Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 3:6

Ερώτηση ΡΞΘ΄. Εάν ένας νεότερος αδελφός λάβει την εντολή να διδάξει κάτι σε κάποιον μεγαλύτερο στην ηλικία, πώς πρέπει να του συμπεριφερθεί; Απόκριση. Σαν να εκπληρώνει διακονία σύμφωνα με την προσταγή του Δεσπότου Θεού· φοβούμενος αφενός μήπως υποπέσει στην καταδίκη Εκείνου που είπε: «Επικατάρατος καθένας που εκτελεί τα έργα του Κυρίου με αμέλεια», και προφυλάσσοντας τον εαυτό του αφετέρου, μήπως τυχόν τυφλωθεί και πέσει στην καταδίκη του διαβόλου.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑ΄. Περί φθόνου. Αγαθός είναι ο Θεός και χορηγός των αγαθών στους αξίους· πονηρός ο διάβολος και δημιουργός κάθε είδους κακίας. Και όπως ακριβώς το αγαθό το ακολουθεί η αφθονία, έτσι τον διάβολο τον ακολουθεί η βασκανία. Ας φυλαχθούμε λοιπόν, αδελφοί, από το πάθος του φθόνου, για να μη γίνουμε συμμέτοχοι στα έργα του αντικειμένου και βρεθούμε να συγκαταδικαζόμαστε με την ίδια καταδίκη. Διότι, αν αυτός που κυριεύθηκε από υπερηφάνεια εμπίπτει στο κρίμα του διαβόλου, πώς ο φθονερός θα αποφύγει την τιμωρία που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο; Επειδή κανένα πάθος πιο ολέθριο από τον φθόνο δεν ριζώνει στις ψυχές των ανθρώπων· το οποίο, ενώ ελάχιστα βλάπτει τους άλλους, αποτελεί πρωτίστως προσωπικό κακό για εκείνον που το κατέχει. Διότι, όπως η σκουριά κατατρώει το σίδερο, έτσι και ο φθόνος καταναλίσκει την ψυχή που τον έχει.

Διότι είτε δεν αγαπούμε σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου και δεν φέρουμε επάνω μας το γνώρισμά Του, είτε γεμίσαμε από κενό φρόνημα και αλαζονεία και, κυριευμένοι από έπαρση, περιπίπτουμε στην αναπόδραστη καταδίκη του διαβόλου. Επομένως, εάν μεν χρησιμοποίησες αυτά τα λόγια επειδή έχεις αυτήν την άποψη για εμάς, να προσεύχεσαι να αποφύγουμε την πονηρία που διέκρινες στη συμπεριφορά μας. Εάν όμως η γλώσσα σου παρασύρθηκε σε αυτά τα λόγια από κάποια ασυλλόγιστη συνήθεια, εμείς θα παρηγορήσουμε τον εαυτό μας και παρακαλούμε τη χρηστότητά σου να προσθέσει τις μαρτυρίες μέσα από τα ίδια τα γεγονότα. Διότι αυτό να το γνωρίζεις καλά, ότι η παρούσα μέριμνα έχει γίνει για εμάς αφορμή ταπεινώσεως.

Διότι, εάν εκείνα για τα οποία προβάλλει ότι πράττει άξια συγγνώμης αποτελούν τα κεφάλαια της ευαγγελικής πολιτείας, μας αφήνει να εικάσουμε πώς θα έπρεπε να τον θεωρούμε για τα κατορθώματά του. Αυτά λοιπόν, ως ενδεικτικά του χαρακτήρα ολόκληρης της προαίρεσής του, παρότι πολλά αποσιωπήθηκαν, ειπώθηκαν σε επαρκή βαθμό, ώστε μέσα από τα ψεύδη του να αναγνωρίσουμε τον πατέρα του ψεύδους που λαλεί μέσα του· και από τις αλαζονείες του να διδαχθούμε μαζί με ποιον έχει καταδικαστεί, εφόσον ο Απόστολος αναφέρει με σαφήνεια ότι όποιος κυριεύεται από έπαρση εμπίπτει στο κρίμα του διαβόλου. Ας προχωρήσουμε λοιπόν τώρα στον ίδιο τον έλεγχο της ασέβειας.

Εάν κάποιος επιθυμεί το αξίωμα του επισκόπου, καλό έργο επιθυμεί. Πρέπει, λοιπόν, ο επίσκοπος να είναι άμεμπτος, σύζυγος μίας γυναίκας, νηφάλιος, σώφρων, κόσμιος, φιλόξενος, διδακτικός, να μην είναι μέθυσος, ούτε βίαιος, ούτε αισχροκερδής· αλλά να είναι επιεικής, φιλειρηνικός, αφιλάργυρος, να προΐσταται καλά του δικού του οίκου, έχοντας τα τέκνα του σε υποταγή με κάθε σεμνότητα (διότι, εάν κάποιος δεν γνωρίζει να προΐσταται του δικού του οίκου, πώς θα φροντίσει την Εκκλησία του Θεού;)· να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει σε καταδίκη και σε παγίδα του διαβόλου.

ΕΡΩΤΗΣΗ Λʹ. Με ποια διάθεση πρέπει να επιμελούνται τους αδελφούς οι προεστώτες. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Τον προεστώτα ας μην τον κυριεύει η έπαρση για το αξίωμά του, για να μην εκπέσει και αυτός από τον μακαρισμό της ταπεινοφροσύνης, ή, τυφλωμένος από την αλαζονεία, περιπέσει στην καταδίκη του διαβόλου· αλλά ας είναι πεπεισμένος για τούτο, ότι η φροντίδα για περισσότερους αποτελεί υπηρεσία προς περισσότερους. Όπως, λοιπόν, εκείνος που υπηρετεί πολλούς τραυματίες και αφαιρεί τα πύα από το κάθε τραύμα ξεχωριστά, προσφέροντας τα κατάλληλα βοηθήματα ανάλογα με τη φύση της εκάστοτε κάκωσης, δεν λαμβάνει την υπηρεσία του αυτή ως αφορμή για έπαρση, αλλά μάλλον για ταπείνωση, αγωνία και αγώνα· έτσι, πολύ περισσότερο, εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί να θεραπεύει τα ασθενήματα της αδελφότητας, οφείλει να συλλογίζεται και να αγωνιά ως υπηρέτης όλων, γνωρίζοντας ότι πρόκειται να δώσει λόγο για όλους.

«Ποιος θα κατανοήσει τα παραπτώματα; Από τα κρυφά μου καθάρισέ με, και από τα αλλότρια προφύλαξε τον δούλο σου». Αντί όμως του «Από τα αλλότρια προφύλαξε τον δούλο σου», ο Ακύλας μετέφρασε: «Και από τους υπερηφάνους διαφύλαξε τον δούλο σου». Πολύ αναγκαία αναπέμπει και αυτήν την προσευχή, προκειμένου να λυτρωθεί από την υπερηφάνεια. Διότι, σε όσους κατορθώνουν την αρετή, συχνά ακολουθεί κάποιος υπερήφανος λογισμός, καθώς η ψυχή επαιρείται και χαυνώνεται για τα αγαθά που γνωρίζει ότι κατέχει· έπειτα, περιπίπτοντας στο κακό της υπερηφάνειας, καταβάλλεται με άλλον τρόπο και πέφτει. Γι' αυτό και ο Απόστολος λέει: «Για να μην υπερηφανευθεί και πέσει στο ίδιο κρίμα με τον διάβολο». Αναγκαία, λοιπόν, έχοντας πει προηγουμένως: «Διότι και ο δούλος σου τα φυλάσσει», και αποκαλώντας τον εαυτό του φύλακα των εντολών του Θεού, ικετεύει να λυτρωθεί από την υπερηφάνεια και προσθέτει: «Εάν δεν με κυριεύσουν, τότε θα είμαι άμωμος, και τότε θα καθαριστώ από μεγάλη αμαρτία». Διότι προς το παρόν, αν και αποκάλεσα τον εαυτό μου φύλακα των παραγγελμάτων του Θεού, επειδή ωστόσο δεν γνωρίζω ακόμη τον εαυτό μου να έχει καθαριστεί από τα κρυφά μου, και ακόμη αγωνιώ και μεριμνώ για το πώς θα λυτρωθώ από την υπερηφάνεια, εύλογα τα λέω αυτά, εφόσον δεν έχω ακόμη κατορθώσει το τέλειο. Τότε ακριβώς θα γνωρίσω ότι είμαι άμωμος και τότε θα καθαριστώ από μεγάλη αμαρτία, όταν ούτε τα κρυφά μου με κυριεύσουν, ούτε υπερήφανος λογισμός με καταδουλώσει, ή πονηροί δαίμονες.

Τι λένε, λοιπόν, όσοι είναι μεθυσμένοι από φιλαρχία; Είναι γραμμένο: «Αν κάποιος επιθυμεί επισκοπή, καλό έργο επιθυμεί». Το ότι βέβαια αυτό έχει γραφτεί, δεν θα το αρνιόμουν, αλλά το να εννοείται έτσι όπως αυτοί θέλουν, θα το απέρριπτα. Διότι, μάλιστα, και πριν από την ερμηνεία, είναι φοβερά αυτά που ακολουθούν τα προλεχθέντα, ικανά να αποτρέψουν τους πολλούς από μια τέτοια επιθυμία. Διότι δεν είναι για τον καθένα το να μπορεί να αναλάβει μια τέτοια εξουσία, η οποία είναι υψηλότερη και από την ίδια τη βασιλεία, επειδή η μία κυβερνά τα θεία, ενώ η άλλη τα επίγεια πράγματα. Αντιθέτως, είναι για απολύτως ελάχιστους, οι οποίοι θα ήταν δίκαιο να διαφέρουν τόσο πολύ από τους αρχομένους, όσο οι ποιμένες από τα πρόβατα, για να μην πω τίποτα περισσότερο. Τι λέει λοιπόν; «Πρέπει, επομένως, ο επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος, νηφάλιος, σώφρων, κόσμιος, φιλόξενος, διδακτικός, ανεξίκακος, όχι μέθυσος, όχι βίαιος, αλλά επιεικής, ειρηνικός, αφιλάργυρος, να κυβερνά καλά τον δικό του οίκο, να έχει τέκνα σε υποταγή με κάθε σεμνότητα (επειδή, αν κάποιος δεν γνωρίζει να κυβερνά τον δικό του οίκο, πώς θα φροντίσει την Εκκλησία του Θεού;), να μην είναι νεόφυτος, για να μην τυφλωθεί από υπερηφάνεια και πέσει στην καταδίκη του διαβόλου». Ποιο από αυτά έχουν κατορθώσει οι πολλοί, ένας από τους οποίους τυγχάνεις και εσύ, ώστε να επιθυμούν διακαώς ένα πράγμα ανέφικτο για αυτούς; Έχουν ακατηγόρητο βίο; Ή μήπως τους διακρίνει τόση νήψη, ώστε να διατηρούν ακοίμητο το μάτι της ψυχής;

Γι' αυτό, παρακαλώ, ας φροντίσουμε όλοι να μείνουμε μακριά από αυτό το πάθος, για να μην περιπέσουμε στο κρίμα εκείνου, για να μην γίνουμε υπόδικοι της ίδιας κολάσεως, για να μην μοιραστούμε την ίδια τιμωρία με αυτόν. «Όχι νεόφυτον», λέει, «για να μην υπερηφανευθεί και πέσει στο κρίμα του διαβόλου». Επομένως, αυτός που έχει κυριευθεί από υπερηφάνεια υφίσταται την ίδια τιμωρία με τον διάβολο. Διότι, λέει, αρχή της υπερηφάνειας είναι το να μην γνωρίζει κανείς τον Κύριο· αρχή της αμαρτίας είναι η υπερηφάνεια, η πρώτη ορμή και κίνηση προς το κακό· ίσως μάλιστα αποτελεί και ρίζα και θεμέλιο. Διότι η λέξη «αρχή» δηλώνει είτε την πρώτη ορμή προς το κακό, είτε τη συγκρότηση· όπως θα έλεγε κανείς: αρχή της σωφροσύνης είναι η αποχή από άτοπα θεάματα, δηλαδή, η πρώτη ορμή· αν όμως πούμε ότι αρχή της σωφροσύνης είναι η νηστεία, αυτό σημαίνει ότι αποτελεί θεμέλιο και σύστημα. Έτσι και αρχή της αμαρτίας είναι η αλαζονεία· διότι από αυτήν ξεκινά κάθε αμαρτία, και από αυτήν συγκροτείται. Διότι το ότι, όσα αγαθά κι αν πράξουμε, αυτή η κακία δεν τα αφήνει να παραμείνουν και να μην καταρρεύσουν, αλλά λειτουργεί σαν μια ρίζα που προκαλεί αναπόφευκτα τον κλονισμό τους, είναι φανερό από το εξής: δες πόσα έπραξε ο Φαρισαίος, αλλά τίποτα δεν τον ωφέλησε· διότι δεν απέκοψε τη ρίζα, αλλά εκείνη κατέστρεψε τα πάντα. Από την αλαζονεία γεννιέται η περιφρόνηση των φτωχών, η φιλαργυρία, ο έρωτας για την εξουσία, ο πόθος της δόξας· και ένας τέτοιος άνθρωπος γίνεται εκδικητικός απέναντι στην ύβρη.

Αν όμως ο προεστώς της Εκκλησίας έχει κοινωνούς στην εξουσία του, έτσι και εκεί ο άνδρας έχει κοινωνό τη γυναίκα του. Αλλά μήπως εδώ πρέπει να φροντίζει για τη διατροφή των χηρών και των παρθένων; Έχει και εκεί ο άνδρας τους δούλους και τις θυγατέρες του· εξάλλου είναι και ευκολότερο να κυβερνά κανείς την οικία του. Εκείνος, λοιπόν, που δεν οικονόμησε καλά αυτά, πώς θα μπορέσει να οικονομήσει τα της Εκκλησίας; Έπειτα, αφού είπε: «Αν κάποιος δεν γνωρίζει να προΐσταται του δικού του οίκου, πώς θα επιμεληθεί την Εκκλησία του Θεού;», προσθέτει: «Να μην είναι νεόφυτος». Δεν εννοεί εδώ τον νεότερο στην ηλικία, αλλά τον νεοκατήχητο· διότι λέγει: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδινε την αύξηση». Θέλοντας λοιπόν να δηλώσει αυτόν, είπε τούτο. Επειδή τι τον εμπόδιζε να πει «να μην είναι νεότερος»; Για ποιον λόγο λοιπόν, λέγει, ο ίδιος κατέστησε τον Τιμόθεο, ενώ ήταν νεότερος; Και το μαρτυρεί αυτό, λέγοντας προς αυτόν: «Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου». [Διότι γνώριζε καλά ότι διέθετε πολλή αρετή· ότι επεδείκνυε μεγάλη ακρίβεια στον βίο του· πράγμα το οποίο βεβαίως γνωρίζοντας, του γράφει: «Από βρέφος έμαθες τα ιερά Γράμματα». Και ότι μάλιστα τηρούσε αυστηρή νηστεία, το φανερώνει το: «Να χρησιμοποιείς λίγο κρασί εξαιτίας των συχνών σου ασθενειών»· αφού μαζί με τα άλλα του έγραψε και για αυτό το ζήτημα, διότι, αν δεν γνώριζε ότι αυτά είχαν κατορθωθεί από εκείνον, ούτε θα τα έγραφε, ούτε θα απηύθυνε τέτοιες παραγγελίες στον μαθητή του.]

Επειδή λοιπόν πολλοί από τους Έλληνες προσέρχονταν τότε και βαπτίζονταν, λέγει, μην ανάγετε αμέσως έναν νεόφυτο, δηλαδή έναν νεοκατήχητο, στο αξίωμα της εξουσίας. Διότι εάν, προτού γίνει μαθητής, γίνει γρήγορα δάσκαλος, οδηγείται στην αλαζονεία· εάν, προτού μάθει να άρχεται, βρεθεί μεταξύ των αρχόντων, κυριεύεται από έπαρση. Γι' αυτόν τον λόγο πρόσθεσε: «Για να μην υπερηφανευθεί και πέσει στο κρίμα του διαβόλου»· δηλαδή, στην ίδια ακριβώς καταδίκη την οποία υπέστη εκείνος εξαιτίας της αλαζονείας του. Πρέπει δε αυτός να έχει και καλή μαρτυρία από τους εκτός της Εκκλησίας, για να μην πέσει σε ονειδισμό και σε παγίδα του διαβόλου.

Διότι τίποτα δεν συνηθίζει να καθιστά τους ανθρώπους τόσο ευτελείς όσο η δολιότητα· τίποτα δεν είναι τόσο άχρηστο μέσα στην Εκκλησία, όσο το ύπουλο. «Να μην είναι δοσμένοι σε πολύ οίνο», λέγει, «ούτε αισχροκερδείς, αλλά να κατέχουν το μυστήριο της πίστεως με καθαρή συνείδηση». Ιδού, φανέρωσε τι σημαίνει να είναι κανείς άληπτος. Πρόσεξε δε πώς το παράγγελμα, «Να μην είναι νεόφυτος», το τοποθετεί και εδώ. Διότι, με το να πει, «Και αυτοί ας δοκιμάζονται πρώτα», θεωρώντας ότι αυτό έχει ήδη λεχθεί από αυτόν για τον επίσκοπο, έτσι πρόσθεσε τον σχετικό σύνδεσμο· διότι δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ τους. Γι' αυτό έχει λεχθεί και εκεί το: «Να μην είναι νεόφυτος». Πώς δηλαδή δεν είναι άτοπο, σε μία οικία να μην ανατίθεται σε έναν νεοαγορασμένο υπηρέτη καμία από τις εσωτερικές υποθέσεις, προτού δώσει μέσω μακράς δοκιμασίας πολλές αποδείξεις για τον χαρακτήρα του, ενώ στην Εκκλησία του Θεού κάποιος που εισήλθε μόλις από έξω να κατατάσσεται αμέσως στους πρώτους; «Οι γυναίκες ομοίως», εννοώντας τις διακόνους, λέγει, «να είναι σεμνές, όχι δίλογες, νηφάλιες, πιστές σε όλα». Μερικοί ισχυρίζονται ότι αυτό έχει λεχθεί γενικά για τις γυναίκες, αλλά δεν αληθεύει· διότι για ποιον λόγο να ήθελε να παρεμβάλει κάτι περί γυναικών ανάμεσα στα όσα έλεγε; Απεναντίας, ομιλεί για εκείνες που κατέχουν το αξίωμα της διακονίας. «Οι διάκονοι ας είναι άνδρες μίας γυναίκας». Αυτά αρμόζει να λεχθούν και για τις γυναίκες διακόνους. Διότι τούτο είναι εξαιρετικά αναγκαίο, χρήσιμο και κόσμιο στην Εκκλησία. «Οι διάκονοι ας είναι άνδρες μίας γυναίκας», λέγει. Βλέπεις πώς απαιτεί και από τους διακόνους την ίδια αρετή;

Και αν μεν παρουσιάσουμε ως μάρτυρα τον Ησαΐα να λέει τα εξής γι' αυτόν: «Στον ουρανό θα ανεβώ, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο», όσοι δεν αποδέχονται ευχαρίστως τις αλληγορίες θα απορρίψουν τη μαρτυρία μας· αν όμως του ορίσουμε ως κατήγορο τον Παύλο, κανείς πλέον δεν θα φέρει αντίρρηση. Τι λέει λοιπόν ο Παύλος γράφοντας στον Τιμόθεο; Εξηγώντας ότι εκείνον που μόλις δέχθηκε το κήρυγμα δεν πρέπει να τον προάγουμε στο μέγα αξίωμα της επισκοπής, λέει περίπου τα εξής: «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στο κρίμα [και στην παγίδα] του διαβόλου»· για να μην υποστεί, λέει, την ίδια τιμωρία, έχοντας διαπράξει το ίδιο αμάρτημα με εκείνον.

Διότι, όταν αυτή υπάρχει μέσα μας, όλος μας ο βίος γίνεται ακάθαρτος, έστω κι αν ασκούμε σωφροσύνη, έστω και παρθενία, έστω και νηστεία, έστω και προσευχές, έστω και ελεημοσύνη, ή οτιδήποτε άλλο κι αν επιτελούμε. Διότι, λέει η Γραφή, «κάθε υψηλοκάρδιος είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου». Ας καταστείλουμε, λοιπόν, αυτήν την έπαρση της ψυχής, και ας ανακόψουμε αυτόν τον όγκο της αλαζονείας, εάν βέβαια επιθυμούμε να είμαστε καθαροί, και να απαλλαγούμε από την κόλαση που έχει οριστεί για τον διάβολο. Διότι, το ότι ο αλαζόνας είναι αναπόφευκτο να πάθει τα ίδια με εκείνον, άκουσε τον Παύλο που το επιβεβαιώνει λέγοντας: «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει σε κρίμα και παγίδα του διαβόλου». Τι σημαίνει «κρίμα»; Στην ίδια καταδίκη, εννοεί, στην ίδια κόλαση. Πώς λοιπόν, θα ρωτήσει κάποιος, θα μπορούσε κανείς να ξεφύγει από αυτό το φοβερό κακό; Εάν αναλογιστεί τη δική του φύση, και το πλήθος των αμαρτημάτων του, και το μέγεθος των εκεί βασανιστηρίων, και τον πρόσκαιρο χαρακτήρα αυτών που εδώ φαντάζουν λαμπρά, τα οποία δεν διαφέρουν σε τίποτα από το χορτάρι και μαραίνονται πιο γρήγορα και από τα ανοιξιάτικα άνθη. Εάν φέρνουμε συνεχώς στον νου μας αυτούς τους λογισμούς, και διατηρούμε στη μνήμη μας εκείνους που έχουν κατορθώσει τα μέγιστα πνευματικά επιτεύγματα, δεν θα μπορέσει εύκολα ο διάβολος να μας εξυψώσει με έπαρση, έστω κι αν το παλέψει με χίλιους τρόπους, αλλά ούτε καν να μας ανατρέψει εξαρχής. Ο δε Θεός των ταπεινών, ο αγαθός και επιεικής, ο ίδιος είθε να χαρίσει και σε εσάς και σε εμάς καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη.

Αυτήν μακαρίζει και ο Χριστός τώρα. Διότι, επειδή τα μεγαλύτερα από τα κακά, τα οποία κατέστρεψαν ολόκληρη την οικουμένη, προήλθαν από την αλαζονεία· αφού και ο διάβολος, ενώ πριν από αυτήν δεν ήταν τέτοιος, έτσι έγινε διάβολος· πράγμα που επισημαίνοντας και ο Παύλος έλεγε: «Για να μην τυφλωθεί από υπερηφάνεια και πέσει στην ίδια καταδίκη με τον διάβολο»· και ο πρώτος άνθρωπος, αφού φουσκώθηκε από τον διάβολο με αυτές τις ελπίδες, γκρεμίστηκε και έγινε θνητός· διότι, προσδοκώντας να γίνει θεός, έχασε και αυτό που είχε· γι' αυτό και ο Θεός, ονειδίζοντάς τον και διακωμωδώντας την ανοησία του, έλεγε: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς». Και καθένας από τους μεταγενέστερους, στη συνέχεια, οδηγήθηκε στην ασέβεια, φανταζόμενος την ισοθεΐα. Επειδή, λοιπόν, αυτή ήταν η ακρόπολη των κακών, και η ρίζα και η πηγή κάθε πονηρίας, παρασκευάζοντας το κατάλληλο φάρμακο για την ασθένεια, σαν ένα ισχυρό και ασφαλές θεμέλιο έθεσε πρώτα αυτόν τον νόμο. Διότι, όταν αυτή τίθεται ως βάση, με ασφάλεια τοποθετεί όλα τα υπόλοιπα ο οικοδόμος· εάν όμως αυτή αναιρεθεί, ακόμη κι αν φτάσει κάποιος μέχρι τους ουρανούς με την πνευματική του πολιτεία, τα πάντα παρασύρονται εύκολα και καταλήγουν σε ολέθριο τέλος. Ακόμη κι αν νηστεία, κι αν προσευχή, κι αν ελεημοσύνη, κι αν σωφροσύνη, κι αν οποιοδήποτε άλλο αγαθό συγκεντρώσεις, χωρίς την ταπεινοφροσύνη, τα πάντα διαρρέουν και χάνονται.

Είναι προφανές ότι είναι αυτός που δέχεται τον πόλεμο. Άκουσε λοιπόν τι λέει η Γραφή για τον καθέναν από αυτούς τους δύο: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Θα σε ρωτήσω πάλι και κάτι άλλο. Ποιος είναι ανώτερος, εκείνος που είναι αφιερωμένος στον Θεό και προσφέρει θυσία, ή εκείνος που βρίσκεται κάπου μακριά από την παρρησία προς Αυτόν; «Και ποια θυσία προσφέρει ο ταπεινός;» θα ρωτήσει κανείς. Άκουσε τον Δαβίδ που λέει: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Είδες την καθαρότητα αυτού; Δες και την ακαθαρσία εκείνου. Διότι, «ακάθαρτος είναι ενώπιον του Θεού κάθε υψηλοκάρδιος». Επιπλέον, ο μεν ταπεινός έχει τον Θεό να αναπαύεται επάνω του· διότι λέει: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ησύχιο και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου;». Ο δε υπερήφανος σύρεται μαζί με τον διάβολο, διότι εκείνος που έχει κυριευθεί από υπερηφάνεια θα πάθει τα ίδια με εκείνον. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Μήπως κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στο κρίμα του διαβόλου». Και του συμβαίνει το αντίθετο από αυτό που επιθυμεί. Διότι θέλει μεν να είναι αλαζόνας για να τιμάται, όμως αυτός είναι που καταφρονείται περισσότερο από όλους. Διότι αυτοί είναι κατά κύριο λόγο οι καταγέλαστοι, οι εχθροί και πολέμιοι όλων, αυτοί που γίνονται εύκολα υποχείρια των εχθρών, οι ευάλωτοι στην οργή, οι ακάθαρτοι ενώπιον του Θεού. Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να γίνει χειρότερο από αυτό; Διότι αυτό είναι το έσχατο των κακών. Και τι είναι πιο ευχάριστο από τους ταπεινούς; Τι πιο μακάριο, από το να είναι ποθητοί και αξιαγάπητοι στον Θεό;

Και αυτοί οι ίδιοι οι τρεις παίδες, ενώ βρίσκονταν στο άνθος της ηλικίας τους, και τις επιθυμίες της κοιλιάς χαλιναγώγησαν και τον φόβο του θανάτου καταπάτησαν, και υπερίσχυσαν απέναντι σε ένα τόσο μεγάλο στρατόπεδο και στον ίδιο τον βασιλιά, ο οποίος εξέπεμπε θυμό σφοδρότερο και από την ίδια την κάμινο. Τίποτα δεν τους φόβισε, αλλά παρέμειναν έχοντας διαρκώς αδούλωτο το φρόνημά τους. Επομένως, δεν τα λέει αυτά για να κατακρίνει τη νεαρή ηλικία. Επειδή και ο Παύλος, όταν λέει: «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στο κρίμα του διαβόλου», δεν εννοεί τον νέο στην ηλικία, αλλά αυτόν που φυτεύτηκε πρόσφατα, δηλαδή αυτόν που έχει μόλις κατηχηθεί· διότι, με το ρήμα φυτεύω εννοεί την κατήχηση και τη διδασκαλία, όπως ακριβώς όταν λέει: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε». Και ο Χριστός αποκαλεί «φυτεία» κάτι τέτοιο, λέγοντας: «Κάθε φυτεία, την οποία δεν φύτεψε ο Πατέρας μου ο επουράνιος, θα ξεριζωθεί». Διότι, εάν με τη λέξη «νεόφυτος» εννοούσε τον νέο στην ηλικία, δεν θα ανύψωνε σε τόσο μεγάλο βάρος εξουσίας τον Τιμόθεο, ο οποίος ήταν πάρα πολύ νέος, και μάλιστα τόσο νέος ώστε να του λέει: «Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου», ούτε θα του ανέθετε τη μέριμνα τόσων Εκκλησιών.

Αφού, λοιπόν, ήλθε και είδε τον ασθενή να κείτεται κλινήρης και απελπισμένος (και όταν λέω ασθενή, εννοώ το ανθρώπινο γένος, που δεν βρισκόταν σε ένα τέτοιο υλικό κρεβάτι, αλλά στο κρεβάτι της πονηρίας), εγκαταλελειμμένο από τους ιατρούς, πολιορκημένο από τα πάθη, κυριευμένο από τη νόσο, με κάθε είδους αρρώστια να έχει ενσκήψει στην ανθρώπινη φύση, και τον ίδιο τον άνθρωπο να έχει πλέον απελπιστεί για τον εαυτό του, ενώ και ο ιατρός που του είχε δοθεί για τις πληγές του γινόταν πικρός κατήγορος –εννοώ τον νόμο– αυξάνοντας τα εγκλήματα και καθιστώντας τον άνθρωπο υπόλογο σε βαρύτερη καταδίκη, βλέποντας την τυραννία της αρρώστιας και την υπερβολή των κακών, τα οποία δεν αναζητούσαν κανέναν άλλον παρά μόνο εκείνον που μας έπλασε εξ αρχής· δες τι κάνει ευθύς εξαρχής: περιβάλλεται τη δική μας φύση, την ασθενική, την ηττημένη, ώστε μέσα από αυτήν να πολεμήσει και να παλέψει για να νικήσει. Και αμέσως, από τα ίδια τα προπύλαια και τα προοίμια του έργου του, ξεριζώνει σύρριζα τη φύση της αλαζονείας· διότι ακριβώς αυτή στάθηκε η αιτία όλων των κακών. Αυτή άλλωστε έκανε τον διάβολο να γίνει διάβολος, ενώ προηγουμένως δεν ήταν διάβολος· και το αποδεικνύει ο Παύλος όταν λέει: «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην τυφλωθεί από υπερηφάνεια και πέσει στην ίδια καταδίκη με τον διάβολο». Αυτή έδιωξε τον Αδάμ από τον παράδεισο· διότι, όταν άκουσε τα λόγια «Θα γίνετε σαν θεοί», απατημένος από αυτήν την ελπίδα, άγγιξε το δέντρο, καταπάτησε τον νόμο και παρέβη την εντολή.

«Εάν κάποιος δεν γνωρίζει να προΐσταται του ιδίου του οίκου, πώς θα φροντίσει την Εκκλησία του Θεού;» Διότι πρέπει αυτός από το ίδιο του το σπίτι να παρέχει τα παραδείγματα, για το πώς θα μπορέσει να διοικήσει καλά τα κατά Θεόν τέκνα. «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπεροψία», εννοεί αυτόν που έχει κατηχηθεί πρόσφατα, όχι τον νεότερο στην ηλικία, «και πέσει στην καταδίκη του διαβόλου». Δηλαδή στην καταδίκη, την οποία εκείνος υπέστη εξαιτίας της αλαζονείας του. «Πρέπει δε αυτός να έχει και καλή μαρτυρία από τους έξω, για να μην πέσει σε ονειδισμό και σε παγίδα του διαβόλου. Οι διάκονοι ομοίως πρέπει να είναι σεμνοί, όχι δίλογοι, να μην παραδίδονται σε πολύ κρασί, να μην είναι αισχροκερδείς· να κρατούν το μυστήριο της πίστεως». Έτσι οφείλει, λέει, να είναι αξιοθαύμαστος και δίκαιος, ώστε και οι εχθροί του να δίνουν καλή μαρτυρία γι' αυτόν. Κάτι παρόμοιο με το: Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους. «Με καθαρή συνείδηση. Και αυτοί επίσης ας δοκιμάζονται πρώτα, και έπειτα ας διακονούν, εφόσον είναι ανέγκλητοι. Οι γυναίκες ομοίως να είναι σεμνές, όχι συκοφάντριες, νηφάλιες, πιστές σε όλα. Οι διάκονοι ας είναι άνδρες μίας γυναίκας, να προΐστανται καλά των τέκνων και των ιδίων τους οίκων. Διότι αυτοί που διακόνησαν καλά, αποκτούν για τον εαυτό τους καλό βαθμό, και πολλή παρρησία στην πίστη εν Χριστώ Ιησού. Αυτά σου τα γράφω, ελπίζοντας να έρθω σε σένα το συντομότερο. Εάν όμως καθυστερήσω, για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού, που είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας».

Αν όμως υποτάξει την ψυχή στο σώμα και προτιμήσει τα ευχάριστα του σώματος, αγνοώντας τη δική του τιμή και εξομοιούμενος με τα άλογα κτήνη, αποτινάσσοντας τον ζυγό Εκείνου που τον έπλασε και παραβλέποντας τη θεία Του εντολή, θα είναι υπόλογος σε θάνατο και θα υποβληθεί σε φθορά και πόνο, σέρνοντας την ταλαίπωρη ζωή του. Διότι δεν ήταν ωφέλιμο, ενώ ακόμη ήταν άπειρος και αδόκιμος, να τύχει της αφθαρσίας, για να μην πέσει σε υπερηφάνεια και στο κρίμα του διαβόλου. Εκείνος, εξαιτίας της αφθαρσίας, μετά την εκούσια έκπτωσή του, απέκτησε στο κακό αμετανόητη και άτρεπτη παγίωση· όπως πάλι και οι άγγελοι, μετά την εκούσια εκλογή της αρετής, απέκτησαν, διά της χάριτος, την αμετακίνητη στερέωση στο καλό.

Πρέπει λοιπόν ο επίσκοπος να είναι άμεμπτος, σύζυγος μίας γυναίκας, νηφάλιος, κόσμιος, φιλόξενος, ικανός να διδάσκει, να μην είναι μέθυσος, να μην είναι βίαιος, αλλά μάλλον επιεικής, αφιλάργυρος, να κυβερνά καλά το δικό του σπίτι, να έχει τα παιδιά του σε υποταγή με κάθε σεμνότητα. Εάν όμως κάποιος δεν γνωρίζει να κυβερνά το δικό του σπίτι, πώς θα φροντίσει την Εκκλησία του Θεού; Να μην είναι νεοφώτιστος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στην καταδίκη του διαβόλου. Πρέπει δε να έχει και καλή μαρτυρία από τους εκτός της Εκκλησίας, για να μην πέσει σε ονειδισμό και στην παγίδα του διαβόλου.» «Μην επιθέτεις βιαστικά τα χέρια σου σε κανέναν, και μην γίνεσαι κοινωνός σε ξένες αμαρτίες. Διατήρησε τον εαυτό σου αγνό.» «Πρέπει ο επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος, ως απόστολος και οικονόμος του Χριστού· να μην είναι αυθάδης, να μην είναι οξύθυμος, ούτε μέθυσος, ούτε βίαιος, ούτε αισχροκερδής, αλλά φιλόξενος, φιλάγαθος, σώφρων, δίκαιος, όσιος, εγκρατής.» «Κανείς ας μην περιφρονεί τη νεότητά σου. Να τους υπενθυμίζεις να υποτάσσονται στις αρχές και τις εξουσίες, να πειθαρχούν, να είναι έτοιμοι για κάθε αγαθό έργο.» «Να ασκείτε το έργο του επισκόπου όχι αναγκαστικά, αλλά εκούσια, ούτε με αισχροκέρδεια, αλλά με προθυμία κατά Θεόν· ούτε να καταδυναστεύετε αυτούς που σας κληρώθηκαν, αλλά να γίνεστε πρότυπα του ποιμνίου.» Το αξίωμα ας μην κάνει τον προεστώτα να υπερηφανεύεται, για να μην εκπέσει από τη μακαριότητα της ταπεινοφροσύνης, ώστε να μην τυφλωθεί και ο ίδιος και πέσει στην καταδίκη του διαβόλου.

Όταν κάποτε ο εωσφόρος ρίφθηκε από τον ουρανό στη γη, έκανε τις ιερές τάξεις των άνω δυνάμεων να σταθούν με φόβο και αγάπη· εσένα όμως, ψυχή, το παράδειγμα αυτό καθόλου δεν σε συνέτισε μέσω του φόβου. Από την έσχατη φθορά απάλλαξέ με, Κύριε· διότι και εγώ ο ίδιος, έχοντας κυριευθεί από υπεροψία, έπεσα στην ίδια καταδίκη και παγίδα με εκείνον που παλαιότερα αποστάτησε και με συμπαρέσυρε σε παρόμοια πτώση, λόγω της επιθυμίας μου για άκαιρη θέωση.

Συμφωνία. Το ίδιο ακριβώς παραγγέλλει και ιδιαιτέρως ο Παύλος προς τον Τιμόθεο, λέγοντας: «να μην είναι νεόφυτος (να μην τον χειροτονείς δηλαδή), ήτοι νεοκατήχητος και πρόσφατα φυτεμένος στην άμπελο του Χριστού, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει σε καταδίκη και σε παγίδα του διαβόλου». Γι' αυτό και ο β' Κανόνας της Πρώτης Συνόδου προστάζει ότι όσοι προσήλθαν στην πίστη από τον εθνικό βίο δεν πρέπει να προάγονται ούτε σε Επισκοπή ούτε σε πρεσβυτέριο, εάν πρώτα δεν δώσουν μεγάλη απόδειξη της πίστης και της ζωής τους. Επίσης, ο γ' Κανόνας της Συνόδου της Λαοδικείας λέει ότι δεν πρέπει να χειροτονούνται ιερείς οι πρόσφατα βαπτισθέντες. Ο δε ι' της εν Σαρδική Συνόδου ορίζει να μη γίνεται κάποιος Επίσκοπος από την αγορά, πλούσιος ή σχολαστικός, εάν προηγουμένως δεν έχει υπηρετήσει ως Διάκονος και Πρεσβύτερος, ώστε μέσω αυτής της υπηρεσίας να γίνει γνωστή η πίστη και η αρετή του, και για να μη θεωρηθεί νεόφυτος, αλλά σε κάθε βαθμό να δοκιμαστεί για ένα όχι πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Αλλά και ο ιζ' Κανόνας της Πρωτοδευτέρας (α' και β') Συνόδου τα ίδια ορίζει, να μην αναβαίνει κάποιος αμέσως στο ύψος της Επισκοπής, προερχόμενος από τους λαϊκούς και τους μοναχούς, εάν προηγουμένως δεν εξεταστεί στους Εκκλησιαστικούς βαθμούς. Ο δε ιβ' της εν Νεοκαισαρεία Συνόδου εμποδίζει να γίνεται Πρεσβύτερος εκείνος που βαπτίστηκε ευρισκόμενος σε ασθένεια, εκτός εάν υπάρχει ζήλος από μέρους του και σπανιότητα ανθρώπων. Ο δε γ'

Κανόνας Β'. Επειδή πολλά, είτε από ανάγκη είτε από άλλη πίεση των ανθρώπων, έγιναν αντίθετα προς τον Εκκλησιαστικό Κανόνα, ώστε ανθρώπους που μόλις προσήλθαν στην πίστη από τον εθνικό βίο και κατηχήθηκαν σε ελάχιστο χρόνο, να τους οδηγούν αμέσως στο πνευματικό λουτρό και, άμα τη βαπτίσει, να τους προάγουν σε Επισκοπή ή σε Πρεσβυτέριο, θεωρήθηκε σωστό στο εξής να μη γίνεται τίποτα τέτοιο. Διότι και χρόνος χρειάζεται για τον κατηχούμενο και μεγαλύτερη δοκιμασία μετά το βάπτισμα. Είναι άλλωστε σαφές το Αποστολικό γράμμα που λέει «όχι νεόφυτο, για να μην υπερηφανευθεί και πέσει σε κρίμα και παγίδα του διαβόλου». Εάν όμως, με την πάροδο του χρόνου, βρεθεί κάποιο ψυχικό αμάρτημα στο πρόσωπο αυτό, και αποδειχθεί από δύο ή τρεις μάρτυρες, ο τοιούτος ας παύεται από τον κλήρο. Όποιος δε πράττει αντίθετα προς αυτά, επιδεικνύοντας θράσος απέναντι στη μεγάλη σύνοδο, θα θέσει σε κίνδυνο τη θέση του στον κλήρο.

Ερμηνεία. Εκείνο που ορίζει ο π΄ Κανόνας των αγίων Αποστόλων, διατάσσει και ο παρών Κανόνας. Διότι λέγει: Επειδή κατά τους περασμένους καιρούς συνέβη να γίνουν πολλά πράγματα αντίθετα προς τον Εκκλησιαστικό Κανόνα (δηλαδή αυτόν τον π΄ των Αποστόλων), είτε από ανάγκη είτε υποκινούμενοι από άλλη αιτία κάποιοι, ώστε να βαπτίζουν μεν αμέσως εκείνους που προ ολίγου προσήλθαν από τον εθνικό και άπιστο βίο στην ορθόδοξη πίστη, και μέσα σε λίγο χρόνο κατηχήθηκαν το μυστήριο της ευσέβειας, μαζί δε με το βάπτισμα να τους προάγουν και σε Επισκοπή ή Πρεσβυτέριο, δηλαδή να τους χειροτονούν Πρεσβυτέρους και Επισκόπους· επειδή, λέγω, αυτά γίνονταν έτσι παράνομα στο παρελθόν, φάνηκε εύλογο από τώρα και στο εξής να μη γίνονται. Διότι ο κατηχούμενος, και πριν μεν βαπτιστεί, χρειάζεται αρκετό χρόνο για να κατηχηθεί και να διδαχθεί καλά όλα τα δόγματα της πίστεως, και αφού δε βαπτιστεί, πάλι χρειάζεται πολλή δοκιμασία. Διότι ο Απόστολος λέει στον Τιμόθεο να μη χειροτονεί νεόφυτο, δηλαδή νεοκατήχητο και πρόσφατα φυτεμένο στην άμπελο του Χριστού, για να μην υπερηφανευθεί και πέσει στο ίδιο αμάρτημα και στην ίδια παγίδα που έπεσε ο διάβολος, δηλαδή στην υπερηφάνεια.