Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 4:13

Και όντας εικόνα και απαύγασμα του Πατρός, έχει και την αϊδιότητα του Πατρός. Το πώς, λοιπόν, ελέγχθηκαν επειδή ερμήνευαν εσφαλμένα τα ρητά που προέβαλαν ως πρόφαση, είναι δυνατόν με κάποιον τρόπο να το κατανοήσει κανείς από όσα ειπώθηκαν προηγουμένως εν συντομία. Το ότι όμως και σε όσα πάλι προφασίζονται από τα Ευαγγέλια αποδεικνύεται ότι η σκέψη τους είναι σαθρή, είναι εύκολο να το αντιληφθεί κανείς, εάν μάλιστα και τώρα λάβουμε υπόψη τον σκοπό της πίστης ημών των Χριστιανών και, χρησιμοποιώντας τον ως κανόνα, «προσέχουμε», όπως είπε ο Απόστολος, «στην ανάγνωση» της «θεόπνευστης Γραφής». Διότι οι χριστομάχοι, αγνοώντας τον, «πλανήθηκαν από την οδό της αλήθειας» και «προσέκρουσαν στον λίθο του προσκόμματος», φρονώντας «πέραν αυτού που πρέπει να φρονούν».

Επειδή όμως το να λέγουν ακόμη αυτά δεν είναι ευσεβές, διότι αυτό το φρόνημα ανήκει μάλλον στους Σαδδουκαίους και στον Σαμοσατέα, απομένει άρα, σύμφωνα με την άλλη έννοια, κατά την οποία ο Ισαάκ είναι υιός του Αβραάμ, να λέμε ότι είναι και ο Υιός του Θεού. Διότι εκείνον που γεννάται από κάποιον κατά φύση και δεν αποκτάται έξωθεν, η φύση τον γνωρίζει ως υιό, και αυτό ακριβώς είναι το νόημα του ονόματος. Άραγε λοιπόν είναι ανθρωποπαθής η γέννηση του Υιού; Διότι ίσως αυτό θα θελήσουν, ακολουθώντας εκείνους, να προβάλουν ως αντίρρηση και αυτοί από άγνοια. Σε καμία περίπτωση. Διότι ο Θεός δεν είναι όπως ο άνθρωπος, αφού ούτε οι άνθρωποι είναι όπως ο Θεός. Διότι οι μεν κτίστηκαν από ύλη, και μάλιστα παθητική, ο δε Θεός είναι άυλος και ασώματος. Εάν πάλι οι ίδιες λέξεις χρησιμοποιούνται κάποτε στις θείες Γραφές και για τον Θεό και για τους ανθρώπους, αποτελεί γνώρισμα των διορατικών ανθρώπων, όπως παρήγγειλε ο Παύλος, να προσέχουν στην ανάγνωση και έτσι να διακρίνουν και να κατανοούν τα γεγραμμένα σύμφωνα με τη φύση καθενός από τα σημαινόμενα, και να μη συγχέουν την έννοια, ώστε ούτε τα του Θεού να τα νοούν με ανθρώπινο τρόπο ούτε τα των ανθρώπων να τα λογίζονται ποτέ ως αναφερόμενα στον Θεό. Διότι αυτό ισοδυναμεί με το να αναμειγνύει κανείς τον οίνο με ύδωρ και να προσθέτει ξένο πυρ πάνω στο θυσιαστήριο στο θείο πυρ.

Αναζήτησας να μάθεις για εκείνο το πολυθρύλητο χωρίο, το οποίο διαρκώς συζητείται από όλους, ποια ερμηνεία έχει το «Καθένας που θα σκοτώσει τον Κάιν, επτά τιμωρίες θα ματαιώσει». Με αυτό, λοιπόν, αφενός μεν απέδειξες ότι εσύ ο ίδιος τηρείς με ακρίβεια την παραγγελία προς τον Τιμόθεο, την οποία του παρέδωσε ο Παύλος (διότι είναι φανερό ότι προσέχεις στην ανάγνωση)· αφετέρου, εμάς τους γέροντες, που έχουμε ήδη ναρκωθεί και από τον χρόνο και από την ασθένεια του σώματος και από το πλήθος των θλίψεων, οι οποίες τώρα εγέρθηκαν πολλές εναντίον μας και βάρυναν τη ζωή μας, εντούτοις μας αφύπνισες· και επειδή εσύ ζέεις στο πνεύμα, εμάς που είχαμε παγώσει, σαν τα ζώα που πέφτουν σε χειμερία νάρκη, μας επανέφερες σε μία μέτρια εγρήγορση και ζωτική ενέργεια. Αυτό το χωρίο, λοιπόν, είναι δυνατόν και να κατανοηθεί με απλό τρόπο, αλλά και να επιδεχθεί ποικίλη ερμηνεία. Η απλούστερη, επομένως, έννοια, η οποία μπορεί εύκολα να γίνει αντιληπτή από τον καθένα, είναι αυτή: ότι ο Κάιν πρέπει να υποστεί επταπλάσια τιμωρία για όσα αμάρτησε. Διότι δεν είναι γνώρισμα ενός δίκαιου κριτή να ορίζει τις ανταποδόσεις απολύτως ίσες προς τα σφάλματα, αλλά είναι ανάγκη αυτός που έκανε την αρχή του κακού να εξοφλήσει τα οφειλόμενα με προσαύξηση, εάν πρόκειται αφενός ο ίδιος να γίνει καλύτερος μέσω των τιμωριών και αφετέρου να κάνει τους υπολοίπους πιο συνετούς με το παράδειγμά του. Επομένως, επειδή έχει οριστεί να εκτίσει ο Κάιν την τιμωρία για τα αμαρτήματά του επτά φορές, εκείνος που θα τον σκοτώσει, λέει το χωρίο, θα ματαιώσει αυτήν την απόφαση που έχει ληφθεί εναντίον του από τη θεία κρίση.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ 80. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΟΠΤΙΜΟ. Επί του χωρίου: «Πας ο αποκτείνας Κάιν επτά εκδικούμενα παραλύσει». Έβλεπα ούτως ή άλλως με ευχαρίστηση τους αγαθούς νέους, τόσο εξαιτίας της σταθερότητας του ήθους τους που ξεπερνά την ηλικία τους, όσο και λόγω της οικειότητάς τους με την ευλάβειά σου, γεγονός από το οποίο μπορεί κανείς να προσδοκά κάτι μεγάλο γι' αυτούς. Επειδή δε τους είδα να με πλησιάζουν φέρνοντας δικές σου επιστολές, διπλασίασα την αγάπη μου γι' αυτούς. Και όταν διάβασα την επιστολή και είδα σε αυτήν αφενός την προνοητική σου διάθεση για τις Εκκλησίες και αφετέρου την επιμέλειά σου για την ανάγνωση των θείων Γραφών, ευχαρίστησα τον Κύριο και ευχήθηκα τα αγαθά σε εκείνους που μας μετέφεραν τέτοια γράμματα, και πρωτίστως σε εκείνον που μας τα έγραψε. Ερεύνησας εκείνο το πολυθρύλητο ρητό που αναφέρεται συνεχώς από όλους, για το ποια είναι η ερμηνεία του: «Πας ο αποκτείνας Κάιν επτά εκδικούμενα παραλύσει;» Με αυτό, προς το παρόν, ανέδειξες τον εαυτό σου ως κάποιον που τηρεί με ακρίβεια την παραγγελία προς τον Τιμόθεο, όπως ακριβώς του την έδωσε ο Παύλος· διότι είναι φανερό ότι προσέχεις στην ανάγνωση. Έπειτα, ακόμη και εμάς τους γέροντες, που έχουμε ήδη ναρκωθεί και από τον χρόνο και από την ασθένεια του σώματος και από το πλήθος των θλίψεων (οι οποίες, αφού ξεσηκώθηκαν πολλές εναντίον μας, βάρυναν τη ζωή μας), παρόλα αυτά μας αφύπνισες, και όντας ζέων τω πνεύματι, επαναφέρεις εμάς τους παγωμένους, σαν τα ζώα που φωλιάζουν τον χειμώνα, σε μια μέτρια εγρήγορση και ζωτική ενέργεια.

Επιστολή του Επισκόπου Νύσσης Γρηγορίου προς τον Επίσκοπο Θεοδόσιο περί της εγγαστριμύθου Εκείνος που είπε στους μαθητές του «Ζητείτε και θα βρείτε», ασφαλώς θα δώσει και τη δύναμη της ευρέσεως σε όσους με φιλομάθεια, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου, ερευνούν και αναζητούν τα κρυμμένα μυστήρια. Διότι είναι αψευδής εκείνος που έδωσε την υπόσχεση, χορηγώντας πλουσιοπάροχα, πέρα από ό,τι ζητούμε, με τη μεγαλοδωρία των χαρισμάτων του. Επομένως, «πρόσεχε στην ανάγνωση, τέκνο Τιμόθεε»· διότι θεωρώ πρέπον να χρησιμοποιήσω τα λόγια του μεγάλου Παύλου απευθυνόμενος προς την αγαθότητά σου: «Είθε ο Κύριος να σου δώσει σύνεση στα πάντα», ώστε να πλουτίσεις «σε κάθε λόγο και σε κάθε γνώση». Τώρα δε, σχετικά με εκείνα που παρήγγειλες: όσα ο Κύριος μου υποδείξει, θεώρησα καλό με λίγα λόγια να τα καταγράψω για να εξυπηρετήσω την προθυμία σου, ώστε μέσω αυτών να μάθεις ότι οφείλουμε με αγάπη να υπηρετούμε ο ένας τον άλλον, πράττοντας ο καθένας τα θελήματα του άλλου.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΖΩΙΛΟ. Και ο θεσπέσιος Παύλος, μολονότι ήταν στολισμένος με πνευματικά χαρίσματα, έδειχνε όχι μικρή σπουδή για την ανάγνωση. Γι' αυτό και στο περιφανές πνευματικό του τέκνο έγραφε: «Πρόσεχε στην ανάγνωση». Διότι είναι πολύ φοβερό για όποιον έχει γευθεί τη θεία σοφία να τη στερείται, όχι μόνο επειδή δεν αποκτάται νέα μνήμη, αλλά και επειδή η ήδη υπάρχουσα χάνεται στη λήθη. Διότι η δύναμη αυτή κατεξοχήν, εάν δεν καλλιεργείται καθημερινά, έχει τη φυσική τάση να απομακρύνεται, καθώς δεν ανέχεται την αργία, τη ραθυμία και τις προφάσεις. Αυτό ακριβώς αγνοούν οι πολλοί, ή καλύτερα, προσπαθώντας να συγκαλύψουν τη δική τους αμάθεια, χλευάζουν τους φιλομαθείς και τους σοφούς, μη γνωρίζοντας ότι η σοφία χαίρεται ιδιαίτερα με τους σοφούς μαθητές.

Αν, λοιπόν, τα γνωρίζατε αυτά, μάλιστα δεν θα έπρεπε ούτε και έτσι να απέχετε· επειδή και στα θέατρα πάντοτε τα ίδια γίνονται, και όμως δεν τα χορταίνετε. Ποια «ίδια» τολμάς να λες, εσύ που δεν γνωρίζεις ούτε τα ονόματα των προφητών; Δεν ντρέπεσαι να λες από τη μια πλευρά ότι γι' αυτόν τον λόγο δεν ακούς, επειδή διαβάζονται πάντοτε τα ίδια, ενώ από την άλλη δεν γνωρίζεις ούτε τα ονόματα αυτών που διαβάζονται, και μάλιστα ενώ ακούς πάντοτε τα ίδια; Διότι και εσύ ο ίδιος ομολόγησες ότι λέγονται τα ίδια. Εάν εγώ το έλεγα αυτό προβάλλοντάς το ως κατηγορία, εσύ θα έπρεπε να καταφύγεις σε άλλη απολογία και όχι στη δική σου κατηγορία. Πες μου, εσύ δεν συμβουλεύεις τον γιο σου; Εάν, λοιπόν, αυτός σου πει: «Πάντοτε τα ίδια», άραγε δεν το θεωρείς προσβολή; Τότε θα ήταν δυνατόν να μη λέμε τα ίδια, όταν πλέον θα τα γνωρίζαμε και θα τα αποδεικνύαμε μέσα από τα έργα μας· μάλλον, όμως, ούτε και τότε δεν θα ήταν περιττή η ανάγνωση. Ποιος μπορεί να συγκριθεί με τον Τιμόθεο; Και όμως, γράφοντας και σε εκείνον ο Παύλος, έλεγε: «Να προσέχεις στην ανάγνωση, στην παράκληση». Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι ποτέ δυνατόν να εξαντληθεί το νόημα των Γραφών· είναι μια πηγή που δεν έχει τέλος. Είπα, «έγινα σοφός», λέει, και τότε αυτή απομακρύνθηκε από εμένα. Θέλετε να σας αποδείξω ότι δεν είναι τα ίδια; Πόσοι νομίζετε ότι έχουν μιλήσει για τα Ευαγγέλια; Όλοι αυτοί, όμως, μίλησαν με τρόπο πρωτότυπο και καινούργιο. Διότι, όσο περισσότερο ενδιατρίβει κανείς σε αυτά, τόσο πιο οξυδερκώς βλέπει, τόσο περισσότερο αντικρίζει το καθαρό φως.

Διότι όλα αυτά είναι τύποι, και γράφτηκαν για δική μας νουθεσία, λέει. Γι' αυτό και στον Τιμόθεο έλεγε: «Να προσέχεις την ανάγνωση, την παράκληση», προτρέποντάς τον στην ανάγνωση των παλαιών βιβλίων, έναν άνθρωπο που είχε τόσο πολύ Πνεύμα, ώστε και δαιμόνια να διώχνει και νεκρούς να ανασταίνει. Ας ασχοληθούμε λοιπόν με τα προκείμενα. «Ασπασθείτε τον Επαίνετο, τον αγαπητό μου». Αξίζει στο σημείο αυτό να παρατηρήσουμε πώς απονέμει στον καθένα τους επαίνους με διαφορετικό τρόπο. Διότι δεν είναι καθόλου μικρός αυτός ο έπαινος, αλλά πάρα πολύ μεγάλος και ενδεικτικός μεγάλης αρετής, το να είναι κανείς αγαπητός στον Παύλο, ο οποίος δεν γνώριζε να αγαπά χαριστικά, αλλά με δίκαιη κρίση. Έπειτα ακολουθεί και άλλο εγκώμιο: «Ο οποίος είναι απαρχή της Αχαΐας». Είτε, δηλαδή, εννοεί αυτό: ότι προηγήθηκε όλων των άλλων και πίστεψε, πράγμα που δεν αποτελεί μικρό έπαινο, είτε ότι επιδεικνύει περισσότερη ευλάβεια από όλους τους άλλους. Γι' αυτό, λέγοντας «Ο οποίος είναι απαρχή της Αχαΐας», δεν σιώπησε, ώστε να μην υποπτευθείς κάποια κοσμική δόξα, αλλά πρόσθεσε, «στον Χριστό». Διότι, εάν στις πολιτικές υποθέσεις αυτός που πρωτεύει θεωρείται μεγάλος και λαμπρός, πολύ περισσότερο συμβαίνει αυτό στα πνευματικά. Επειδή μάλιστα ήταν φυσικό να προέρχονται από ταπεινή γενιά, αναφέρει την αληθινή ευγένεια και την πρωτοκαθεδρία, στολίζοντάς τον με αυτά. Και λέει ότι είναι απαρχή όχι μόνο της Κορίνθου, αλλά και ολόκληρου του έθνους, σαν να έχει γίνει θύρα και είσοδος για τους υπόλοιπους.

Χάρις, έλεος, ειρήνη από τον Θεό Πατέρα και τον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας. Όσα ακριβώς και προηγουμένως, αυτά του εύχεται και τώρα. Και πρόσεξε πώς αμέσως στο προοίμιο απολογείται απέναντί του, για το ότι δεν πήγε σε αυτόν ούτε τον είδε. Διότι τόσο το «Μέχρι να έλθω», όσο και το «Σπεύδω να έλθω προς εσένα ταχύτερα», τον έκαναν να προσδοκά γρήγορη την παρουσία του.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ. Αυτά να παραγγέλλεις και να διδάσκεις. Κανείς ας μην περιφρονεί τη νεότητά σου, αλλά να γίνεσαι πρότυπο για τους πιστούς στον λόγο, στη συμπεριφορά, στην αγάπη, στην πίστη, στην αγνότητα. Μέχρι να έρθω, να επιδίδεσαι στην ανάγνωση, στην παράκληση, στη διδασκαλία. Μην παραμελείς το χάρισμα που υπάρχει μέσα σου, το οποίο σου δόθηκε μέσω προφητείας, με την επίθεση των χειρών του πρεσβυτερίου.

Στον λόγο, ώστε και να εκφράζεσαι με ευχέρεια· Στη διαγωγή, στην αγάπη, στην πίστη, στην ορθή αγνότητα, στη σωφροσύνη· Έως ότου έλθω, να προσέχεις την ανάγνωση, την παραίνεση, τη διδασκαλία. Παραγγέλλει στον Τιμόθεο να προσέχει την ανάγνωση. Ας ακούσουμε όλοι, και ας διδαχθούμε να μην παραμελούμε τη μελέτη των θείων Γραφών. Ιδού πάλι, λέει, Έως ότου έλθω.

Παρατήρησε πώς τον παρηγορεί· διότι ήταν φυσικό, αφού απορφανίστηκε, να τον αναζητά. «Έως ότου έλθω», λέγει, «να προσέχεις την ανάγνωση των θείων Γραφών, την παράκληση προς αλλήλους και τη διδασκαλία προς όλους». «Μην παραμελείς το χάρισμα που υπάρχει μέσα σου, το οποίο σου δόθηκε μέσω προφητείας». Εδώ ονομάζει προφητεία τη διδασκαλία. «Με την επίθεση των χειρών του πρεσβυτερίου». Δεν ομιλεί εδώ περί πρεσβυτέρων, αλλά περί επισκόπων· διότι βεβαίως δεν χειροτονούσαν πρεσβύτεροι τον επίσκοπο. «Αυτά να μελετάς, σε αυτά να είσαι αφοσιωμένος». Παρατήρησε πώς πολλές φορές τον προτρέπει για τα ίδια πράγματα, θέλοντας να δείξει ότι οφείλει ο δάσκαλος να επιδεικνύει τον ζήλο του σε αυτά περισσότερο από καθετί άλλο.

Τι σημαίνει, λοιπόν, «διπλής τιμής»; Διπλής σε σχέση με τις χήρες, ή σε σχέση με τους διακόνους, ή απλώς εννοεί πολλή τιμή; Ας μην προσέξουμε, λοιπόν, μόνο τούτο, ότι δηλαδή τους αξίωσε διπλής τιμής, αλλά ότι πρόσθεσε: «Εκείνους που προΐστανται καλά». Και τι σημαίνει «που προΐστανται καλά»; Ας ακούσουμε τον Χριστό που λέει: «Ο ποιμένας ο καλός θυσιάζει τη ζωή του υπέρ των προβάτων». Άρα αυτό σημαίνει το να προΐσταται κανείς καλά: να μη λυπάται τίποτα για χάρη της φροντίδας τους. Προπάντων, λέει, «εκείνοι που κοπιάζουν στον λόγο και στη διδασκαλία». Πού είναι τώρα αυτοί που λένε ότι δεν χρειάζεται ο λόγος ούτε η διδασκαλία; Εφόσον μάλιστα και στον Τιμόθεο απευθύνει τόσες προτροπές λέγοντας: «Αυτά να μελετάς, σε αυτά να αφιερώνεσαι»· και πάλι, «Να προσέχεις την ανάγνωση, την παράκληση· διότι κάνοντας αυτό, θα σώσεις και τον εαυτό σου και εκείνους που σε ακούν». Και αυτούς θέλει να τιμώνται περισσότερο από όλους τους άλλους· και παραθέτει την αιτία, λέγοντας ότι υπομένουν μεγάλο κόπο.

Όπως ακριβώς και ο πονηρός τιμωρείται και εδώ. «Αξιόπιστος είναι ο λόγος και άξιος κάθε αποδοχής». Δηλαδή, είναι αληθινός και εδώ και εκεί. «Διότι για τον σκοπό αυτόν κοπιάζουμε και ονειδιζόμαστε, επειδή έχουμε στηρίξει την ελπίδα μας στον ζωντανό Θεό, ο οποίος είναι σωτήρας όλων των ανθρώπων, και προπάντων των πιστών. Αυτά να παραγγέλλεις και να διδάσκεις». Δηλαδή· για ποιον λόγο καταπονούμε τον εαυτό μας, αν δεν προσδοκούμε τα μέλλοντα; «Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου, αλλά να γίνεις πρότυπο των πιστών στα λόγια, στη συμπεριφορά, στην αγάπη, στο πνεύμα, στην πίστη, στην αγνότητα. Έως ότου έλθω, να προσέχεις στην ανάγνωση, στην παράκληση, στη διδασκαλία». Διότι, λέει, να επιδείξεις έργα άξια γεροντικής ηλικίας, όπως αναφέρει και στη συνέχεια. «Μην παραμελείς το χάρισμα που υπάρχει μέσα σου, το οποίο σου δόθηκε μέσω προφητείας, με την επίθεση των χειρών του πρεσβυτερίου.

Εκείνος λοιπόν, ευρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση, έτσι και έπεσε. Εσένα όμως, ο Θεός του πατέρα μου και όλους τους αδελφούς μας, τόσο αυτούς που κρατούνται όσο και αυτούς που δεν κρατούνται, είθε να στηρίξει, να ενδυναμώσει, να στερεώσει, ώστε μέρα με τη μέρα να εκπληρώσουν το μαρτύριο της ομολογίας τους· διότι δεν είναι απλώς αξιέπαινο το να αρχίζει κανείς τα καλά, αλλά το να τα φέρνει εις πέρας. Πρόσεχε λοιπόν την ανάγνωση, καταπιανόμενος και με τη γραμματική όσο είναι δυνατόν, διατηρώντας ασφαλή τον τόπο διαμονής σου, μήπως φανούν ξαφνικά οι αιρετικοί. Να φοβάσαι τον Θεό, στον οποίον εναπόκειται το να καθαρίζεται κανείς ή να παραμένει καθαρός. Σχετικά με τον παροικονόμο θα σου τα αναφέρει ο αδελφός. Ποιος θα μεταβεί στον αρχιεπίσκοπο, ώστε να δώσω πάλι επιστολές;