως σε κάθε τόπο, με το να πει: «Ούτε στα Ιεροσόλυμα ούτε στο όρος αυτό θα προσκυνήσετε τον Πατέρα;» Εκείνο που πρέπει να πούμε είναι ότι το «σε κάθε», δεν συμπεριλαμβάνει τους τόπους που προορίζονται για τις ανθρώπινες ανάγκες και για πράγματα ακάθαρτα και βδελυρά, αλλά διευρύνεται από τον τοπικό περιορισμό της Ιερουσαλήμ σε κάθε τόπο της οικουμένης, και σύμφωνα με την προφητεία περί της θυσίας, εννοεί προφανώς εκείνον τον τόπο που αφιερώνεται με επιμέλεια στον Θεό, για την ιερουργία του ένδοξου μυστηρίου.

Γι' αυτό κάπου αλλού έχει λεχθεί: «Διότι, τι υπάρχει για μένα στον ουρανό;», τα πάντα όμως δωρίζονται με το έλεος και τη φιλανθρωπία του Θεού, ο οποίος χαρίζει τα μεγάλα σε όσους έχουν κατορθώσει τα μικρά. Αυτό ακριβώς σημαίνει ο παρών λόγος που λέει: «Ότι το έλεός σου είναι ανώτερο από ζωές». Διότι, ακόμη και αν κάποιος γίνει μακρόβιος και ζήσει πολλά χρόνια στον παρόντα βίο, σαν να έχει αποκτήσει πολλές ζωές σε πολλές περιόδους ετών, αυτά δεν είναι τίποτα συγκρινόμενα με το έλεος του Θεού, το οποίο αποτελεί την αιτία της αιώνιας ζωής και των επουράνιων αγαθών. Γι' αυτό και εγώ, λαμβάνοντας θάρρος από το έλεός σου, θα σου αφιερώσω όλη την παρούσα ζωή μου, προσφέροντας τα μέλη και τις αισθήσεις μου στη δική σου υπηρεσία, σαν να είναι πολύτιμα αναθήματα και πολυτελή κειμήλια. Για τον λόγο αυτόν, τα χείλη μου δεν θα μιλήσουν για τίποτε άλλο, αλλά θα παραμείνουν αγνά και θα διατηρηθούν καθαρά, ώστε να ασχολούνται απερίσπαστα με τους δικούς σου ύμνους και λόγους· η δε ζωή μου αυτή θα αφιερωθεί στο να σε ευλογεί πάντοτε, μέρα και νύχτα. Ακόμη και τα χέρια του σώματός μου, καθώς και τις πράξεις που επιτελούνται μέσω αυτών, θα τα υψώσω ψηλά στο όνομά σου, και θα σου τα παρουσιάσω καθαρά από κάθε παράνομη πράξη, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμούς».

«Αλλά και σε ημέρα της θλίψης μου», λέει, «αναζήτησα τον Θεό με τα χέρια μου τη νύχτα ενώπιόν του, και δεν απατήθηκα». Και το ότι βέβαια οι θλίψεις των δικαίων είναι πολλές (επειδή ο αδοκίμαστος άνθρωπος είναι αδόκιμος), με κάθε τρόπο το διδάσκουν οι θείοι λόγοι· το πώς όμως, καθώς θλίβονταν, γίνονταν ανώτεροι του εαυτού τους, παρέχοντας την απόδειξη της υπομονής τους, χωρίς να συγχύζονται ώστε να καταλαμβάνονται από ίλιγγο και να θορυβούνται, το διδάσκει εκείνος που είπε: «Σε θλίψη με πλάτυνες», και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Θλιβόμενοι, αλλά όχι στενοχωρούμενοι· καταβαλλόμενοι, αλλά όχι απολλύμενοι· διωκόμενοι, αλλά όχι εγκαταλειπόμενοι». Έτσι λοιπόν και εδώ λέει: «Σε ημέρα της θλίψης μου αναζήτησα τον Θεό»· διότι δεν έστρεφα το βλέμμα μου προς εκείνους που με έθλιβαν, ούτε προς εκείνους που υπερηφανεύονταν· αλλά στρέφοντας το μάτι της ψυχής μου προς τον Θεό την ίδια την ώρα της θλίψης, Εκείνον αναζητούσα. Τον αναζητούσα δε με τα χέρια μου, έχοντας διδαχθεί να υψώνω όσια χέρια σύμφωνα με τον λόγο που αναφέρει: «Θέλω δε οι άνδρες να προσεύχονται, υψώνοντας όσια χέρια». Και αυτό το έπραττα όχι μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά και της νύχτας, υψώνοντας τα χέρια μου ενώπιόν Του, αναζητώντας Τον και μέσω της προσευχής και μέσω των φωνών μου προς Αυτόν.

Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από αυτούς που τους είχαν αιχμαλωτίσει να ψάλουν από τις ωδές της Σιών στη Βαβυλώνα, απάντησαν, πράττοντας σύμφωνα με τον Νόμο: Πώς να ψάλω την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Σε εμάς όμως ο θείος Απόστολος παραγγέλλει, όταν προσευχόμαστε, να υψώνουμε όσια χέρια σε κάθε τόπο. Το ίδιο είπε και ο δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα, καταργώντας τον τοπικό περιορισμό της προσκύνησης και διδάσκοντας τη λατρεία εν Πνεύματι και αληθεία.

Η έπαρση των χειρών μου θυσία εσπερινή. Θα το κατανοήσεις δε αυτό από τα λόγια του Αποστόλου: «Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και διαγογγυσμούς»· διότι και εκείνος αναφέρθηκε ταυτόχρονα και σε αυτά που αφορούν τη διάνοια και σε αυτά που αφορούν την πράξη. Οι δε ασεβείς ουδέποτε υψώνουν τα χέρια τους· γι' αυτό έχει λεχθεί προς αυτούς: «Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από εσάς». Πρέπει δε να ανυψώνει κανείς τις πράξεις του στο ύψος, και να τις επιτελεί κατά τρόπο αρεστό στον Θεό.

Διότι, εάν δεν είναι δυνατόν να υψώσει κανείς τα χέρια του προς τον Χριστό και να προσευχηθεί, εφόσον δεν τα έχει καθαρά από την αμαρτία και δεν έχει αποβάλει προηγουμένως κάθε μίσος και τους λογισμούς που προέρχονται από αυτό (και αυτό πάλι το αποδεικνύει ο Παύλος, λέγοντας: «Θέλω να προσεύχεστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και λογισμούς»), και εάν δεν έχουμε παρρησία προς τον Θεό, επειδή δεν έχουμε αποκτήσει ακατάκριτη συνείδηση (όπως ακριβώς λέει ο αγαπημένος του Χριστού, ο Θεολόγος: «εάν η καρδιά μας δεν μας κατακρίνει, έχουμε παρρησία προς τον Θεό»), πώς θα έχουμε μέσα μας τον Θεό και πώς θα γίνουμε σύσσωμοι με Αυτόν, εάν δεν έχουμε αποβάλει προηγουμένως τις αμαρτίες μέσω της εξομολόγησης, και δεν έχουμε καθαρίσει τον ρύπο που προήλθε από αυτές στην ψυχή με ελεημοσύνη, αγνεία και εγκράτεια, με προσευχή, κατάνυξη και με τα υπόλοιπα έργα της μετάνοιας;

Έτσι λοιπόν και ο Δανιήλ, όταν εμποδιζόταν να προσεύχεται, δεν υποτάχθηκε στο διάταγμα του βασιλιά, για να μην θέσει τη δόξα του Θεού κάτω από τη δόξα των ανθρώπων. Διότι, εάν κάποιος πεθαίνει για τον Θεό, οφείλει να χαίρεται γι' αυτό, εφόσον βρήκε την αιώνια ζωή. Πρέπει λοιπόν αυτοί που κοπιάζουν καλά, ζώντας με αγνότητα και φόβο σε τούτον τον κόσμο, να μη δίνουν καμία αφορμή σε όσους αναζητούν αφορμή, ώστε με αυτόν τον τρόπο εκείνοι μάλλον να καταισχύνονται. Όπως ακριβώς και «οι αξιωματούχοι ζητούσαν» τότε «να βρουν αφορμή εναντίον του Δανιήλ» και δεν έβρισκαν, «διότι ήταν πιστός». Εάν πάλι κάποιοι μας πιέζουν με τη βία να μη σεβόμαστε τον Θεό ούτε να ζητούμε από Αυτόν, απειλώντας μας με θάνατο, είναι προτιμότερο να πεθάνουμε ευχαρίστως παρά να πράξουμε τα όσα προστάζονται από αυτούς. Διότι, «ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; Θλίψη ή στενοχώρια ή διωγμός ή λιμός ή κίνδυνος ή μάχαιρα;» Και για τον λόγο αυτό ο μακάριος Δανιήλ, έχοντας φοβηθεί περισσότερο τον Θεό και έχοντας παραδώσει τον εαυτό του στον θάνατο, διασώθηκε από τους λέοντες μέσω του αγγέλου. Εάν, δηλαδή, από φόβο προς το διάταγμα είχε ησυχάσει κατά τις τριάντα ημέρες, η πίστη του προς τον Θεό δεν θα ήταν πλέον αγνή. Διότι «κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους». Επειδή η τέχνη του διαβόλου υπήρξε πάντοτε τέτοια, στο να διώκει, να θλίβει και να καταπονεί τους αγίους, για να μην υψώνουν προσευχόμενοι «όσια χέρια» προς τον Θεό, γνωρίζοντας ότι η προσευχή των αγίων παρέχει στον μεν κόσμο ειρήνη, στον δε πονηρό κόλαση.

Ο Πέτρος και ο Ιωάννης ανέβαιναν στο ιερό. Σχίστηκε το καταπέτασμα, ερημώθηκαν τα Άγια των αγίων, καταργήθηκε η προσκύνηση σε έναν μόνο τόπο. Ο Παύλος βροντοφωνάζει λέγοντας: Σε κάθε τόπο να υψώνετε όσια χέρια. Γιατί, λοιπόν, τρέχουν αυτοί στο ιερό για να προσευχηθούν; Μήπως επέστρεψαν πάλι στην ιουδαϊκή αδυναμία;

Είδες τον βασιλιά και τη νύχτα και την ημέρα να έχει παραδοθεί σε δάκρυα και προσευχές· δες και τον δάσκαλο της οικουμένης κλεισμένο στη φυλακή, να έχει τα πόδια του δεμένα στο ξύλο μαζί με τον Σίλα, και καθ' όλη τη διάρκεια της νύχτας να προσεύχεται, χωρίς να εμποδίζεται ούτε από τον πόνο ούτε από τα δεσμά, αλλά αντιθέτως να επιδεικνύει ακόμη μεγαλύτερο και θερμότερο τον πόθο του για τον Δεσπότη· διότι, όπως αναφέρεται, ο Παύλος και ο Σίλας τα μεσάνυχτα προσεύχονταν και υμνούσαν τον Θεό. Ο Δαβίδ, έχοντας βασιλεία και διάδημα, δαπανούσε ολόκληρη τη ζωή του με δάκρυα και προσευχές· ο Απόστολος, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που αξιώθηκε να δει τα απόρρητα μυστήρια, ευρισκόμενος στα δεσμά μέσα στη νύχτα ανέπεμπε προσευχές και ύμνους στον Δεσπότη· και ο βασιλιάς σηκωνόταν τα μεσάνυχτα και δοξολογούσε, και οι απόστολοι τα μεσάνυχτα προσέφεραν εκτενείς τις προσευχές και τους ύμνους τους. Αυτούς ας μιμηθούμε και εμείς, και με την αδιάκοπη συνέχεια των προσευχών ας περιτειχίζουμε τη ζωή μας, και ας μην αποτελέσει ποτέ τίποτα εμπόδιο για εμάς. Διότι δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να μας εμποδίσει, εάν νήφουμε. Μήπως τάχα έχουμε ανάγκη από συγκεκριμένο τόπο ή χρόνο; Κάθε τόπος, κάθε χρόνος είναι κατάλληλος για εμάς για μια τέτοια προσέλευση στον Θεό. Άκουσε εξάλλου πάλι τον ίδιο τον δάσκαλο της οικουμένης να λέει: Να προσεύχεστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και αμφιβολία.

Εδώ δε, αφού έστησε τη σκηνή του, πάλι, λέει, «οικοδόμησε θυσιαστήριο στον Κύριο, και επικαλέστηκε το όνομα του Κυρίου». Είδες φιλόσοφο φρόνημα; Είδες αυτό που συμβούλευσε γράφοντας ο θαυμαστός δάσκαλος της οικουμένης, ο μακάριος Παύλος, όταν έλεγε: «Υψώνοντας όσια χέρια σε κάθε τόπο»; Αυτό ο πατριάρχης το εκπλήρωνε προκαταβολικά με τα έργα του, οικοδομώντας θυσιαστήριο σε κάθε τόπο και αναπέμποντας ευχαριστίες στον Δεσπότη; Διότι γνώριζε, γνώριζε με σαφήνεια, ότι ο Θεός των όλων τίποτε άλλο δεν επιζητεί από την ανθρώπινη φύση, μετά τις αμέτρητες και ανείπωτες ευεργεσίες Του, παρά μόνο ένα ευγνώμον φρόνημα και το να ξέρει να ομολογεί την ευγνωμοσύνη της για όσα της έχουν προσφερθεί.

Διότι θα τον βρεις να μην είναι κυριευμένος και προσκολλημένος σε κάποια συνήθεια, πράγμα που πολλές φορές παθαίνουν ακόμη και εκείνοι που δίνουν την εντύπωση ότι ζουν τον φιλόσοφο πνευματικό βίο και ότι έχουν απαλλαγεί από τους θορύβους του κόσμου· και αν ποτέ οι περιστάσεις απαιτήσουν να μεταναστεύσουν και να φύγουν σε ξένο τόπο, συχνά ακόμη και για χάρη κάποιας πνευματικής υπόθεσης, θα τους έβρισκες να δυσανασχετούν, να ταράζονται και να φέρουν βαρέως τη μετακίνηση, ακριβώς επειδή έχουν νικηθεί εκ των προτέρων από τη συνήθεια. Αλλά ο δίκαιος δεν ήταν έτσι, τουναντίον εξαρχής και από τα πρώτα του βήματα ζούσε την αληθινή κατά Θεόν φιλοσοφία· και σαν ξένος και παρεπίδημος, μετακινούμενος έτσι από εδώ εκεί και από εκεί εδώ, φρόντιζε παντού να επιδεικνύει το φιλόθεο φρόνημά του διαμέσου των έργων του. Διότι, όταν κατασκήνωσε δίπλα στη δρυ του Μαμβρή, αμέσως έχτισε εκεί θυσιαστήριο στον Κύριο. Είδες ευγνώμον φρόνημα; Διότι, μόλις έστησε τη σκηνή του, αμέσως ανέπεμψε ευχαριστίες στον Δεσπότη για την υπόσχεση που του είχε δοθεί. Και σε κάθε τόπο όπου κατασκήνωνε, θα τον βρεις να μεριμνά πρωτίστως για αυτό, και να χτίζει θυσιαστήριο, και να αναπέμπει προσευχές, και να εκπληρώνει τον αποστολικό νόμο, ο οποίος προστάζει να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο υψώνοντας όσια χέρια. Είδες ψυχή φτερωμένη από τον πόθο για τον Θεό, η οποία γίνεται για τα πάντα ευγνώμων;

Διότι, λέει, ο Ισαάκ ήταν σαράντα ετών, όταν πήρε για σύζυγό του τη Ρεβέκκα, την κόρη του Βαθουήλ του Σύρου. Έμαθες ακριβώς τον χρόνο. Έπειτα, αναφέροντας ότι ο Ισαάκ παρακαλούσε τον Θεό για τη γυναίκα του, επειδή ήταν στείρα, για να μάθουμε τον αριθμό των ετών, μας φανερώνει πόσων ετών ήταν ο Ισαάκ, όταν του γεννήθηκαν τα παιδιά από τη Ρεβέκκα. Ήταν δε ο Ισαάκ, λέει, εξήντα ετών, όταν γέννησε η Ρεβέκκα. Εάν λοιπόν ήταν σαράντα ετών, όταν την παντρεύτηκε, και εξήντα ετών, όταν γέννησε η γυναίκα του, είναι φανερό ότι επί είκοσι έτη παρέμενε παρακαλώντας τον Θεό, και με αυτόν τον τρόπο διέγειρε τη στείρα μήτρα της Ρεβέκκας προς τεκνοποιία. Είδατε τη δύναμη της προσευχής, πώς μπόρεσε να υπερνικήσει και αυτήν ακόμη τη φύση; Αυτόν ας μιμούμαστε και εμείς όλοι, και έτσι ας επιμένουμε στις προσευχές με νήφουσα ψυχή, με γαληνεμένη διάνοια· και ας ακούσουμε τον Παύλο που προτρέπει και λέει: «Να υψώνετε όσια χέρια χωρίς οργή και δισταγμό»· και ας φροντίζουμε πάντοτε μεν να είμαστε απαλλαγμένοι από την ταραχή και να διατηρούμε τον λογισμό μας σε γαλήνη, προπάντων δε κατά τον χρόνο της προσευχής, όταν έχουμε μεγάλη ανάγκη από τη φιλανθρωπία του Θεού.

αʹ. Όταν προσεύχεσθε, λέγει ο Χριστός, μη γίνεσθε σαν τους υποκριτές, διότι αγαπούν να προσεύχονται στεκόμενοι στις συναγωγές και στις γωνίες των πλατειών, για να φανούν στους ανθρώπους. Αμήν σας λέγω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Εσύ όμως, όταν προσεύχεσαι, είσελθε στο ιδιαίτερο δωμάτιό σου και, αφού κλείσεις τις θύρες, προσευχήσου στον Πατέρα σου που βρίσκεται στο κρυφό, και Εκείνος θα σου ανταποδώσει στα φανερά. Τι λέγει λοιπόν ο Παύλος; «Θέλω να προσεύχονται οι άνδρες σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και δισταγμό»; Αλλά αυτό δεν είναι αντίθετο προς εκείνα, μη γένοιτο, αλλά απεναντίας συμφωνεί απόλυτα.

Επομένως, δεν περιόρισε την προσευχή στον τόπο, αλλά ένα μόνο πράγμα επέβαλε: την αποφυγή της κενοδοξίας. Ο δε Παύλος τα λέει αυτά σε αντιδιαστολή προς την ιουδαϊκή προσευχή· διότι, δες τι λέει: «σε κάθε τόπο υψώνοντας όσια χέρια»· πράγμα που δεν ήταν θεμιτό για τους Ιουδαίους.

Διότι δεν επιτρεπόταν να προσεγγίζουν τον Θεό σε άλλο μέρος, να προσφέρουν θυσίες και να τελούν τις λατρευτικές πράξεις, αλλά έπρεπε, όσοι συνέρρεαν από κάθε μέρος της οικουμένης σε έναν τόπο, να επιτελούν όλες τις ιεροπραξίες μέσα στον ναό. Εισάγει λοιπόν την προτροπή ως αντιστάθμισμα σε αυτά. Και αφού μας απάλλαξε από εκείνη την αναγκαιότητα, λέει ότι τα δικά μας δεν είναι όπως τα ιουδαϊκά. Διότι, όπως ακριβώς δίνει την εντολή να αναπέμπονται προσευχές υπέρ πάντων (επειδή και ο Χριστός πέθανε υπέρ πάντων, και υπέρ πάντων, λέει, τα κηρύττω αυτά), έτσι είναι καλό να προσεύχεται κανείς παντού· η προσοχή μας λοιπόν ας μην επικεντρώνεται πλέον στον τόπο, αλλά στον τρόπο της προσευχής. Να προσεύχεσαι παντού, λέει, και παντού να υψώνεις όσια χέρια· αυτό είναι το ζητούμενο. Και τι σημαίνει «όσια»; Καθαρά. Και τι σημαίνει «καθαρά»; Όχι εκείνα που πλένονται με νερό, αλλά εκείνα που είναι καθαρά από πλεονεξία, φόνους, αρπαγές και βιαιοπραγίες.

Τι σημαίνει «Χωρίς διαλογισμό»; Ας ακούσουμε. Επομένως, δεν πρέπει καθόλου να αμφιβάλλουμε ότι θα εισακουστούμε. Διότι, όπως λέει, «Όσα ζητήσετε πιστεύοντας, θα τα λάβετε»· και πάλι, «Όταν στέκεστε προσευχόμενοι, να συγχωρείτε, εάν έχετε κάτι εναντίον κάποιου». Αυτό σημαίνει το «Χωρίς οργή και διαλογισμό». Και πώς, λέει, θα μπορέσω να πιστέψω ότι θα επιτύχω το αίτημά μου;

Τι αναφέρει λοιπόν ο θεσπέσιος Παύλος όταν κάνει λόγο για την προσευχή; Τίποτε δεν ζήτησε τόσο επιτακτικά όσο τη διαφύλαξή της, λέγοντας: «Υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμό». Διότι, εάν, όταν προσευχόμαστε και ικετεύουμε για τη φιλανθρωπία του Θεού, ούτε τότε δεν απαλλασσόμαστε από την οργή, καίτοι γνωρίζουμε ότι στρέφουμε το ξίφος εναντίον του ίδιου μας του εαυτού, τότε πότε θα μπορέσουμε να γίνουμε φιλάνθρωποι προς τον πλησίον και να αποπτύσουμε το πονηρό δηλητήριο της σατανικής έχθρας;

Αλλά δεν απέκτησες πείρα του; Όμως να αναζητάς. Σε αιχμαλωσία κατοικούσαμε και εμείς, αλλά πριν έλθει ο Χριστός. Για ποιον λόγο όμως έκαμπτε τα γόνατά του μόνο τρεις φορές την ημέρα; Γιατί άραγε; Δεν είναι αυτό θαυμαστό; Ένας άνθρωπος περικυκλωμένος από τόσες φροντίδες, που δεν είχε ούτε λίγο χρόνο να ανασάνει. Δες όμως να εκπληρώνεται και εκείνος ο αποστολικός λόγος: «Σε κάθε τόπο», λέει, «υψώνοντας όσια χέρια». Και εκείνο που προσέταξε ο Χριστός, αυτό τηρούσαν. «Και αφού κλείσεις», λέει, «την πόρτα σου, προσευχήσου στον Πατέρα σου». Τότε αποκρίθηκαν και λένε ενώπιον του βασιλιά: «Ο Δανιήλ, ένας από τους γιους της αιχμαλωσίας της Ιουδαίας, δεν υποτάχθηκε στο διάταγμά σου, ούτε στην προσταγή που όρισες· και τρεις φορές την ημέρα ζητάει από τον Θεό του τα αιτήματά του».

Διότι στους Ιουδαίους για αυτόν τον λόγο έδωσε εντολή ο Θεός να αφήσουν όλη τη γη και να προσφέρουν τις θυσίες και να προσεύχονται σε έναν μόνο τόπο, επειδή όλη η γη ήταν ακάθαρτη από τον καπνό, την κνίσα και όλους τους άλλους μολυσμούς που προέρχονταν από τις ειδωλολατρικές θυσίες που τελούνταν πάνω σε αυτήν. Σε εμάς, όμως, επειδή πλέον ο Χριστός ήλθε και καθάρισε όλη την οικουμένη, κάθε τόπος έχει γίνει ευκτήριος. Γι' αυτό και ο Παύλος, με θάρρος, προέτρεπε πλέον να προσευχόμαστε άφοβα παντού, λέγοντας τα εξής: «Θέλω να προσεύχονται οι άνδρες σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια». Είδες πώς καθαρίστηκε η οικουμένη; Διότι μπορούμε παντού να υψώνουμε όσια χέρια, επειδή όλη η γη έγινε άγια, αγιότερη και από τα εσωτερικά Άγια του ναού. Διότι εκεί προσφέρθηκε άλογο πρόβατο, ενώ εδώ πνευματικό· και όσο ανώτερη είναι η θυσία, τόσο μεγαλύτερος είναι και ο αγιασμός. Γι' αυτόν τον λόγο ο Σταυρός είναι εορτή.

Αλλά όταν ήλθε ο Χριστός, και αφού έπαθε έξω από την πόλη, καθάρισε όλη τη γη και κατέστησε κάθε τόπο ευκτήριο. Θέλεις να μάθεις πώς όλη η γη έγινε πλέον ναός και πώς κάθε τόπος κατέστη ευκτήριος; Άκουσε πάλι τον μακάριο Παύλο να λέει: «Υψώνοντας σε κάθε τόπο όσια χέρια, χωρίς οργή και δισταγμό». Είδες πώς καθάρισε την οικουμένη; Είδες πώς παντού μπορούμε να υψώνουμε όσια χέρια; Διότι όλη η γη έγινε πλέον άγια, ή μάλλον αγιότερη και από τα άγια των Ιουδαίων.

Εδώ λοιπόν παραθέτει δύο πράγματα, και την προσευχή και την ταπεινοφροσύνη. «Διότι σε ποιον θα επιβλέψω», λέγει, «παρά στον ταπεινό, στον ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου;» Και παντού η ταπεινοφροσύνη αποδεικνύεται όχημα της προσευχής. Διότι ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους στην καρδιά. Επομένως, εκείνος που προσεύχεται πρέπει να έχει απαλλαγεί προπαντός από την εσωτερική έξαψη, πράγμα που ζητεί και ο Παύλος, λέγοντας: «Χωρίς οργή και διαλογισμό». Πολύ σωστά είπε, «Της κραυγής των πενήτων», ονομάζοντας κραυγή τη διάθεση της διανοίας, και όχι την ένταση της φωνής· με το να πει δε «Δεν λησμόνησε», φανέρωσε ότι εκείνοι τον επικαλούνταν συνεχώς, και δεν εισακούονταν από την πρώτη στιγμή. Τι είναι λοιπόν αυτό που λέγει; Μη νομίσετε ότι ο Θεός λησμόνησε, και γι' αυτό δεν επενέβη· διότι είναι δικό Του γνώρισμα να επιλαμβάνεται τέτοιων πραγμάτων, ακόμη και όταν κανείς δεν Τον παρακαλεί· όταν όμως παρακαλούν, και αυτοί που παρακαλούν είναι ταπεινοί, το πράττει πολύ περισσότερο. «Ελέησέ με, Κύριε, δες την ταπείνωσή μου από τους εχθρούς μου. Εσύ που με υψώνεις από τις πύλες του θανάτου, για να εξαγγείλω όλες τις αινέσεις σου στις πύλες της θυγατέρας Σιών». Άλλος μεταφραστής αναφέρει, «Τις υμνήσεις σου». Άλλος, «Τους επαίνους σου». Δες τον να είναι συνεχώς προσηλωμένος στην προσευχή. Διότι, ενώ απαλλάχθηκε από τα δεινά και βρέθηκε σε ασφάλεια, δεν παύει να προσεύχεται πάλι, λέγοντας «Ελέησέ με», και να Τον παρακαλεί για τα μελλοντικά. Διότι πάντοτε έχουμε ανάγκη από την πρόνοια του Θεού, προπαντός όμως κατά την απαλλαγή από τα κακά.

Διότι βεβαίως όχι μόνο δεν πρέπει να προσευχόμαστε εναντίον των εχθρών μας, αλλά πρέπει και να εξαλείφουμε την οργή εναντίον τους· γι' αυτό λέει: Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Δηλαδή, ακόμη και αν έχεις εχθρό, σβήσε την οργή, και έτσι πλησίασε τον Δεσπότη, και όχι μόνο να μην πεις τίποτα εναντίον του με το στόμα, αλλά και τη διάνοιά σου απάλλαξε από το δηλητήριο. Εάν τέτοια είναι η προσευχή σου, και με ζήλο επικαλείσαι τον Θεό, θα εισακουστείς πριν καν τελειώσεις την προσευχή. Αυτό ζητά και ο ίδιος λέγοντας: Πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου, όταν κράζω προς εσένα. Διότι υπάρχει και η υπόσχεση του ίδιου του Θεού που λέει: Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών. Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου. Άλλος λέει: Ας ταχθεί η προσευχή μου ως θυμίαμα εμπρός σου. Άλλος: Ας ετοιμαστεί.

Στους Ιουδαίους όμως ούτε αυτό αρμόζει. Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από τους αιχμαλωτιστές τους να ψάλουν από τις ωδές της Σιών, είπαν, πράττοντας σύμφωνα με τον νόμο: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Σε εμάς όμως, ο θείος Απόστολος παραγγέλλει να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια. Αυτό άλλωστε είπε και ο Δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα: «Αμήν, αμήν σου λέγω, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και είναι ήδη τώρα, που ούτε στον τόπο αυτόν ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσουν τον Πατέρα».

〈Επιστολή του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς μοναχούς〉 Λέει ο θείος απόστολος: να προσεύχεστε αδιαλείπτως χωρίς οργή και διαλογισμούς· διότι κάθε λογισμός που χωρίζει τον νου από τον Θεό, ακόμη και αν φαίνεται αγαθός, είναι εξ ολοκλήρου διάβολος, για να μην πω ότι προέρχεται από τον διάβολο. Διότι όλος ο αγώνας του διαβόλου είναι αυτός: να αποχωρίσει και να αποπλανήσει τον νου από τον Θεό και να τον παρασύρει στις κοσμικές φροντίδες και ηδονές· υπαγορεύει εσωτερικά στην καρδιά εντολές και αγαθοεργίες και κάποιες άλλες εύλογες ή και παράλογες σκέψεις, στις οποίες δεν πρέπει να δίνει κανείς απολύτως καμία προσοχή. Αντιθέτως, όλος ο αγώνας της ψυχής συνίσταται στο να μην αποχωρίζει τον νου από τον Θεό, ούτε να συγκατατίθεται και να συμφωνεί με τους ακάθαρτους λογισμούς, ούτε να δίνει προσοχή σε όσα εικονογραφεί μέσα στην καρδιά ο καθόλα αξιοκατάκριτος και παλαιός ζωγράφος, ο διάβολος, απεικονίζοντας πότε μορφές, πότε πρόσωπα και σχήματα. Μετά από όλα αυτά, ο διάβολος πλάθει μορφές και ο άθλιος άνθρωπος, ενώ στέκεται σε έναν τόπο, απατάται και νομίζει ότι βρίσκεται κάπου αλλού, και του φαίνεται ότι βλέπει κάποιους, ότι συνομιλεί με πρόσωπα και ότι ρυθμίζει πράγματα, τα οποία αποτελούν όλα διαβολική πλάνη.

Να προσεύχεστε αδιάλειπτα χωρίς οργή και διαλογισμούς· διότι κάθε λογισμός που χωρίζει τον νου από τον Θεό, ακόμη και αν φαίνεται ότι είναι αγαθός, είναι καθαρά διάβολος, για να μην πω ότι προέρχεται από τον διάβολο. Με μοναδικό σκοπό να αποπλανήσει τον νου από τον Θεό, υπαγορεύει εσωτερικά στην καρδιά και εντολές και αγαθοεργίες, καθώς και διάφορες άλλες λογικοφανείς και παράλογες φαντασίες, στις οποίες δεν αρμόζει να δίνει κανείς απολύτως καμία προσοχή.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βʹ. «Παρακαλώ, λοιπόν, πρώτα από όλα να γίνονται δεήσεις, προσευχές, παρακλήσεις, ευχαριστίες υπέρ όλων των ανθρώπων». Όχι για να τους τιμωρήσει, λέει, αλλά για να παιδαγωγηθούν. Διότι δεν το κάνει εκείνος αυτό, αλλά προκύπτει μέσα από την τιμωρία. «Υπέρ των βασιλέων και όλων εκείνων που βρίσκονται σε εξουσία, ώστε να διάγουμε ήρεμο και ήσυχο βίο με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα. Διότι αυτό είναι καλό και ευπρόσδεκτο ενώπιον του Σωτήρος μας Θεού, ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας. Διότι ένας είναι ο Θεός, και ένας ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του». Επειδή τότε κυρίως διώκονταν, λέει να προσεύχονται γι' αυτούς, ώστε να τους διδάξει να μην τους μισούν. Λέγοντας αυτό, επαναλαμβάνει εκείνο που πρόσταξε ο Κύριος όταν έλεγε: «Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας διώκουν». Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αυτό είναι καλό και ευπρόσδεκτο». «Ως αντίλυτρο υπέρ όλων· η μαρτυρία». Επρόκειτο, λέει, να τιμωρηθούν για τα αμαρτήματά τους, αλλά αντί γι' αυτούς έδωσε τον δικό Του Υιό. «Στους καθορισμένους καιρούς, για την οποία εγώ τέθηκα κήρυκας και απόστολος, λέω την αλήθεια, δεν ψεύδομαι, δάσκαλος των εθνών στην πίστη και την αλήθεια. Θέλω λοιπόν να προσεύχονται οι άνδρες». Δηλαδή, με τον τρόπο που αρμόζει. «Σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και αμφισβητήσεις». Δείχνει ότι, μέσω της θυσίας του Χριστού, κάθε τόπος της οικουμένης έχει γίνει Ιερουσαλήμ.

«Παρακαλώ, πριν απ' όλα, να γίνονται δεήσεις, προσευχές, παρακλήσεις και ευχαριστίες για όλους τους ανθρώπους, για τους βασιλείς και για όλους όσοι κατέχουν υψηλά αξιώματα, ώστε να διάγουμε βίο ήρεμο και ειρηνικό με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα. Διότι αυτό είναι καλό ενώπιον του Θεού. Θέλω, λοιπόν, να προσεύχονται οι άνδρες σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και αμφιβολίες. Ομοίως και οι γυναίκες». «Κακοπαθεί κάποιος ανάμεσά σας; Ας προσεύχεται. Είναι κάποιος χαρούμενος; Ας ψάλλει. Ασθενεί κάποιος ανάμεσά σας; Ας προσκαλέσει τους πρεσβυτέρους της Εκκλησίας και ας προσευχηθούν γι' αυτόν, αφού τον αλείψουν με έλαιο στο όνομα του Κυρίου· και η προσευχή της πίστεως θα σώσει τον ασθενή». «Να είστε σώφρονες και να αγρυπνείτε στις προσευχές». Ας μην κατακριθούμε για μικρολογία, με το να ζητάμε μικρά πράγματα, τα οποία είναι ανάξια Εκείνου που τα προσφέρει.

Και επειδή πρέπει οπωσδήποτε να εκπληρώνονται οι προφητικές ρήσεις, ο κάθε πιστός προσκυνά τον Θεό από τον τόπο του, διότι έχει γραφτεί: Όλη η γη ας σε προσκυνήσει. Έτσι θέλει και ο Απόστολος των εθνών να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Διότι ήδη η προσκύνηση που περιοριζόταν σε έναν τόπο έχει καταργηθεί, από τότε που εμφανίστηκε ο Κύριος των πάντων, ο οποίος κατέλυσε το γράμμα και εκπλήρωσε τον νόμο, και εγκαινίασε για εμάς τη χάρη. Ή μήπως δεν φαίνεται να λέει τέτοια λόγια συνομιλώντας με τη Σαμαρείτιδα γυναίκα; Ότι δηλαδή: Ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα, αλλά έρχεται ώρα, και μάλιστα είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.

Διότι η αμαρτία έχει την εξουσία και την παρρησία να εισέρχεται στην καρδιά· επειδή οι λογισμοί δεν προέρχονται από έξω, αλλά από μέσα, από την καρδιά. Λέει άλλωστε ο απόστολος: «Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται χωρίς οργή και πονηρούς διαλογισμούς». Διότι υπάρχουν λογισμοί που εξέρχονται από την καρδιά, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Πήγαινε να προσευχηθείς και εξέτασε την καρδιά και τον νου σου και θέλησε να αναπέμψεις την προσευχή σου καθαρή στον Θεό, και δες εκεί, αν δεν υπάρχει τίποτα που να εμποδίζει, αν η προσευχή γίνεται καθαρή, αν ο νους σου είναι προσηλωμένος στον Κύριο, όπως ακριβώς του γεωργού στη γεωργία, του άνδρα στη γυναίκα του, του εμπόρου στο εμπόριο· αν κλίνεις τα γόνατά σου για προσευχή και δεν διαρπάζουν τους λογισμούς σου άλλοι.

Ώστε, ας προσευχηθούμε να γίνουν «πεφωτισμένοι οι οφθαλμοί» της διανοίας μας, για να γνωρίσουμε τι σημαίνει το: «αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου από τον νόμο σου». Ας φωνάξουμε από τα βάθη της καρδιάς «Ραββουνί», για να αναβλέψουμε. Εκείνος που αναβλέπει, αν και βρίσκεται «εν σαρκί», δεν στρατεύεται «κατά σάρκα»· διότι «τα όπλα της στρατείας» του «δεν είναι σαρκικά αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού προς καθαίρεσιν οχυρωμάτων, γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού». Ας υψώσουμε «όσια χέρια» σε προσευχές αδιαλείπτως, «χωρίς οργή και διαλογισμούς». Ας γίνουμε ομοεθνείς του Κυρίου, ο οποίος ανέτειλε από τη φυλή «Ιούδα». Ας γίνουμε Ιουδαίοι εν κρυπτώ· «διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται», «αλλά αυτός που είναι στο κρυπτό», ο οποίος, μέσω της αποχής από τους μάταιους λογισμούς και τις ρυπαρές έννοιες, σαββατίζει πάντοτε και δέχεται την περιτομή στον έσω του άνθρωπο. Επομένως, ας περιτμήσουμε την ακάθαρτη ακροβυστία της «καρδιάς», αποκόπτοντας το περιττό του νου, το οποίο είναι «το κεντρί του θανάτου, η αμαρτία», η οποία παρασπάρθηκε από τον εχθρό μέσω της παρακοής. Ας δεχθούμε στις καρδιές μας τον νόμο εν Πνεύματι Θεού, τον οποίο υποσχέθηκε λέγοντας: «Θα δώσω τους νόμους μου στις καρδιές τους, και θα τους επιγράψω στις διάνοιές τους» και κατά τον Δαβίδ: «Ο νόμος του Θεού είναι στις καρδιές τους, και τα διαβήματά τους δεν θα υποσκελισθούν».

Ερώτηση. Κάποιοι λένε ότι το κακό εισέρχεται από έξω και, αν ο άνθρωπος το θελήσει, δεν το δέχεται, αλλά το αποπέμπει. <Απόκριση>. Και όπως ακριβώς το φίδι, που μίλησε από έξω στην Εύα, μέσω της υπακοής της εισήλθε μέσα της, έτσι και τώρα μέσω της υπακοής εισέρχεται η αμαρτία, παρόλο που βρίσκεται απέξω. Απόκριση. Η αμαρτία έχει εξουσία, θάρρος και δύναμη να εισέρχεται στην καρδιά· διότι αυτό έχει παραχωρηθεί κατ' οικονομίαν. Διότι οι λογισμοί πού βρίσκονται, έξω από εσένα ή μέσα σου; Λέει άλλωστε ο απόστολος: «θέλω οι άνδρες να προσεύχονται χωρίς οργή και διαλογισμούς». Υπάρχουν λοιπόν διαλογισμοί που εξέρχονται από την καρδιά, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Πήγαινε να προσευχηθείς και εξέτασε την καρδιά και τον νου σου και θέλησε να αναπέμψεις την προσευχή καθαρά προς τον Θεό· παρατήρησε ότι εκεί δεν υπάρχει τίποτα που να σε εμποδίζει, και γίνεται εκεί καθαρή προσευχή, διότι ο νους σου είναι αφοσιωμένος στον Κύριο, όπως ακριβώς του γεωργού στη γεωργία, του άνδρα στη γυναίκα, του εμπόρου στο εμπόριο. Πάλι γονατίζεις για προσευχή, και τους λογισμούς σου άλλοι τους διαρπάζουν.

Εσείς λοιπόν, τέκνα μου, χορτάστε τον Θεό και τα θεία και ουράνια· μεθύστε με τα του πνεύματος πέρα από τον κορεσμό, απολαύστε τα όντως ευχάριστα και πιο γλυκά από το μέλι και την κηρήθρα, τα λόγια της χάριτος· καλλωπιστείτε με την αγνεία, διακοσμηθείτε με την εγκράτεια, πλουτίστε με την ευπραξία, δοξαστείτε με την ταπεινοφροσύνη, ανεβείτε στους ουρανούς με την απάθεια, μεγαλύνετε τον Κύριο μαζί με τους αγγέλους, τοξεύστε τον αντίπαλο με τον φόβο του Θεού, αριστεύστε μαζί με τον άγιο Δαβίδ, ρίχνοντας με την τριαδική επίκληση σαν τριπλή πέτρα εναντίον του νοητού Γολιάθ την άγια προσευχή σας, πάντοτε φωτιζόμενοι, πάντοτε καθαιρόμενοι, πάντοτε υψούμενοι προς τον ουρανό, ώστε να ειπωθεί και προς εσάς σαν από το στόμα του Κυρίου, «εσείς δεν είστε από τον κόσμο αυτόν», προσευχόμενοι και για τη δική μου αναξιότητα, για να μη με καταπιεί τελείως ο πειράζων, για να λάβω όπλα δικαιοσύνης, για να περιφραχτώ με έργα ευσέβειας, για να προπορεύομαι από εσάς, αν και είναι τολμηρό να το πω, σαν άλλος Μωυσής, για να υψώσω όσια χέρια χωρίς οργή και αμφιβολία απέναντι στους Αμαληκίτες δαίμονες, για να σας εισαγάγω στη γη της επαγγελίας των αγαθών επιτηδευμάτων. Αλλά είναι πολύ μεγάλο και ξεπερνά εμένα, τον άσωτο και απεγνωσμένο, το αίτημα αυτό· όμως, δεν επιθύμησα κάτι κακό, ούτε σας ζήτησα να προσεύχεστε για κάτι κακό.