Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 4:2

Και ποιος θα πιστέψει αυτόν όταν μιλάει για την ανάσταση, εφόσον αρνείται τον Χριστό, ο οποίος έγινε για χάρη μας πρωτότοκος εκ των νεκρών; Πώς λοιπόν, έχοντας αγνοήσει ξεκάθαρα τη γνήσια και αληθινή γέννηση του Υιού από τον Πατέρα, δεν θα πλανηθεί και σχετικά με την ένσαρκη παρουσία Του; Διότι έτσι και οι Ιουδαίοι εκείνης της εποχής, αφού αρνήθηκαν τον Λόγο και είπαν «Δεν έχουμε βασιλιά παρά μόνο τον Καίσαρα», στερήθηκαν μεμιάς τα πάντα, και έμειναν έρημοι από το φως του λύχνου, από την οσμή του μύρου, από τη γνώση της προφητείας και από την ίδια την αλήθεια, και τώρα, μη κατανοώντας τίποτα, περπατούν σαν να βρίσκονται στο σκοτάδι. Διότι ποιος άκουσε ποτέ τέτοια πράγματα; Ή από πού και από ποιον άκουσαν τέτοια πράγματα οι κόλακες και οι δωροδοκούμενοι της αίρεσης; Ποιος τους είπε τέτοια πράγματα όταν κατηχούνταν; Ποιος τους είπε ότι, «αφού εγκαταλείψατε τη λατρεία προς την κτίση, προσέρχεστε πάλι για να λατρεύσετε ένα κτίσμα και δημιούργημα»; Αν λοιπόν και οι ίδιοι ομολογούν ότι τώρα ακούνε για πρώτη φορά τέτοια πράγματα, ας μην αρνούνται ότι αυτή η αίρεση είναι ξένη και δεν προέρχεται από τους πατέρες. Και αυτό που δεν προέρχεται από τους πατέρες, αλλά εφευρέθηκε τώρα, τι άλλο θα μπορούσε να είναι παρά εκείνο για το οποίο προφήτευσε ο μακάριος Παύλος: «Στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την υγιαίνουσα πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, μέσω της υποκρισίας ψευδολόγων, των οποίων η συνείδηση έχει καυτηριαστεί και οι οποίοι αποστρέφονται την αλήθεια».

ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄. Στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, μέσα από την υποκρισία ψευδολόγων ανθρώπων, που έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση, οι οποίοι εμποδίζουν τον γάμο και επιβάλλουν την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄. Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά και δεν προσέρχεται στους υγιείς λόγους του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία που είναι σύμφωνη με την ευσέβεια, έχει κυριευθεί από έπαρση, μη γνωρίζοντας τίποτα, αλλά νοσεί γύρω από ζητήσεις και λογομαχίες, από τις οποίες προέρχονται φθόνος, έριδα, βλασφημίες, πονηρές υποψίες, συνεχείς προστριβές ανθρώπων που έχουν διεφθαρμένο τον νου και έχουν στερηθεί την αλήθεια, οι οποίοι θεωρούν ότι η ευσέβεια είναι πηγή κέρδους. Από αυτούς να απομακρύνεσαι. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Β΄. Τις έσχατες ημέρες θα έλθουν καιροί δύσκολοι. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από υπερηφάνεια, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι, έχοντας την εξωτερική μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της· και αυτούς να τους αποφεύγεις. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ. Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι, απειθείς, πλανώμενοι, δουλεύοντας σε ποικίλες επιθυμίες και ηδονές, ζώντας μέσα σε κακία και φθόνο, μισητοί, μισώντας ο ένας τον άλλον.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΗʹ Ότι πρέπει να γευόμαστε όλα όσα μας παρατίθενται. ΑΠΟΚΡΙΣΗ Αναγκαίως, όμως, ας προσδιοριστεί και εκείνο: ότι για τον υπωπιασμό του σώματος είναι απαραίτητη στους αγωνιστές της ευσέβειας η εγκράτεια. Διότι καθένας που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα. Προκειμένου όμως να μην ταυτιζόμαστε με τους εχθρούς του Θεού που έχουν καυτηριασμένη τη συνείδησή τους και για τον λόγο αυτό απέχουν από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί, πρέπει να δοκιμάζουμε από κάθε είδος, όταν τυχόν δοθεί η ευκαιρία, τόσο ώστε να αποδεικνύουμε σε όσους βλέπουν ότι όλα είναι καθαρά για τους καθαρούς και ότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο όταν λαμβάνεται με ευχαριστία. Διότι αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και της προσευχής. Πρέπει όμως και με αυτόν τον τρόπο να διαφυλάττουμε τον σκοπό της εγκράτειας: καταναλώνοντας τα πιο απλά και αναγκαία για τη ζωή μέχρι του ορίου της ανάγκης, και σε αυτά να αποφεύγουμε τη βλάβη του κορεσμού, ενώ από τα προσφερόμενα προς ηδονή να απέχουμε εντελώς. Διότι έτσι και το πάθος των φιληδόνων θα αποκόψουμε, και θα θεραπεύσουμε, στο μέτρο που εξαρτάται από εμάς, όσους έχουν καυτηριασμένη τη συνείδησή τους, αλλά και θα ελευθερώσουμε τους εαυτούς μας από την όποια υποψία και για τις δύο περιπτώσεις.

Υποδηλώνει δε ότι θα ψυχρανθεί η αγάπη των πολλών, και κάποιοι στους έσχατους καιρούς θα απομακρυνθούν από την ορθή και αδιάβλητη πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε ψευδολογίες ανθρώπων που έχουν καυτηριασμένο τον νου τους. Εναντίον αυτών προσερχόμαστε στον Θεό ως γνήσιοι δούλοι Του, παρακαλώντας να αποδειχθούν άπρακτες οι πονηρίες τους και τα εγχειρήματά τους κατά της δόξας Του. Αδικούν δε αυτούς που υπηρετούν τον Θεό και κάποιοι άλλοι, εναντίον των οποίων η εκ μέρους μας προσέλευση στον Θεό, δηλαδή μέσω της προσευχής, θα είναι ακατηγόρητη. Ποιοι είναι πάλι αυτοί; Οι πονηρές και αντίπαλες δυνάμεις, και ο αντίδικος όλων Σατανάς, ο οποίος ανθίσταται αγρίως σε αυτούς που θέλουν να ζουν ενάρετα, ο οποίος ρίχνει στους βόθρους της φαυλότητας όσους νυστάζουν πνευματικά, ο οποίος εμφυτεύει μέσα μας τα σπέρματα κάθε αμαρτίας. Διότι επιτίθεται αβάσταχτα μαζί με τους δικούς του υπασπιστές. Και γι' αυτό ακριβώς καταβόησε εναντίον του ο Ψαλμωδός, λέγοντας: «Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον του ανθρώπου; Φονεύετε όλοι εσείς, σαν σε τοίχο που γέρνει και σε φράχτη που έχει γκρεμιστεί;». Διότι όπως ένας τοίχος που έχει ήδη υποστεί κλίση, και ένας φράκτης που έχει σπρωχθεί, δηλαδή έχει ανατραπεί, πέφτουν εύκολα όταν κάποιος τους σπρώχνει, έτσι και ο ανθρώπινος νους, έχοντας από μόνος του πάρα πολύ μεγάλη ροπή προς τις κοσμικές φιληδονίες, πέφτει σε αυτές εύκολα, όταν κάποιος τον ελκύει και τον παρακινεί. Και αυτό είναι το έργο του Σατανά.

Θα μπορούσε κανείς να πει, και πολύ δικαιολογημένα, το «σπείρετε για τους εαυτούς σας εις δικαιοσύνην» και τα όσα ακολουθούν αυτό, όχι μόνο στους λάτρεις των ειδώλων, αλλά βεβαίως και σε εκείνους που απομακρύνονται από την ορθή πίστη και προσκολλώνται μάλλον σε «πνεύματα πλάνης, εν υποκρίσει δαιμονίων, έχοντας καυτηριασμένη τη συνείδησή τους», όπως ακριβώς γράφει ο σοφότατος Παύλος. Αυτοί σπέρνουν μεν αφιερώνοντας κόπους στη γνώση και τη φιλομάθεια, πλην όμως όχι για έργα δικαιοσύνης, αλλά για αδικία και ασέβεια, «πλανώντας και πλανώμενοι», και «πλήττοντας την ασθενή συνείδηση των αδελφών, για τους οποίους πέθανε ο Χριστός». Τρυγούν, λοιπόν, όχι για καρπό ζωής – πώς θα μπορούσαν άλλωστε; – αλλά για κόλαση και κρίση. Και γι' αυτό έλεγε ο Χριστός ότι: «Όποιος σκανδαλίσει έναν από αυτούς τους μικρούς που πιστεύουν σε εμένα, τον συμφέρει να κρεμαστεί μυλόπετρα γύρω από τον τράχηλό του και να καταποντιστεί στο πέλαγος της θάλασσας». Επομένως, ας αγαπήσουν την αλήθεια· αυτό είναι το φως της γνώσης· έτσι αναζητείται ο Θεός. Από εκεί θα ανατείλουν για αυτούς καρποί δικαιοσύνης εις ζωήν, και θα τρυγηθεί οίνος, όχι σωματικός, αλλά μάλλον νοητός και μέσω του Πνεύματος, ο οποίος ευφραίνει και την καρδιά και τον νου. <Γιατί αποσιωπήσατε την ασέβεια, και τρυγήσατε τις αδικίες της, και φάγατε καρπό ψευδή;>

Διότι ομολογούμε ότι ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, λαμβάνοντας σώμα όχι άψυχο ούτε χωρίς νου· αλλά μάλλον εμψυχωμένο και με νου, ώστε, αφού ενωθεί κατά πάντα με τους αδελφούς, εκτός μόνο από την αμαρτία, να προσφέρει τον εαυτό του υπέρ ημών στον Πατέρα ως λογική ευωδία, και πεθαίνοντας ένας υπέρ όλων, να αποκτήσει τους πάντες για τον εαυτό του, και μέσω του εαυτού του για τον Θεό και Πατέρα. Όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». Εάν, λοιπόν, κυρίευσε τα υπό τον ουρανό, πεθαίνοντας μεν κατά σάρκα, ζωοποιώντας δε ως Θεός τον δικό του ναό, τότε δεν θα μπορούσε λογικά να θεωρηθεί ως απλός άνθρωπος, που τιμήθηκε με τη συνάφεια του Θεού μόνο ως προς την αξία, αλλά ως Θεός αληθινός, έστω κι αν έγινε σάρκα, έχοντας όλη την κτίση κάτω από τα πόδια του. Διότι κάθεται στον ίδιο θρόνο με τον Θεό και Πατέρα έχοντας και τη σάρκα· «Και σε αυτόν κάμπτει κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα ομολογεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός». Και ο μεν λόγος της αλήθειας σε αυτά, καθώς και η παράδοση της ορθής και αμώμητης πίστης, ακολουθεί αυτήν την οδό. Προσέχοντας όμως σε πνεύματα πλάνης, και σε άνδρες με καυτηριασμένο τον νου, όπως λέει ο σοφότατος Παύλος, μερικοί από τους ασύνετους ναυάγησαν ως προς την πίστη, και κίνησαν τα όπλα της δυσσέβειας εναντίον εκείνων που φρονούν ορθά, χτυπώντας με πολύτροπες επιβουλές και τεντώνοντας το τόξο της βασκανίας.

Ο ιστορικός λοιπόν λόγος ας περιοριστεί σε αυτά. Αφού όμως μεταφέραμε τον νόμο σε πνευματική θεωρία, λέμε ότι ονομάζει θυγατέρα ιερέως την ψυχή που έχει αναγεννηθεί από ύδωρ και πνεύμα με τη δύναμη του Χριστού, και η οποία έχει κληθεί μέσω της πίστεως σε αγιασμό. Αλλά θα είναι, λέει, ίσως και μια τέτοια ψυχή αμέτοχη στα άγια, εάν δοθεί σε αλλογενή άνθρωπο, δηλαδή, εάν συνδεθεί με κάποιους που δεν είναι αληθινά άγιοι, και δεν έχουν πνευματική σχέση με τον Θεό. Στα σώματα λοιπόν ο τρόπος της συνάφειας θα ήταν σωματικός, στα πνεύματα όμως πάλι πνευματικός. ΠΑΛΛ. Και ποιοι λέμε ότι έχουν παρασυρθεί σε αυτό; ΚΥΡ. Εκείνοι τους οποίους ο σεμνός λόγος της σοφίας προφύλασσε, λέγοντας τα εξής: «Υιέ μου, ας μην σε πλανήσουν ασεβείς άνδρες, και μην θελήσεις εάν σε παρακαλέσουν λέγοντας: Έλα μαζί μας, γίνε κοινωνός αίματος». Θα προσθέσουμε και εκείνους, οι οποίοι έχοντας απομακρυνθεί από αμάθεια από την ορθή πίστη, τρέχουν πίσω από τη σάρκα, μη αποδεχόμενοι τους λόγους του Αγίου Πνεύματος, αλλά έχοντας δώσει προσοχή σε πνεύματα πλάνης, μέσα από την υποκρισία των ψευδολόγων, των οποίων ο νους έχει καυτηριαστεί. Αυτοί, απωθώντας την οικειότητα με τον Χριστό, παραδόθηκαν στα αλήθεια σε αλλογενείς ανθρώπους, και δέχθηκαν τα διαβολικά σπέρματα, καρποφορώντας μέσα στην πλάνη τα έργα της πλάνης και της απώλειας. Απορρίπτεται λοιπόν μια ψυχή, ακόμη και αν υπήρξε κάποτε ιερή και όσια, εφόσον έχει περιπλακεί σε τόσο αισχρά μιάσματα.

Όταν όμως επέλθει διωγμός ή κίνδυνος εξαιτίας του λόγου του Θεού, αμέσως φανερώνουν το εμπαθές της ψυχής τους· διότι έτσι πολλοί πολλές φορές χάθηκαν. Και ενώ πριν από την έλευση του διωγμού ανακηρύσσονταν αμέσως από τους ευσεβείς ως υπέρμαχοι της ευσέβειας, όταν ενέστη ο αγώνας, εκείνοι που παλαιότερα διαβεβαίωναν ότι είναι πιστοί, μεταπήδησαν και βρέθηκαν πρόμαχοι της δυσσέβειας και σκληροί διώκτες, έχοντας πωρωμένη τη συνείδησή τους. Διότι περίσσεψε σε αυτούς η αγάπη των φθαρτών και των επίγειων περισσότερο από την αγάπη των άφθαρτων και των επουράνιων, και υπερπερίσσεψε σε αυτούς ο ανθρώπινος φόβος έναντι του θείου φόβου, γι' αυτό και αντί για δόξα αποκόμισαν αισχύνη.

Λέγοντας και πράττοντας λοιπόν τέτοια πράγματα, και στα δικά μας μέρη της Ροδανουσίας έχουν εξαπατήσει πολλές γυναίκες, οι οποίες, έχοντας καυτηριασμένη τη συνείδησή τους, άλλες μεν εξομολογούνται φανερά, άλλες δε, ντρεπόμενες για αυτό, κάπως σιωπηλά [αποσύρουν] τον εαυτό τους * και, έχοντας απελπιστεί από τη ζωή του Θεού, ορισμένες μεν αποστάτησαν εντελώς, ενώ άλλες αμφιταλαντεύονται και έχουν πάθει αυτό που λέει η παροιμία, μην όντας ούτε έξω ούτε μέσα, έχοντας αυτήν την απολαβή από το σπέρμα των τέκνων της γνώσεως.

Ο δε αγιώτατος απόστολος Παύλος προφητεύοντας έλεγε: «Το δε Πνεύμα λέγει ρητώς, στις έσχατες ημέρες θα ενσκήψουν χαλεποί καιροί» και τα εξής, και πάλι αλλού ότι «μερικοί θα αποστατήσουν από την υγιαίνουσα διδασκαλία, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, οι οποίοι θα εμποδίζουν τον γάμο και θα προστάζουν την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουμε εμείς με ευχαριστία». Το ότι αυτό εκπληρώθηκε σαφώς σε εσάς και στους ομοίους σας, είναι φανερό από τα προαναφερθέντα· διότι οι περισσότερες από αυτές τις αιρέσεις απαγορεύουν τον γάμο και παραγγέλλουν αποχή από τροφές, όχι επειδή προτρέπουν σε αυτά χάριν της πνευματικής πολιτείας, ούτε χάριν μεγαλύτερης αρετής, βραβείων και στεφάνων, αλλά επειδή θεωρούν βδελυρά αυτά που έχουν δημιουργηθεί από τον Κύριο. 9. Η δε αγία Εκκλησία και την παρθενία δοξάζει, και τον μονήρη βίο και την αγνεία και τη χηρεία επαινεί, και τον σεμνό γάμο τιμά και αποδέχεται, ενώ την πορνεία, τη μοιχεία και την ασέλγεια απαγορεύει. Από αυτό μπορεί κανείς να διακρίνει τον χαρακτήρα της αγίας Καθολικής Εκκλησίας και τους παραποιημένους τρόπους των άλλων, ώστε όποιος τα εξετάσει να μπορέσει να διαφύγει από κάθε πλάνη, σκολιά οδό και δύσβατο μονοπάτι.

Διότι σε αυτόν και στους ομοίους του εκπληρώνεται το χωρίο: «έχουν καυτηριασμένη τη συνείδησή τους, εμποδίζουν τον γάμο και επιβάλλουν αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για μετάληψη· διότι [καθετί] αγιάζεται μέσω του λόγου του ζώντος Θεού και της προσευχής, επειδή όλα είναι καλά και ευχάριστα, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο ενώπιον του Θεού». Χλευάζονται δε απόλυτα για τις συνείσακτες γυναίκες που έχει ο καθένας τους, για τις οποίες συνηθίζουν να καυχώνται ότι τις έχουν στην υπηρεσία τους. Αλλά, αφού ξεριζώσαμε τα φτερά και αυτού, όπως προείπα, και του συντρίψαμε το κεφάλι με το ξύλο της ζωής, δηλαδή με τον σταυρό του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ας προχωρήσουμε στις επόμενες, επικαλούμενοι τον ίδιο τον Θεό ως βοηθό, προς ανασκευή των υπόλοιπων αιρέσεων και ανατροπή των όσων αυτοί μάταια υποβάλλουν στον κόσμο. — — —

Με τον ίδιο τρόπο και όλα τα άλλα, όσα επιδιώκονται προς το καλύτερο, βρίσκονται κατά κάποιον τρόπο στο μέσο μεταξύ κακών γειτονικών καταστάσεων. Η σοφία κατέχει το μέσο μεταξύ της πανουργίας και της αφέλειας. Ούτε η φρονιμάδα του φιδιού είναι αξιέπαινη, ούτε η ακεραιότητα του περιστεριού, εάν έπρεπε κανείς να εκλάβει το καθένα από αυτά μεμονωμένα. Αλλά η συγκερασμένη έξη που βρίσκεται στο μέσο αυτών των δύο γίνεται αρετή. Εκείνος που υστερεί ως προς τη σωφροσύνη είναι ακόλαστος, ενώ εκείνος που υπερβάλλει έχει καυτηριασμένη τη συνείδησή του, όπως ακριβώς ορίζει ο Απόστολος. Διότι ο μεν πρώτος έχει παραδοθεί ανεξέλεγκτα στις ηδονές, ο δε δεύτερος βδελύσσεται ακόμη και τον γάμο εξίσου με τη μοιχεία. Η έξη όμως που νοείται στο μέσο αυτών των καταστάσεων είναι η σωφροσύνη.

Κεφάλαιο Ζʹ Ότι ούτε ο γάμος είναι κατακριτέος. Ας μη νομίσει κανείς εξαιτίας αυτών των λόγων ότι εμείς αθετούμε την οικονομία του γάμου· διότι δεν αγνοούμε ότι και αυτός δεν έχει αποξενωθεί από την ευλογία του Θεού. Επειδή, όμως, επαρκής συνήγορός του είναι η κοινή φύση των ανθρώπων, η οποία εμφυτεύει αυθόρμητα τη ροπή προς αυτά σε όλους όσους έρχονται στη ζωή μέσω του γάμου, ενώ η παρθενία κατά κάποιον τρόπο αντιβαίνει στη φύση, θα ήταν περιττό να συγγράφουμε με κόπο προτροπές και παραινέσεις υπέρ του γάμου, προβάλλοντας τον ακαταμάχητο συνήγορό του, εννοώ την ηδονή. Εκτός εάν, βέβαια, καθίστανται αναγκαίοι τέτοιοι λόγοι εξαιτίας εκείνων που παραχαράσσουν τα δόγματα της Εκκλησίας, τους οποίους ο Απόστολος χαρακτηρίζει ως έχοντες «καυτηριασμένη τη συνείδησή τους», διότι, εγκαταλείποντας την καθοδήγηση του Πνεύματος, μέσω της «διδασκαλίας των δαιμόνων», χαράσσουν κάποιες ουλές και εγκαύματα στις καρδιές τους, βδελυσσόμενοι τα δημιουργήματα του Θεού ως μιάσματα και αποκαλώντας τα φορείς του κακού, αίτια κακών και με άλλους παρόμοιους χαρακτηρισμούς.

Επομένως, και η σωφροσύνη αποτελεί μεσότητα και έχει φανερές τις παρεκκλίσεις προς την κακία και προς τα δύο άκρα· διότι εκείνος που υστερεί ως προς τον τόνο της ψυχής και γίνεται εύκολα νικημένος από το πάθος της ηδονής, και για τον λόγο αυτό δεν έχει καν πλησιάσει την οδό του καθαρού και σώφρονος βίου, διολίσθησε «σε πάθη ατιμίας». Εκείνος, αντίθετα, που προσπέρασε το σταθερό έδαφος της σωφροσύνης και υπερέβη το μέσο της αρετής, κατακρημνίστηκε σαν σε κάποιον γκρεμό από τη «διδασκαλία των δαιμόνων», «καυτηριάζοντας», όπως λέει ο Απόστολος, «τη δική του συνείδηση». Διότι, με το να ορίζει ως βδελυρό τον γάμο, στιγματίζει τον εαυτό του με τις κατηγορίες εναντίον του γάμου· αφού, αν το δέντρο είναι κακό, όπως αναφέρει κάπου το Ευαγγέλιο, και ο καρπός του θα είναι οπωσδήποτε ανάλογος του δέντρου. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος είναι το βλαστάρι και ο καρπός του φυτού του γάμου, οι ύβρεις εναντίον του γάμου στρέφονται οπωσδήποτε εναντίον αυτού που τις εκστομίζει.

Αλλά δεν τολμά να πει τίποτα φανερά σε ολόκληρο το γράμμα του, παρά με αυτά τα ίδια τα λόγια, λέει: «αμφίβολος ως προς την ευσέβεια», «επίβουλος», «αμφισβητούμενος», και στα επόμενα πάλι, «αρέσκονται», λέει, «να διδάσκουν και φιλονικούν προσπαθώντας να μεταπείσουν, πράγματα για τα οποία άλλωστε και φιλονικούν», για ποιο θέμα όμως και για ποιον λόγο, με κανέναν τρόπο δεν τολμά να το πει, «επειδή είναι αυτοκατάκριτος» και «έχει καυτηριασμένη τη συνείδηση» όπως θα έλεγε ο Παύλος. Αυτός, λοιπόν, που λέει τα αντίθετα με τον εαυτό του ταυτόχρονα και σε αυτά και τα συνταιριάζει, ούτε καν αισχύνεται, όπως ακριβώς και καθώς προχωρά το γράμμα του γράφει: «διότι και αν ακόμη δεν ήταν τέτοιοι», λέει, «ως προς την ευσέβεια, δηλαδή αμφίβολοι και ολοφάνερα εχθροί και πολέμιοι και αποβεβλημένοι από την εκκλησία»· διότι πώς είναι οι ίδιοι «και ολοφάνερα εχθροί και αμφίβολοι και αποβεβλημένοι από την εκκλησία» και ταυτόχρονα πάλι «αμφισβητούμενοι»;

Επειδή δε δογματίζει ότι ο Θεός είναι μόνο απερινόητος, και όχι καταληπτός και συνάμα ακατάληπτος, «ώστε με το καταληπτό μεν να ελκύει προς τον εαυτό του, με το ακατάληπτο δε να προκαλεί τον θαυμασμό», σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, εμφανίστηκε σε εμάς ως νέος Ευνόμιος, μη αποδεχόμενος ότι στον Θεό υπάρχει το μεθεκτό και το αμέθεκτο, και ότι το ένα είναι ορατό σε όσους βλέπουν εν Πνεύματι, ενώ το άλλο είναι παντελώς αόρατο ακόμη και σε αυτούς. Αντιθέτως, αποφαινόμενος ότι άκτιστο είναι μόνο εκείνο που είναι σε όλους παντελώς αόρατο, είναι φανερό πως αθετεί τη θεία έλλαμψη που εμφανίζεται στους αξίους και θεωρεί κτιστό το φως της Μεταμορφώσεως του Κυρίου. Επειδή και για το θέμα αυτό γράφει φανερά δήθεν εναντίον μας, ότι εμείς ως ίδιον δόγμα πιστεύουμε και αποφαινόμαστε πως είναι ορατή η άκτιστη θεότητα που φωτίζει τους αγίους, ούσα άλλη από την ουσία του Θεού, φως συναΐδιο με αυτήν και καταληπτό από τους σωματικούς οφθαλμούς των αγίων. Συγκαλύπτει με ποικίλους τρόπους και τη δική του άποψη και τη δική μας εκείνος που του παρείχε την ανεπιστήμονα γνώση αυτής της κακοδοξίας, έχοντας κατά τον Παύλο «καυτηριασμένη τη συνείδηση». Και ο ίδιος αφενός δεν αγνοεί ότι φρονεί πράγματα αλλότρια προς την κοινώς ομολογημένη ευσέβεια και ότι εμείς δεν λέμε ούτε φρονούμε τίποτα που να αποκλίνει από αυτήν, αφετέρου εμπλέκεται σε ποικίλους δόλους, περικαλύμματα και πολλαπλές δυσσέβειες, σε σημείο που να αναιρεί ακόμη και το ίδιο το τρισυπόστατο της μίας θεότητας.

Επειδή, λοιπόν, αυτός προέβαλε τούτο το σχόλιο για να δείξει ότι η θεία ενέργεια δεν διαφέρει σε τίποτα από τη θεία ουσία, λέγει εδώ ξεκάθαρα ότι οι κατ' αυτόν κτιστές μετοχές και αρχές είναι η ουσία του Θεού. Επομένως, ξεπέρασε και τη μανία του Αρείου. Διότι, όπως είναι φανερό από αυτά, δεν παρουσιάζει ως κτιστή κάποια από τις θείες υποστάσεις, αλλά την ίδια την τρισυπόστατη και παντοδύναμη ουσία. Έχοντας όμως καυτηριασμένη τη συνείδηση, όπως λέει ο Παύλος, καταφεύγει στα δυσνόητα και για τους πολλούς ακατάληπτα της Γραφής, ως δήθεν ικανά να χωρέσουν την κακουργία του. Διότι αυτή είναι παλαιά συνήθεια όλων των αιρεσιαρχών, να διαστρέφουν τα σαφή της Γραφής μέσω των ασαφών και έτσι να εξαπατούν με σοφιστείες όσους παρασύρονται από αυτούς. Αυτός όμως την έκανε και πολύ δυσδιάκριτη, μη λέγοντας ούτε ότι αυτό είναι σχόλιο, ούτε σχετικά με το τι έχει γραφεί από τον θεηγόρο Μάξιμο. Εμείς όμως, όντας εραστές της αλήθειας και υπερασπιστές της ευσέβειας, με τη βοήθεια του Θεού, όπως είπαμε, προς ωφέλεια των αναγνωστών, διασαφηνίσαμε επαρκώς και τίνος είναι και πού αναφέρεται, στο βιβλίο εκείνο που επιγράφεται «Αντίθεσις», ενάντια σε όσα συνέταξε εναντίον μας και εναντίον της αλήθειας ο εχθρός της αλήθειας Ακίνδυνος.

Αλλά αυτό καθόλου δεν εμπόδισε τον μέγα Βασίλειο να πει: «ένας Πατέρας, ένας Υιός, ένα Άγιο Πνεύμα». Τι χρειάζεται λοιπόν να απαριθμούμε τέτοια πράγματα τώρα; Επειδή, όμως, εμείς, σύμφωνα με την πατερική καθοδήγηση, δοξολογούμε με την ονομασία της θεότητας και τη θεοποιό και την καθαρτική και τη θεατική δύναμη και ενέργεια, και εκτός από αυτές και το θείο φως, και εξαιτίας αυτών χρησιμοποιούμε την ίδια προσωνυμία και για την ουσία από την οποία αυτά πηγάζουν —διότι, κατά τον θείο Μάξιμο, «η ουσία είναι πηγή των ενεργειών»—· επειδή, λοιπόν, εμείς σύμφωνα με την πατερική παράδοση υποστηρίζουμε ότι τα σημαινόμενα της θεότητας είναι περισσότερα από δύο, πώς εσύ ισχυρίζεσαι ότι εμείς μιλάμε για δύο και όχι για περισσότερες θεότητες; Ή μήπως και σε αυτό φιλοτιμείσαι να ενεργείς ως συκοφάντης, έχοντας όχι μόνο καυτηριασμένη τη συνείδηση της δικής σου διανοίας, όπως λέει ο Παύλος, αλλά και με υποκρισία να διαψεύδεις τα ίδια σου τα αυτιά λέγοντας ψέματα; Εμείς, όμως, σε τέτοιο βαθμό αδιαφορούμε για αυτές τις εναντίον μας διακηρύξεις σου, ώστε, όπως βλέπεις, σε εγκαλούμε για το ότι δεν ανέφερες περισσότερες, σύμφωνα βέβαια με τις δικές σου επινοήσεις. Δεν μας είναι όμως δυνατόν να σιωπούμε, όταν πολεμείται η αλήθεια της ευσέβειας.

Άλλοι πάλι, που αποκαλούν τους εαυτούς τους Εγκρατίτες, ως προς τα ζητήματα περί του Θεού και του Χριστού ομολογούν τα ίδια με την Εκκλησία, ως προς τον τρόπο ζωής όμως συμπεριφέρονται με υπεροψία, νομίζοντας ότι δοξάζουν τους εαυτούς τους μέσω της αποχής από τροφές, απέχοντας από έμψυχα, πίνοντας νερό και εμποδίζοντας τον γάμο, και διάγοντας τον υπόλοιπο βίο τους με αυστηρή ξηρότητα, ώστε οι τέτοιοι να κρίνονται μάλλον ως Κυνικοί παρά ως Χριστιανοί. Δεν προσέχουν όμως τα όσα έχουν προειπωθεί γι' αυτούς μέσω του αποστόλου Παύλου· ο οποίος, προφητεύοντας τα όσα επρόκειτο μάταια να καινοτομηθούν από κάποιους, είπε τα εξής: «Το δε Πνεύμα λέγει ρητώς: στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την υγιαίνουσα διδασκαλία, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμονίων, εξαιτίας της υποκρισίας ψευδολόγων, των οποίων η ίδια η συνείδηση έχει καυτηριαστεί, οι οποίοι θα εμποδίζουν τον γάμο και θα επιβάλλουν αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια. Διότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο όταν λαμβάνεται με ευχαριστία· διότι αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και διά προσευχής». Είναι αρκετή, λοιπόν, αυτή η φωνή του μακάριου Παύλου για τον έλεγχο όσων ζουν με αυτόν τον τρόπο και υπερηφανεύονται ως δίκαιοι, και για να αποδείξει ότι και αυτό αποτελεί αίρεση.

Βλέπεις ότι αυτός που πολεμά την αλήθεια δεν έχει καμία ισχύ, αλλά μάλλον πλήττει τον εαυτό του, σαν εκείνον που λακτίζει προς τα κέντρα; Διότι «γνωρίζω», λέει, «ότι αυτό θα αποβεί προς σωτηρίαν μου διά της δικής σας δεήσεως και της επιχορηγίας του Πνεύματος του Ιησού Χριστού». Τίποτα δεν είναι πιο μιαρό από τον διάβολο· έτσι παντού περιβάλλει τους δικούς του με ανώφελους κόπους και τους διασπά· και όχι μόνο δεν τους επιτρέπει να επιτύχουν τα έπαθλα, αλλά γνωρίζει να τους καθιστά και υπόλογους κολάσεως. Διότι δεν τους νομοθετεί μόνο το κήρυγμα, αλλά και τέτοιου είδους νηστεία και παρθενία, η οποία όχι μόνο θα τους στερήσει τις αμοιβές, αλλά θα επιφέρει και μεγάλο κακό σε εκείνους που την εφαρμόζουν. Για αυτούς λέει και αλλού: «Έχουν καυτηριασμένη την ίδια τους τη συνείδηση». Γι' αυτό παρακαλώ, ας ευχαριστούμε τον Θεό για όλα, διότι σε εμάς και τους κόπους ελάφρυνε, και τις αμοιβές αύξησε. Διότι τις αμοιβές που απολαμβάνουν ανάμεσά μας όσοι έρχονται σε γάμο με σωφροσύνη, δεν τις απολαμβάνουν όσοι τηρούν την παρθενία ανάμεσά τους, αλλά όσοι ζουν παρθενικά μεταξύ των αιρετικών έχουν υποπέσει στην καταδίκη των πορνευόντων. Από πού προέρχεται αυτό; Από το ότι δεν πράττουν κάτι με ορθό σκοπό, αλλά προς διαβολή των δημιουργημάτων του Θεού και της άρρητης σοφίας Του. Ας μην αμελούμε, λοιπόν· ο Θεός μάς έδωσε σύμμετρους αγώνες, που δεν έχουν κανέναν πόνο. Αλλά ας μην αδιαφορούμε εξαιτίας αυτού.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒ'. Το δε Πνεύμα λέει ρητώς ότι στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, μέσω της υποκρισίας ψευδολόγων, οι οποίοι έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση. Αυτοί απαγορεύουν τον γάμο και επιβάλλουν την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν φθάσει στην επίγνωση της αλήθειας. Διότι κάθε δημιούργημα του Θεού είναι καλό και τίποτα δεν είναι απορριπτέο, όταν λαμβάνεται με ευχαριστία· επειδή αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και της προσευχής.

Δεν τα λέει αυτά για τους Ιουδαίους· διότι πώς έχουν θέση οι φράσεις «στους έσχατους καιρούς» και «θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη»; Αλλά αναφέρεται στους Μανιχαίους και στους αρχηγέτες αυτών. Τους ονόμασε δε πνεύματα πλάνης, και δικαιολογημένα· διότι ενεργούμενοι από εκείνα τα πνεύματα, ξεστόμισαν αυτά τα λόγια. Τι σημαίνει η φράση, «με την υπόκριση των ψευδολόγων»; Τα ψέματα που λένε, δεν τα λένε από άγνοια ούτε επειδή δεν γνωρίζουν, αλλά ψεύδονται υποκρινόμενοι, γνωρίζοντας μεν την αλήθεια, έχοντας όμως καυτηριασμένη τη συνείδησή τους, δηλαδή διάγοντας πονηρό βίο. Γιατί άραγε κάνει λόγο μόνο για αυτούς τους αιρετικούς;

Άρα, λοιπόν, βρισκόμαστε στον έσχατο καιρό. Διότι «στους έσχατους καιρούς», λέγει, «θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, παρασυρόμενοι από την υποκρισία ψευδολόγων, που έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση και οι οποίοι εμποδίζουν τον γάμο». Τι λοιπόν; Εμείς δεν εμποδίζουμε, λέγει κάποιος, τον γάμο; Δεν εμποδίζουμε, μη γένοιτο, όσους το επιθυμούν, αλλά προτρέπουμε προς την παρθενία όσους δεν επιθυμούν να έλθουν σε γάμο. Διότι άλλο πράγμα είναι να εμποδίζεις και άλλο να αφήνεις τον καθένα κύριο της ελεύθερης επιλογής του· διότι αυτός που εμποδίζει, το πράττει απόλυτα· ενώ αυτός που καθοδηγεί προς την παρθενία ως κάτι ανώτερο, δεν το πράττει εμποδίζοντας τον γάμο, αλλά προτρέποντας στην παρθενία. «Οι οποίοι εμποδίζουν τον γάμο», λέγει, «και προστάζουν την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια». Ορθώς είπε: «όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια». Άρα τα παλαιότερα αποτελούσαν προτύπωση· διότι τίποτα δεν είναι από τη φύση του ακάθαρτο, αλλά γίνεται ακάθαρτο σύμφωνα με τη συνείδηση εκείνου που το μεταλαμβάνει.

Ότι η παρθενία των αιρετικών είναι πιο ακάθαρτη και από τη μοιχεία. Διότι η σωφροσύνη των αιρετικών είναι χειρότερη από κάθε ασέλγεια. Επειδή εκείνη μεν περιορίζει την αδικία στο επίπεδο των ανθρώπων, αυτή δε μάχεται κατά του Θεού και υβρίζει την άπειρη σοφία. Τέτοιες παγίδες στήνει ο διάβολος σε όσους τον υπηρετούν. Διότι το ότι η παρθενία των αιρετικών αποτελεί ακριβώς εφεύρημα της δικής του πονηρίας, δεν είναι δικός μου λόγος, αλλά εκείνου που δεν αγνοεί τα διανοήματά του. Τι λέει λοιπόν αυτός; «Το Πνεύμα λέει ρητώς ότι στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, προσέχοντας σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμονίων, μέσω της υποκρισίας ψευδολόγων που έχουν καυτηριασμένη την ίδια τους τη συνείδηση, οι οποίοι εμποδίζουν τον γάμο και επιβάλλουν την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε προς μετάληψη». Πώς λοιπόν είναι παρθένος αυτή που έχει αποστατήσει από την πίστη, που δίνει προσοχή στα πνεύματα της πλάνης, που υπακούει στους δαίμονες και τιμά το ψεύδος;

Δηλαδή, να έχουν ορθή πίστη, και να μην εισάγουν σε αυτήν τίποτα το δόλιο. «Και ομολογουμένως είναι μέγα το μυστήριο της ευσεβείας. Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί». Μη μου αναφέρεις τα κουδούνια, λέει, ούτε τα Άγια των αγίων, ούτε τον αρχιερέα. Στύλος της οικουμένης είναι η Εκκλησία· και είναι μυστήριο, και μέγα, και μυστήριο της ευσεβείας, και ομολογουμένως, όχι κάτι το αμφισβητούμενο. Διότι είναι αναμφίβολο. «Δικαιώθηκε εν Πνεύματι». Με αυτό εννοεί ότι, επειδή μετείχε σε αίμα και σάρκα παρόμοια με εμάς, δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. «Φανερώθηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, έγινε πιστευτός στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξῃ». ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. «Το δε Πνεύμα λέγει ρητώς ότι σε μετέπειτα καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη». Ώστε και οι άγγελοι είδαν μαζί με εμάς τον Υιό του Θεού, ενώ προηγουμένως δεν τον έβλεπαν. «Δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης, και σε διδασκαλίες δαιμονίων, μέσω της υποκρισίας ψευδολόγων, οι οποίοι έχουν καυτηριασμένη την ίδια τους τη συνείδηση, απαγορεύοντας τον γάμο, και επιτάσσοντας την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια». Όλα αυτά τα λέει για τον Μανιχαίο και τον Μαρκίωνα. «Διότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτε δεν είναι απορριπτέο, εφόσον λαμβάνεται με ευχαριστία. Διότι αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και της προσευχής. Υποδεικνύοντας αυτά στους αδελφούς, θα είσαι καλός διάκονος του Ιησού Χριστού».

Δεν είναι λοιπόν σπουδαίο αν και οι διάκονοί του μετασχηματίζονται ως διάκονοι δικαιοσύνης, των οποίων το τέλος θα είναι σύμφωνα με τα έργα τους. Ή μήπως δεν λέει ρητά το Πνεύμα, ότι στους ύστερους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, με την υποκρισία ανθρώπων που λένε ψέματα και έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση; Και πάλι, ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν δύσκολοι καιροί· διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, αφιλάγαθοι, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από οίηση, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι, οι οποίοι θα έχουν μεν την εξωτερική μορφή της ευσέβειας, αλλά θα έχουν αρνηθεί τη δύναμή της. —Και όπως ο Ιαννής και ο Ιαμβρής αντιστάθηκαν στον Μωυσή, έτσι και αυτοί αντιτάσσονται στην αλήθεια· άνθρωποι διεφθαρμένοι στον νου, αδόκιμοι ως προς την πίστη· αλλά δεν θα προκόψουν περισσότερο, διότι η ανοησία τους θα γίνει ολοφάνερη σε όλους, όπως συνέβη και με εκείνους.

Και στους παλαιούς χρόνους, όμως, κάποιοι συνέγραψαν απόκρυφα βιβλία του Μωυσή, του Ενώχ και του Αδάμ, του Ησαΐα, του Δαβίδ, του Ηλία και των τριών πατριαρχών, τα οποία είναι φθοροποιά και εχθρικά προς την αλήθεια». Αλλά και ο Παύλος, ο απόστολος του Κυρίου, έχοντας προγνωρίσει —όπως νομίζω— ότι αυτά θα αποβούν έτσι για εσάς, φανερώνοντας τον δόλο που προέρχεται από τέτοιους ανθρώπους, έγραψε σε εσάς τους Φιλιππησίους: «Προσέχετε τους κύνας, προσέχετε τους κακούς εργάτες, προσέχετε την κατατομή». Και στον Τιμόθεο πάλι: «Στους έσχατους καιρούς κάποιοι θα αποστατήσουν από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμονίων, μέσω της υποκρισίας ψευδολόγων, που έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση, οι οποίοι εμποδίζουν τον γάμο και επιβάλλουν την αποχή από τροφές» και τα εξής. Γι' αυτό και στον Τίτο παρήγγειλε: «Να τους ελέγχεις», λέει, «με αυστηρότητα, για να είναι υγιείς στην πίστη, μη δίνοντας προσοχή σε ιουδαϊκούς μύθους και σε εντολές ανθρώπων που αποστρέφονται την αλήθεια».

Κανών ΝΓ'. Εάν κάποιος Επίσκοπος, ή Πρεσβύτερος, ή Διάκονος, κατά τις ημέρες των εορτών δεν μεταλαμβάνει κρέας και οίνο, επειδή τα βδελύσσεται, και όχι λόγω ασκήσεως, να καθαιρείται. Διότι έχει καυτηριασμένη τη δική του συνείδηση, και γίνεται αίτιος σκανδάλου σε πολλούς.

Συμφωνία. Σύμφωνα με αυτά, και ο Παύλος ειδικά στην Α' προς Τιμόθεον, κεφ. δ', 2, ονόμασε καυτηριασμένους εκείνους τους αιρετικούς που δίδασκαν ότι οι άνθρωποι πρέπει να απέχουν από τις τροφές, επειδή τις θεωρούσαν βδελυρές. Διάβασε και τον να' Αποστολικό κανόνα.

Ερμηνεία. Όπως παλαιότερα οι Μανιχαίοι και οι άλλοι αιρετικοί διέβαλλαν τον νόμιμο γάμο, έτσι έπραξαν αργότερα και οι μαθητές του μιαρού Ευσταθίου, για τους οποίους ο θείος Απόστολος είπε προφητικά ότι «στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν ορισμένοι από την πίστη, λόγω της υποκρισίας εκείνων που λένε ψέματα, που έχουν καυτηριασμένη την ίδια τους τη συνείδηση και εμποδίζουν τον γάμο». Γι' αυτό και ο παρών Κανόνας αναθεματίζει τους ανθρώπους αυτούς που κατηγορούν τον γάμο και αποστρέφονται ως ακάθαρτη τη Χριστιανή και ευλαβή γυναίκα που συνευρίσκεται με τον Χριστιανό σύζυγό της, ισχυριζόμενοι ότι εξαιτίας αυτής της σαρκικής συνεύρεσης δεν μπορεί αυτή να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών.

Λύση. Μιλάς για παιχνίδια παιδιών που παίζουν στην αγορά, ή για επινοήματα ανδρών πραγματικά άθλιων και ανόητων; Οι οποίοι υποκριτικά μεν, δίνουν την εντύπωση ότι προβάλλουν ευαγγελικά ζητήματα, στην πραγματικότητα όμως είναι ψευδολόγοι, έχουν καυτηριασμένη τη συνείδησή τους και παίζουν με πράγματα που δεν επιδέχονται παιχνίδι, ή διαβεβαιώνουν για πράγματα που δεν γνωρίζουν. Αλλά μην ταράζεσαι· και μην αποφαίνεσαι ότι είναι κάποιος θρασύς και υπερόπτης επειδή χλευάζει με τέτοια λόγια τα δικά σου ζητήματα, προτού δεις την κατάληξη των λόγων του.