Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 5:10

Ώ μακαρία ψυχή, που ακούς αυτούς τους λόγους οι οποίοι είναι γραμμένοι σε τούτο το βιβλίο και τους εφαρμόζεις! Διαβεβαιώνω τον καθένα που ακούει αυτά τα λόγια και τα κάνει πράξη, ότι το όνομά του θα γραφτεί στη βίβλο της ζωής, και θα βρεθεί στο τρίτο τάγμα των αγγέλων. Εάν προσεύχεσαι ή ψέλνεις ή αναγινώσκεις, να κάθεσαι κατά μόνας· κανείς ας μην σε ακούει, παρά μόνο εσύ. Και εάν έχεις μαζί σου μία ή δύο ομόψυχες παρθένους· διότι λέει ο Χριστός: «Όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους». Απόβαλε το γυναικείο φρόνημα και πάρε θάρρος και ανδρεία. Διότι στη βασιλεία των ουρανών δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ, αλλά όλες οι γυναίκες που ευαρέστησαν τον Θεό λαμβάνουν τάξη ανδρών. Λησμόνησε τις νεανικές συμπεριφορές, για να λάβεις την τιμή της καλής χήρας. Διότι λέει ο άγιος Παύλος: «Να τιμάς τις χήρες, εκείνες που είναι πραγματικά χήρες. Η δε πραγματική χήρα, που έχει μείνει ολομόναχη, έχει εναποθέσει την ελπίδα της στον Θεό και παραμένει αφοσιωμένη στις δεήσεις και τις προσευχές νύχτα και μέρα. Εκείνη όμως που ζει μέσα στις απολαύσεις, αν και ζωντανή, είναι νεκρή. Στον κατάλογο των χηρών ας εγγράφεται εκείνη που δεν είναι μικρότερη των εξήντα ετών, που υπήρξε γυναίκα ενός μόνο άνδρα, εάν ανέθρεψε σωστά παιδιά, εάν προσέφερε φιλοξενία, εάν έπλυνε τα πόδια των αγίων, εάν συμπαραστάθηκε στους θλιβομένους, εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο. Τις νεότερες όμως χήρες να τις αποφεύγεις· διότι, όταν κυριευθούν από σαρκικές ορμές στρεφόμενες ενάντια στον Χριστό, θέλουν να παντρευτούν, φέροντας την καταδίκη ότι αθέτησαν την πρώτη τους πίστη και υπόσχεση».

Τη χήρα που έχει καταλεχθεί στον αριθμό των χηρών, δηλαδή αυτήν που διακονείται από την Εκκλησία, ο Απόστολος έκρινε ότι, εάν παντρευτεί, πρέπει να παραβλέπεται. Για τον άνδρα, όμως, που χήρεψε δεν επιβάλλεται κανένας τέτοιος νόμος, αλλά είναι αρκετό για αυτόν το επιτίμιο των διγάμων. Η χήρα, πάντως, που έχει γίνει εξήντα ετών, εάν επιλέξει να συζήσει πάλι με άνδρα, δεν θα αξιωθεί της κοινωνίας του Αγαθού, μέχρι να παύσει από το πάθος της ακαθαρσίας. Εάν, όμως, την συμπεριλάβουμε στον κατάλογο πριν από τα εξήντα της χρόνια, το σφάλμα είναι δικό μας και όχι της γυναίκας.

Κεφάλαιο Αʹ. ΠΡΑΞΕΙΣ. Στην Ιόππη υπήρχε κάποια μαθήτρια ονόματι Ταβιθά, που μεταφραζόμενη λέγεται Δορκάς. Αυτή ήταν γεμάτη από αγαθά έργα και ελεημοσύνες, τις οποίες έπραττε. Και λίγο παρακάτω: Και στάθηκαν γύρω του όλες οι χήρες κλαίγοντας και επιδεικνύοντας τους χιτώνες και τα ιμάτια, όσα έφτιαχνε η Δορκάς όταν βρισκόταν μαζί τους. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Αʹ. Ως χήρα ας καταγράφεται γυναίκα όχι μικρότερη των εξήντα ετών, η οποία υπήρξε σύζυγος ενός άνδρα, έχοντας καλή μαρτυρία για τα καλά της έργα: εάν ανέθρεψε παιδιά, εάν προσέφερε φιλοξενία σε ξένους, εάν ένιψε τα πόδια των αγίων, εάν συνέδραμε τους θλιβομένους, εάν ακολούθησε με προθυμία κάθε αγαθό έργο.

Δ΄. Και για να κατανοήσεις ότι δεν είναι το να γεννήσει που την καθιστά μητέρα, ούτε σε αυτό απονέμεται ο μισθός, και αλλού ο Παύλος, όταν ομιλεί για τη χήρα, είπε τα εξής: «Εάν ανέθρεψε τέκνα»· και δεν είπε «εάν ετεκνοποίησε», αλλά «Εάν ανέθρεψε τέκνα». Διότι το μεν πρώτο είναι έργο της φύσεως, το δε δεύτερο της προαιρέσεως. Και γι' αυτόν τον λόγο και εδώ, αφού είπε, «Θα σωθεί διά της τεκνογονίας», δεν σταμάτησε έως εκεί, αλλά θέλοντας να καταδείξει ότι δεν είναι η γέννηση των τέκνων, αλλά η καλή ανατροφή τους αυτό που μας φέρει τον μισθό, προσέθεσε: «Εάν επιμείνουν στην πίστη, και στην αγάπη, και στον αγιασμό με σωφροσύνη».

Ας μη νομίζουν, λοιπόν, οι γυναίκες ότι είναι ξένο προς αυτές το να φροντίζουν και τα κορίτσια και τα αγόρια. Διότι δεν έκανε διάκριση στο φύλο εδώ, αλλά και εκεί απλώς είπε: «Εάν ανέθρεψε παιδιά», και εδώ: «Εάν παραμείνουν στην πίστη, και στην αγάπη, και στον αγιασμό». Επομένως, οφείλουμε να φροντίζουμε και για τα δύο φύλα των παιδιών, και μάλιστα οι γυναίκες, εφόσον παραμένουν τον περισσότερο χρόνο στο σπίτι. Διότι τους μεν άνδρες πολλές φορές τους περισπούν και τα ταξίδια, και οι φροντίδες της αγοράς, και οι υποθέσεις της πόλεως· η δε γυναίκα, έχοντας απαλλαγεί από κάθε τέτοιου είδους φροντίδα, θα μπορούσε ευκολότερα να επιμελείται τα παιδιά που έχει γεννήσει, απολαμβάνοντας άφθονο ελεύθερο χρόνο. Έτσι έπρατταν οι γυναίκες της παλαιάς εποχής· διότι αυτό το χρέος δεν είναι αναγκαίο μόνο για τους άνδρες, αλλά και για τις γυναίκες· εννοώ δηλαδή το να προνοούν για τα δικά τους παιδιά και να τα καθοδηγούν στη φιλοσοφία. Και για το ότι αυτό είναι αληθές, θα σας διηγηθώ μια παλαιά ιστορία. Υπήρξε κάποια γυναίκα μεταξύ των Ιουδαίων, η Άννα. Αυτή η Άννα υπέφερε από τη νόσο της ατεκνίας για πολύ χρόνο, και το ακόμη πιο οδυνηρό ήταν ότι η αντίζηλός της ήταν μητέρα πολλών παιδιών.

Θ΄. Ακούγοντας αυτά, μετανοήστε και ετοιμαστείτε για απολογία, πριν έλθει η ημέρα του Κυρίου. Και για να τα πω όλα συνοπτικά, κάθε άνθρωπος, ο οποίος δεν θα φροντίσει από αυτή τη στιγμή να διορθωθεί, αλλά θα αναχωρήσει από τη ζωή έχοντας ακόμη ανάγκη διόρθωσης, ένας τέτοιος άνθρωπος ας προσδοκά ότι αποκαλύπτεται η οργή του Θεού από τον ουρανό, όχι για τη μία ή την άλλη αμαρτία, αλλά για κάθε ασέβεια και αδικία των ανθρώπων, ανδρών και γυναικών. Διότι δεν υπάρχει διάκριση· επειδή όλοι αμαρτήσαμε. Γι' αυτό ο ιερός Απόστολος, σύμφωνα με τη χάρη που του δόθηκε, έγραψε και για τις γυναίκες λέγοντας: «Γυναίκες σεμνές, διακόνους πιστές σε όλα. Δεν επιτρέπω δε σε γυναίκα να διδάσκει, ούτε να εξουσιάζει τον άνδρα, αλλά να παραμένει στην ησυχία, να φροντίζει το σπίτι, να διδάσκει το καλό, ώστε να συμβουλεύουν συνετά τις νεότερες να αγαπούν τους άνδρες τους, να μην είναι υποδουλωμένες στο πολύ κρασί». Και για τις χήρες έγραψε τα εξής: «Να τιμάς τις χήρες, εκείνες που είναι πραγματικά χήρες. Εκείνη που εμμένει στις δεήσεις και στις προσευχές, εάν ανέθρεψε παιδιά, εάν προσέφερε φιλοξενία, εάν έπλυνε τα πόδια αγίων, εάν συνέτρεξε τους θλιβομένους, εάν ακολούθησε με προθυμία κάθε αγαθό έργο».

Γι' αυτό, όταν αρχίζουμε να μιλούμε, ο λαός αντιφωνεί: «Τω Πνεύματί σου», δείχνοντας ότι παλαιότερα έτσι μιλούσαν, όχι από δική τους σοφία, αλλά κινούμενοι από το Πνεύμα. Αλλά όχι τώρα· προς το παρόν μιλώ για τον εαυτό μου. Όμως, η Εκκλησία σήμερα μοιάζει με γυναίκα που έχει ξεπέσει από την παλαιά της ευημερία, η οποία διατηρεί σε πολλά σημεία μόνο τα σύμβολα εκείνης της αρχαίας ευπραγίας, και επιδεικνύει μεν τις θήκες των χρυσών κοσμημάτων και τα κιβώτια, αλλά έχει στερηθεί τον πλούτο της· με μια τέτοια γυναίκα μοιάζει σήμερα η Εκκλησία. Και δεν το λέω αυτό αναφερόμενος στην έλλειψη των πνευματικών χαρισμάτων· διότι δεν θα ήταν φοβερό, αν η έλλειψη αφορούσε μόνο αυτό· αλλά το λέω αναφερόμενος στον βίο και στην αρετή. Διότι ο αριθμός των χηρών και ο χορός των παρθένων αποτελούσαν τότε μεγάλο στολίδι για τις Εκκλησίες· σήμερα όμως αυτά έχουν ερημωθεί και αδειάσει, και παραμένουν μόνο τα σύμβολα. Διότι υπάρχουν βέβαια χήρες και σήμερα, υπάρχουν και παρθένες, αλλά αυτές δεν διαθέτουν εκείνο το πνευματικό κόσμημα, το οποίο πρέπει να έχουν όσες έχουν αποδυθεί σε τέτοιους πνευματικούς αγώνες. Διότι το κατεξοχήν γνώρισμα της παρθένου είναι το να μεριμνά μόνο για τα του Θεού και η απερίσπαστη προσήλωση σε Αυτόν· και για τη χήρα, απόδειξη της αξίας της δεν θα αποτελούσε τόσο η αποφυγή ενός δεύτερου γάμου, όσο τα υπόλοιπα: τα έργα της φιλοξενίας, της φιλοπτωχίας, της καρτερίας στις προσευχές, και όλα τα άλλα, τα οποία με πολλή ακρίβεια και αυστηρότητα απαιτεί ο Παύλος γράφοντας στον Τιμόθεο.

Διότι, εάν τα αναθρέψεις από την πρώτη τους ηλικία όπως ακριβώς πρέπει να ανατρέφονται, θα απολαύσουν ευεργεσία πολύ μεγαλύτερη από την πατρική προστασία. Και για να κατανοήσεις ότι αυτό το έργο, το να ανατρέφει δηλαδή κανείς τα παιδιά, ανήκει στις χήρες, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εάν ανέθρεψε παιδιά»· και πάλι: «Θα σωθεί δε διά της τεκνογονίας» (δεν είπε, διά του ανδρός), «εάν παραμείνουν στην πίστη και την αγάπη και τον αγιασμό με σωφροσύνη». Εμφυτεύστε τους τον φόβο του Θεού από την πρώτη τους ηλικία, και αυτός θα τα διαφυλάξει περισσότερο από κάθε πατέρα· τούτο θα αποτελέσει τείχος άρρηκτο. Διότι, όταν ο φύλακας παραμένει εγκατεστημένος μέσα τους, δεν έχουμε καμία ανάγκη από εξωτερικά τεχνάσματα· όταν όμως εκείνος απουσιάζει, όλα τα εξωτερικά μέσα καθίστανται μάταια.

Εάν πρόκειται, παραμένοντας χήρα, να διατηρείς την ίδια έπαρση, και την ίδια κοσμική επίδειξη, και την ίδια ενδυμασία που είχες όσο ζούσε ο άνδρας σου, είναι προτιμότερο να παντρευτείς· διότι δεν είναι κακό η συζυγική ένωση, αλλά η περιττή κοσμική μέριμνα. Εσύ, όμως, εκείνο που δεν είναι κακό δεν το πράττεις, ενώ εκείνο που δεν είναι αδιάφορο, αλλά αποτελεί παράπτωμα, αυτό το εφαρμόζεις. Γι' αυτόν τον λόγο πολλές εξετράπησαν οπίσω του Σατανά, επειδή δεν έμαθαν να ζουν ορθά τη χηρεία τους. Θέλεις να μάθεις τι σημαίνει χήρα, και ποιο είναι το αξίωμα της χήρας; Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εάν ανέθρεψε παιδιά, εάν φιλοξένησε, εάν έπλυνε τα πόδια των αγίων, εάν συνέτρεξε τους θλιβομένους, εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο». Διότι, όταν, μετά τον θάνατο του ανδρός σου, είσαι περιβεβλημένη από μεγάλο όγκο πλούτου, είναι επόμενο να μην αντέχεις τη χηρεία. Μετάφερε, λοιπόν, τον πλούτο αυτόν στον ουρανό, και το φορτίο της χηρείας θα σου γίνει υποφερτό. «Τι γίνεται, λοιπόν», λέει κάποια, «εάν έχω παιδιά ως διαδόχους της πατρικής κληρονομιάς;» Εκπαίδευσε και εκείνα να περιφρονούν τα χρήματα· τα δικά σου μετάφερέ τα, αφού δώσεις σε εκείνα τόσα όσα είναι αρκετά· εκπαίδευσε και εκείνα να γίνουν ανώτερα από τα χρήματα. «Τι γίνεται, όμως», λέει, «εάν με περιστοιχίζει πλήθος δούλων; Εάν υπάρχει σωρεία υποθέσεων, χρυσός και άργυρος; Πώς θα είμαι ικανή να τα διαφυλάξω όλα αυτά, εφόσον έχω ανάγκη από ανδρική προστασία;» Αυτά είναι υπεκφυγές και προφάσεις· και αυτό είναι ξεκάθαρο από πολλές πλευρές.

Ας εγγράφεται στον κατάλογο των χηρών γυναίκα όχι μικρότερη των εξήντα ετών, η οποία υπήρξε σύζυγος ενός άνδρα και έχει καλή μαρτυρία για τα καλά της έργα. Είπε: «Ας μαθαίνουν πρώτα να δείχνουν ευσέβεια στον δικό τους οίκο και να ανταποδίδουν τις ευεργεσίες στους προγόνους (γονείς) τους»· είπε: «Εκείνη που ζει μέσα στη σπατάλη και την ηδυπάθεια, αν και ζει, είναι νεκρή»· είπε ότι: «Εάν κάποια δεν προνοεί για τους δικούς της, είναι χειρότερη από άπιστη»· είπε ποια είναι τα στοιχεία που, εάν δεν τα έχει, καθίσταται ανάξια να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των χηρών· συνεπώς, εδώ αναφέρει τι πρέπει να έχει. Τι λοιπόν; Με βάση τα χρόνια της θα την εγκρίνουμε; Και τι είδους κατόρθωμα είναι αυτό; Διότι δεν είναι δικό της επίτευγμα το ότι έφτασε στην ηλικία των εξήντα ετών. Όχι μόνο με βάση την ηλικία, λέει, ούτως ώστε, ακόμη κι αν έχει ξεπεράσει εκείνη την ηλικία, εάν δεν έχει τα έργα, ούτε τότε να εγγράφεται στον κατάλογο. Το γιατί, βέβαια, ακριβολογεί τόσο πολύ σχετικά με την ηλικία, την αιτία την παραθέτει αργότερα, η οποία δεν προέρχεται από τον ίδιο, αλλά δόθηκε ως αφορμή από τις ίδιες τις χήρες. Εν τω μεταξύ, ας ακούσουμε τα παρακάτω: «Έχοντας», λέει, «καλή μαρτυρία για καλά έργα». Για ποια έργα; «Εάν ανέθρεψε παιδιά». Όντως δεν είναι μικρό έργο αυτό, η ανατροφή των παιδιών. Η ανατροφή των παιδιών, όμως, δεν είναι απλώς μόνο το να τρέφει κανείς τα παιδιά, αλλά και το να τα ανατρέφει όπως πρέπει, όπως ακριβώς λέει πιο πάνω: «Εάν παραμείνουν στην πίστη και στην αγάπη και στον αγιασμό».

Βλέπεις πώς παντού προτάσσει τις ευεργεσίες προς τους οικείους έναντι εκείνων προς τους ξένους; Διότι πρώτα λέει: «εάν ανέθρεψε παιδιά», και έπειτα: «εάν φιλοξένησε, εάν έπλυνε τα πόδια αγίων, εάν συνέδραμε τους θλιβομένους, εάν επιδόθηκε σε κάθε αγαθό έργο». Τι γίνεται λοιπόν, εάν είναι φτωχή;

Ούτε έτσι στερείται της δυνατότητας να ανατρέφει παιδιά, ούτε να προσφέρει φιλοξενία, ούτε να συντρέχει τους θλιβομένους. Δεν είναι πιο άπορη από εκείνη που προσέφερε τους δύο οβολούς· ακόμη κι αν είναι φτωχή, έχει οικία· διότι βεβαίως δεν διαμένει στο ύπαιθρο. «Εάν έπλυνε», λέει, «τα πόδια των αγίων». Αυτό δεν απαιτεί δαπάνη. «Εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο».

Διότι το «εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο» δηλώνει τούτο, ότι, ακόμη και αν η ίδια δεν μπόρεσε να το εκτελέσει, εντούτοις συμμετείχε και συνέδραμε. Αποκόπτοντας τη σπατάλη, επιθυμεί να είναι αυτή προνοητική, καλή οικονόμος, και να προσκαρτερεί διαρκώς στις προσευχές.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που νομίζει ότι ζημιώνεται τα έχασε όλα, και εκείνος που νομίζει ότι ευεργετεί τα έχασε όλα, έτσι και εκείνος που θεωρεί ότι ο ίδιος ευεργετείται, έλαβε περισσότερα· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα. Επομένως, οφείλεις ευγνωμοσύνη στον φτωχό περισσότερο επειδή δέχθηκε. Διότι, εάν δεν υπήρχαν οι φτωχοί, δεν θα απέκοπτες το μεγαλύτερο μέρος των αμαρτημάτων σου· αυτοί είναι οι ιατροί των τραυμάτων σου· σου προσφέρουν ως φάρμακα τα ίδια τους τα χέρια. Δεν παρέχει τόσο τη θεραπεία ο ιατρός απλώνοντας τα χέρια και επιθέτοντας το φάρμακο, όσο ο φτωχός που απλώνει το χέρι και λαμβάνει τα δικά σου, καθώς αποτελεί εκμαγείο των κακών σου. Έδωσες το αργύριο, εξήλθαν μαζί του και τα αμαρτήματα. Τέτοιοι είναι και οι ιερείς· «Τις αμαρτίες», λέει, «του λαού μου τρώνε». Ώστε, λαμβάνεις μεγαλύτερα από όσα δίνεις, ευεργετείσαι μάλλον παρά ευεργετείς· στον Θεό δανείζεις, όχι σε ανθρώπους· αυξάνεις τον πλούτο, δεν τον μειώνεις· τον μειώνεις όμως εάν δεν ελαττώσεις από αυτόν, εάν δεν δώσεις. «Εάν φιλοξένησε», λέει, «εάν έπλυνε πόδια αγίων».

ΣΤ΄. Πες μου λοιπόν, λέγει, αν κάποια έπλυνε πόδια αγίων μέσα στην εκκλησία, αν είναι δυνατόν να βρει κανείς τέτοιους και εδώ. Είναι δυνατόν, και βέβαια είναι δυνατόν· αρκεί μόνο, επειδή διηγηθήκαμε τον βίο εκείνων, να μην περιφρονούμε αυτούς που βρίσκονται μέσα στις εκκλησίες. Διότι πολλές φορές πολλοί τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν και μέσα στις εκκλησίες, αλλά στην αφάνεια. Ας μην τους περιφρονούμε, λοιπόν, επειδή περιφέρονται στα σπίτια, ούτε επειδή συχνάζουν στην αγορά, ούτε επειδή προΐστανται. Διότι και αυτό ο Θεός το πρόσταξε: «Αποδώστε δικαιοσύνη», λέγει, «στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα». Πολλοί είναι οι δρόμοι της αρετής, όπως ακριβώς υπάρχει και μεγάλη διαφορά στους μαργαρίτες, αν και όλοι ονομάζονται μαργαρίτες, αλλά ο ένας είναι λαμπερός και ολοστρόγγυλος από παντού, ενώ κάποιος άλλος δεν έχει μεν αυτή την ομορφιά, έχει όμως άλλη. Ποια είναι δηλαδή αυτή; Όπως σαν από κάποια τέχνη το κοράλλι έχει επίμηκες σχήμα και τις γωνίες του σκαλισμένες, και από το λευκό χρώμα κάποιο άλλο είναι πιο ευχάριστο, ενώ το πράσινο είναι πολύ πιο ευχάριστο από κάθε πρασινάδα· άλλος προσφέρει το ζωηρό χρώμα του αίματος με την ευθάλειά του, άλλος είναι πιο γαλάζιος από τη θάλασσα, άλλος πιο αστραφτερός από την πορφύρα· και χιλιάδες άλλα θα μπορούσε να βρει κανείς, που συναγωνίζονται τα άνθη στην ποικιλία των χρωμάτων, ή που εξισώνονται με τις αποχρώσεις του ήλιου· τέτοιοι ακριβώς είναι και οι άγιοι· άλλοι μεν ασκούν τους εαυτούς τους, άλλοι δε διακονούν και τις εκκλησίες. Πολύ σωστά λοιπόν έλεγε: «Αν έπλυνε πόδια αγίων, αν συνέτρεξε θλιβομένους».

Α'. Αφού ο Παύλος έκανε εκτενή λόγο για τις χήρες και καθόρισε την ηλικία τους λέγοντας: «Χήρα να καταγράφεται εκείνη που δεν είναι μικρότερη των εξήντα ετών», και αφού δίδαξε τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της χήρας με το να πει: «Αν ανέθρεψε παιδιά, αν φιλοξένησε ξένους, αν έπλυνε πόδια αγίων», πάλι εδώ λέει: «Τις νεότερες χήρες όμως να τις αποφεύγεις». Σχετικά όμως με τις παρθένους, αν και το ζήτημα είναι πολύ πιο βαρύ, δεν υπονοεί τίποτα τέτοιο· και δικαιολογημένα. Γιατί; Επειδή καταγράφηκαν για ανώτερα πράγματα, και από υψηλότερο φρόνημα προήλθε εκεί αυτό το έργο. Βεβαίως, το «αν φιλοξένησε ξένους, αν έπλυνε πόδια αγίων» και όλα τα παρόμοια, τα παρέστησε μέσω της απερίσπαστης αφοσίωσης, και με το να λέει: «Η άγαμη μεριμνά για τα του Κυρίου». Αν πάλι δεν ακριβολογεί καθόλου ως προς την ηλικία, μην απορήσεις· διότι κυρίως από αυτό γίνεται φανερό και εκείνο. Άλλωστε, ανέφερα ότι εκείνες επέλεξαν την παρθενία από ανώτερο φρόνημα. Εκτός αυτού, εδώ είχαν ήδη υπάρξει πτώσεις, και αυτές έδωσαν την αφορμή για μια τέτοια νομοθεσία· ενώ εκεί δεν συνέβαινε τίποτα τέτοιο. Διότι το ότι κάποιες είχαν ήδη εκπέσει, είναι φανερό από αυτό, από το ότι λέει: «Επειδή, όταν καταληφθούν από σαρκικές επιθυμίες ενάντια στον Χριστό, θέλουν να παντρεύονται»· και πάλι: «Διότι ήδη κάποιες εξετράπησαν οπίσω από τον Σατανά». «Τις νεότερες χήρες όμως να τις αποφεύγεις». Γιατί; «Επειδή, όταν καταληφθούν από σαρκικές επιθυμίες ενάντια στον Χριστό, θέλουν να παντρεύονται». Τι σημαίνει: «Όταν καταστρηνιάσωσιν»;

Διότι, ακόμη και αν έχεις αναρίθμητους υπηρέτες, ο Θεός σε προστάζει να τρυγήσεις ο ίδιος τον καρπό της φιλοξενίας. Γι' αυτόν τον λόγο ο Παύλος, αναφερόμενος στη χήρα γυναίκα και δίνοντάς της την εντολή να παρέχει φιλοξενία, όρισε να το κάνει αυτό όχι μέσω άλλων, αλλά η ίδια. Διότι, αφού είπε «Αν φιλοξένησε», πρόσθεσε «Αν έπλυνε πόδια αγίων». Δεν είπε «Αν δαπάνησε χρήματα», ούτε «Αν διέταξε τους υπηρέτες να το πράξουν αυτό», αλλά αν η ίδια το έπραξε αυτοπροσώπως.

Διότι, όταν ομιλεί περί εκείνης που πεθαίνει από την πείνα, δεν θέτει όριο ηλικίας, ούτε απαιτεί ακριβή εξέταση της διαγωγής της, αλλά λέει απλώς: «Εάν κάποιος πιστός ή πιστή έχει χήρες, ας τις βοηθά, και ας μην επιβαρύνεται η Εκκλησία». Δεν είπε: «Όταν γίνει εξήντα ετών»· δεν είπε: «Εάν φιλοξένησε ξένους, εάν έπλυνε τα πόδια αγίων»· και πολύ σωστά. Διότι, όπου πρέπει να θεραπευθεί η φτώχεια, δεν περιμένει την ηλικία. Τι θα συμβεί, δηλαδή, εάν είναι πενήντα ετών και πεθαίνει από την πείνα; Τι θα γίνει εάν στα νιάτα της τύχει να είναι σωματικά ανάπηρη; Θα κάθεται περιμένοντας το εξηκοστό έτος; Αλλά αυτό θα αποτελούσε έσχατη απανθρωπιά. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν πρέπει να ανακουφίσει την πείνα, δεν ακριβολογεί καθόλου περί της ηλικίας και της ψυχικής αρετής· όταν όμως δεν πρόκειται να θεραπεύσει τη φτώχεια, αλλά να αποδώσει τιμή σύμφωνα με την αξία, δικαιολογημένα προβαίνει σε τόσο μεγάλη εξέταση της διαγωγής.

Δ'. Και ότι αυτό είναι αληθές, είναι φανερό από το εξής. Διότι, εάν είχε θέσει αυτό ως νόμο για όλες τις γυναίκες, το να παντρεύονται δηλαδή και να κυβερνούν τον οίκο τους, περιττώς θα απαιτούσε εκείνα: «Εάν ανέθρεψε παιδιά, εάν ένιψε πόδια αγίων, εάν συμπαραστάθηκε σε θλιβομένους, εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο»· περιττώς λέει και εκείνο: «Να έχει υπάρξει γυναίκα ενός άνδρα». Διότι, εάν παραγγέλλεις σε όλες τις νεότερες να παντρεύονται, πώς θα μπορέσει κάποια να είναι γυναίκα ενός μόνο άνδρα;

Όπως, λοιπόν, εκεί δεν τα απευθύνει αυτά προς όλους, παρά μόνο σε όσους ανθρώπους υστερούν σε εγκράτεια και είναι ευάλωτοι, έτσι και εδώ, στις πλέον ευάλωτες από τις γυναίκες, οι οποίες δεν μπορούν να αντέξουν τον αυστηρό βίο της χηρείας, σε αυτές προτρέπει και συμβουλεύει να λάβουν δεύτερο νυμφίο. Διότι η χηρεία είναι ένα διπλό πράγμα. Τι σημαίνει άραγε το διπλό; Είναι η άσκηση των αγαθών έργων και η εξαιρετική υπεροχή της μέγιστης τιμής. Όπως ακριβώς, λοιπόν, και η εξουσία είναι διπλό πράγμα, επειδή περιλαμβάνει και έργα και αξίωμα· αξίωμα μεν της εξουσίας είναι η δύναμη, οι τιμές και οι περιποιήσεις από το πλήθος, και το ίδιο το γεγονός του να είναι κανείς άρχοντας· έργα δε της εξουσίας είναι το να βοηθά εκείνους που αδικούνται, να εμποδίζει εκείνους που αδικούν, να προΐσταται των πόλεων, να αγρυπνεί για τις φροντίδες των κοινών υποθέσεων, και μύρια άλλα· έτσι και η χηρεία είναι και αξίωμα και έργο. Αξίωμα μεν είναι το ίδιο το να είναι μία γυναίκα χήρα, το οποίο είναι μέγιστο, όπως αποδείξαμε προηγουμένως· έργο δε είναι το να μη λάβει δεύτερο άνδρα, αλλά να αρκεστεί στον πρώτο, το να αναθρέψει τα παιδιά της, να φιλοξενήσει ξένους, να νίψει τα πόδια των αγίων, να συνδράμει όσους θλίβονται, και να ακολουθήσει με επιμέλεια κάθε αγαθό έργο.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, ομιλώντας περί χηρείας, δεν αρκέστηκε μόνο στο πρώτο, στο να πει δηλαδή «γυναίκα ενός ανδρός»; Για να μάθεις ότι πραγματική χήρα δεν την κάνει απλώς το ότι δεν παντρεύτηκε δεύτερη φορά, αλλά το να διαπρέπει σε καλά έργα, σε ελεημοσύνη και φιλανθρωπία, και στην περιποίηση των ξένων. Διότι, εάν τις παρθένους σε τίποτα δεν τις ωφέλησε η παρθενία (αν και η παρθενία είναι πολύ ανώτερη από τη χηρεία), αλλά έφυγαν ατιμασμένες, όταν έσβησε το πυρ των λαμπάδων τους, επειδή δεν είχαν να επιδείξουν τον καρπό της φιλανθρωπίας και της ελεημοσύνης, πολύ περισσότερο ισχύει αυτό για τις χήρες. Έχοντας, λοιπόν, ακούσει εκείνη την παραβολή ο Παύλος, και φοβούμενος για αυτές, εκφράζεται με πολλή ακρίβεια για το ζήτημα, ώστε να μην παραμελήσουν την υπόλοιπη αρετή, επαναπαυόμενες στη μονογαμία. Γι' αυτό λέει: «να έχει καλή μαρτυρία για τα καλά της έργα»· διότι, όπως ακριβώς είναι καλό πράγμα η παρθενία, αλλά χωρίς τις υπόλοιπες αρετές απέβη άκαρπη και τις απέκλεισε από τον νυμφώνα, έτσι είναι καλό πράγμα και η χηρεία, αλλά χωρίς την υπόλοιπη αρετή είναι μάταιη και περιττή. Για τον λόγο αυτόν, ο Παύλος δεν περιόρισε την προτροπή του στο να μην πάρει δεύτερο άνδρα, αλλά απαιτεί από τη χήρα και άλλα, πολύ περισσότερα και σπουδαιότερα.

Και όπως ακριβώς εκείνοι που στρατολογούν στρατιώτες αναζητούν τη σωματική ευεξία, έτσι και αυτός, κατατάσσοντάς την στο στρατόπεδο του Χριστού, ζήτησε την ευεξία και την ευρωστία της ψυχής, καθώς και την προθυμία σε όλα τα αγαθά έργα, λέγοντας τα εξής: Αν ανέθρεψε παιδιά, αν προσέφερε φιλοξενία, αν έπλυνε τα πόδια των αγίων, αν συνέδραμε όσους θλίβονταν, αν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο. Διότι το καθένα από αυτά φαίνεται μεν να είναι ένας απλός λόγος, περικλείει όμως μέσα του πολλή ζωή.

Ζʹ. Και αν εγκρίνετε, ας εξετάσουμε πρώτα αυτό που ο ίδιος έθεσε πρώτο: «Αν ανέθρεψε παιδιά». Διότι με τη λέξη ανατροφή εδώ δεν εννοεί αυτήν την απλή και συνηθισμένη για τους πολλούς, το να μην αδιαφορήσει δηλαδή ώστε να πεθάνουν τα παιδιά από την πείνα· διότι αυτό ούτε η ίδια η αναγκαιότητα της φύσης δεν επιτρέπει ποτέ να παραμεληθεί· γι' αυτό άλλωστε δεν υπάρχει ανάγκη από προσταγές και νόμους για το ζήτημα αυτό, ώστε να τρέφουν οι χήρες τα παιδιά τους. Αντιθέτως, εδώ εννοεί τη μέριμνα για τη δικαιοσύνη, την ανατροφή με ευσέβεια· καθώς όσες δεν τα ανατρέφουν με αυτόν τον τρόπο, είναι περισσότερο παιδοκτόνοι παρά μητέρες. Αυτό δεν το λέω μόνο για τις γυναίκες, αλλά και για τους άνδρες. Διότι και πολλοί από τους πατέρες συχνά, προκειμένου να αποκτήσει το παιδί ένα καλό άλογο, και ένα λαμπρό σπίτι, και ένα πολυτελές κτήμα, κάνουν τα πάντα και καταβάλλουν κάθε προσπάθεια· για το πώς όμως θα αποκτήσει καλή ψυχή και ευσεβή προαίρεση, δεν δείχνουν κανένα απολύτως ενδιαφέρον. Και αυτό ακριβώς είναι που ανατρέπει ολόκληρη την οικουμένη, το ότι παραμελούμε τα ίδια μας τα παιδιά, και από τη μία φροντίζουμε για τις περιουσίες τους, ενώ από την άλλη περιφρονούμε την ψυχή τους, επιδεικνύοντας συμπεριφορά έσχατης ανοησίας.

Το να ενοχλείται κανείς από δαίμονα δεν είναι καθόλου φοβερό· διότι το δαιμόνιο δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να τον ρίξει στη γέεννα, αλλά, εάν είμαστε πνευματικά άγρυπνοι, αυτός ο πειρασμός θα μας φέρει στεφάνια λαμπρά και περίδοξα, όταν υπομένουμε με ευχαριστία τέτοιου είδους επήρειες. Εκείνον όμως που συζεί με την αμαρτία είναι αδύνατον να σωθεί ποτέ, αλλά είναι απολύτως αναγκαίο και εδώ να είναι επονείδιστος, και όταν απέλθει εκεί, να κολάζεται πάλι αιώνια. Αλλά όμως, αν και τα γνωρίζουμε αυτά, για τα ελάσσονα δείχνουμε πολλή σπουδή, ενώ για τα μείζονα ούτε καν να κινητοποιηθούμε δεν θέλουμε· και όταν βλέπουμε κάποιον να δαιμονίζεται θρηνούμε, ενώ όταν βλέπουμε κάποιον να αμαρτάνει δεν αισθανόμαστε τίποτα. Ενώ θα έπρεπε τότε να συντριβόμαστε και να οδυρόμαστε, ή μάλλον όχι μόνο να οδυρόμαστε, αλλά και να τον συγκρατούμε και να τον χαλιναγωγούμε, να τον συμβουλεύουμε, να τον προτρέπουμε, να τον φοβίζουμε, να τον επιπλήττουμε, να απομακρύνουμε με κάθε θεραπευτικό τρόπο εκείνη την αρρώστια, και να μιμούμαστε αυτήν τη χήρα, για την οποία λέει ο Παύλος: «Εάν ανέθρεψε παιδιά». Διότι δεν απευθύνει αυτόν τον λόγο μόνο σε εκείνη, αλλά προς όλους, και προτρέπει τους πάντες λέγοντας: «Να ανατρέφετε τα παιδιά με τη νουθεσία του Κυρίου». Διότι αυτό είναι το πρώτο και μεγαλύτερο από τα αγαθά· το οποίο άλλωστε απαίτησε πρώτο και από τη χήρα· έπειτα μετά από αυτό λέει: «Εάν φιλοξένησε ξένους». Τι λες, πες μου; Από γυναίκα χήρα απαιτείς φιλοξενία; Δεν αρκεί το ότι ανέθρεψε παιδιά;

Μη μου αναφέρεις πολυτελή τράπεζα· εάν δεχθεί στην οικία τον ξένο, εάν παραθέσει όσα διαθέτει, εάν επιδείξει μεγάλη φιλοφροσύνη, έχει ολοκληρωθεί ολόκληρος ο καρπός της φιλοξενίας. Διότι, εάν ένα μόνο ποτήρι ψυχρού ύδατος εξασφαλίζει τη βασιλεία των ουρανών, το να τον καταστήσει κανείς ομωρόφιο, και κοινωνό της τραπέζης, και να τον αναπαύσει, πόσον καρπό θα αποφέρει, πες μου; Παρατήρησε, λοιπόν, την ακρίβεια του Παύλου. Διότι δεν απαιτεί εδώ απλώς φιλοξενία, αλλά εκείνη που προσφέρεται με προθυμία, με ψυχή που ζέει και με θερμή διάνοια. Επειδή, αφού είπε, «Εάν φιλοξένησε», προσέθεσε, «Εάν έπλυνε πόδια αγίων».

Και αυτό είναι εκείνο που περισσότερο από όλα επιζητεί ο Παύλος, παραγγέλλοντας να συμπάσχουμε με όσους βρίσκονται σε θλίψη, σε φτώχεια και σε δύσκολες περιστάσεις, με τέτοιον τρόπο, σαν να βρισκόμαστε και εμείς οι ίδιοι στα ίδια δεινά. Διότι λέει, «στους φυλακισμένους (να συμπαραστέκεστε), σαν να είστε και εσείς δεμένοι μαζί τους». Γι' αυτό δεν σταμάτησε τον λόγο του μόνο εδώ, αλλά πρόσθεσε και κάτι άλλο: «Αν βοήθησε όσους θλίβονται, αν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο». Τι σημαίνει το: «Αν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο»;

Γ΄. Ας τα ακούσουν αυτά οι μητέρες, ας ζηλώσουν την ανδρεία της γυναίκας, τη φιλοστοργία της για τα παιδιά της· έτσι ας ανατρέφουν τα παιδιά. Διότι το να γεννήσει καμία δεν την καθιστά μητέρα, επειδή αυτό είναι έργο της φύσης, αλλά το να τα αναθρέψει, επειδή αυτό είναι έργο της προαιρέσεως. Και για να μάθεις ότι η γέννηση δεν κάνει τη μητέρα, αλλά η καλή ανατροφή, άκουσε τον Παύλο που στεφανώνει τη χήρα όχι για τη γέννηση, αλλά για την ανατροφή των παιδιών. Διότι, αφού είπε: «Χήρα να καταγράφεται εκείνη που δεν είναι μικρότερη από εξήντα ετών, η οποία έχει καλή μαρτυρία για τα καλά της έργα», πρόσθεσε το κορύφωμα των αγαθών έργων. Ποιο είναι δε αυτό; «Εάν ανέθρεψε παιδιά», λέει· δεν είπε, «εάν γέννησε παιδιά», αλλά, «Εάν ανέθρεψε παιδιά». Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, τι ήταν επόμενο να υποφέρει η γυναίκα, αν βέβαια πρέπει να την ονομάζουμε γυναίκα, βλέποντας δάχτυλα να σπαρταρούν πάνω στα αναμμένα κάρβουνα, κεφάλι να αναπηδά, σιδερένιο χέρι να επιβάλλεται στο κεφάλι άλλου παιδιού και να του γδέρνει το δέρμα, και αυτόν που τα υπέφερε αυτά να στέκεται όρθιος ακόμη και να συνομιλεί. Πώς άνοιξε το στόμα της; Πώς κίνησε τη γλώσσα της; Πώς δεν πέταξε η ψυχή της μακριά από τη σάρκα της; Πώς, θα σας πω εγώ. Δεν είχε το βλέμμα της στραμμένο προς τη γη, αλλά προετοιμαζόταν πλήρως για τα μελλοντικά· ένα μόνο φοβόταν, μήπως τυχόν φεισθεί και τερματίσει πρόωρα τον αγώνα ο τύραννος, μήπως διασπάσει τον χορό των παιδιών της, μήπως μείνουν κάποια αστεφάνωτα.

Έχοντας συνειδητοποιήσει όλα αυτά, ο μακάριος Παύλος έλεγε: «Ας εγγράφεται στον κατάλογο των χηρών γυναίκα όχι μικρότερη των εξήντα ετών». Και ούτε μετά από τέτοια μαρτυρία των ετών της επιτρέπει να ενταχθεί σε αυτόν τον άγιο χορό, αλλά προσθέτει και άλλα, λέγοντας: «Εφόσον έχει καλή μαρτυρία για τα αγαθά της έργα, εάν ανέθρεψε παιδιά, εάν φιλοξένησε, εάν έπλυνε τα πόδια αγίων, εάν συνέδραμε τους θλιβομένους, εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο». Ω της δοκιμασίας και του αυστηρού ελέγχου! Πόση αρετή απαιτεί από τη χήρα και με πόση ακρίβεια τα ορίζει. Δεν θα το έπραττε αυτό, εάν δεν επρόκειτο να της εμπιστευθεί ένα τόσο τίμιο και σεμνό λειτούργημα.

Ας εγγράφεται στον κατάλογο ως χήρα εκείνη που δεν είναι μικρότερη των εξήντα ετών, η οποία υπήρξε σύζυγος ενός μόνο ανδρός και έχει καλή μαρτυρία για τα καλά της έργα: εάν ανέθρεψε παιδιά, εάν πρόσφερε φιλοξενία, εάν έπλυνε τα πόδια καθενός, εάν συνέδραμε τους θλιβομένους, εάν αφοσιώθηκε σε κάθε αγαθό έργο. Τις νεότερες όμως χήρες να τις απορρίπτεις.

Ότι δε ο απόστολος συνηθίζει να ονομάζει «τεκνογονία» και μάλιστα «τεκνοτροφία» τη σωτήρια φροντίδα για τα παιδιά, είναι φανερό από το εξής. Διότι, εντάσσοντας στην τάξη, στην τιμή και στην πρόνοια των χηρών τις γυναίκες που έχασαν τους άνδρες τους, λέει: «ως χήρα ας εγγράφεται γυναίκα όχι μικρότερη των εξήντα ετών»· έπειτα, καταβάλλοντας ποιο αντίτιμο για μια τέτοια θέση; «Εάν ανέθρεψε παιδιά», λέει, «εάν φιλοξένησε, εάν έπλυνε πόδια αγίων, εάν συμπαραστάθηκε σε θλιβομένους». Και πρόσεξε πώς συνέταξε και συναρίθμησε μαζί με την περιποίηση και τη φιλοξενία των αγίων και το λαμπρό κατόρθωμα της ελεημοσύνης, την επιμέλεια για τα παιδιά και την καθοδήγησή τους προς την αρετή. Αλλά αυτοί μεν έτσι κατανοούν την τεκνοτροφία και την τεκνογονία.

Προς την Σπαθαρέα. Ο οίκος σου είναι οίκος ευσέβειας, οίκος φιλοξενίας, οίκος καταφυγής εκείνων που αναχωρούν εξαιτίας των πειρασμών· γι' αυτό είσαι ευλογημένη και δεδοξασμένη από τον Κύριο. Τα κατορθώματά σου έχουν φανερωθεί σύμφωνα με τα αποστολικά λόγια, αν ανέθρεψε παιδιά, αν φιλοξένησε, αν έπλυνε πόδια αγίων, αν συνέδραμε θλιβομένους, αν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο, περιγράφοντας και υποδεικνύοντας έτσι την αληθινή χήρα. Τέτοια αρχόντισσα σε ανέδειξε ο Κύριος, ξακουστή ανάμεσα σε πολλούς· αλλά είθε να σε αναδείξει ακόμη περισσότερο, φυλάγοντάς σε και προστατεύοντάς σε προς δόξαν της εκκλησίας και της χορείας των χηρών εδώ, και στον μέλλοντα αιώνα είθε να σε εισαγάγει στον νυμφώνα της αθανασίας μαζί με τις άγιες παρθένους.

Δες όμως την πίστη της γυναίκας, πώς δεν αναθέτει τη διακονία σε υπηρέτριες, αλλά την προσφέρει η ίδια αυτοπροσώπως. Και ο Παύλος λέει για τη χήρα γυναίκα, η οποία έπλυνε τα πόδια των αγίων: «Αυτή λοιπόν διακονεί κοινά σε όλους»· η Μαρία όμως προσφέρει την τιμή μόνο στον Χριστό, επειδή δεν τον προσεγγίζει ως άνθρωπο, αλλά ως Θεό. Διότι γι' αυτό έχυσε το μύρο και το σκούπισε με τα μαλλιά της κεφαλής της, μη έχοντας γι' αυτόν την αντίληψη που είχαν οι περισσότεροι ως για απλό άνθρωπο, αλλά ως για Δεσπότη και Κύριο. Θα μπορούσε δε η Μαρία να θεωρηθεί με αναγωγικό τρόπο ότι παραπέμπει στη θεότητα του Πατρός και Κυρίου των πάντων· διότι το όνομα Μαρία ερμηνεύεται «κυρία».