Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 5:8

Ώ μακαρία ψυχή, που ακούς αυτούς τους λόγους οι οποίοι είναι γραμμένοι σε τούτο το βιβλίο και τους εφαρμόζεις! Διαβεβαιώνω τον καθένα που ακούει αυτά τα λόγια και τα κάνει πράξη, ότι το όνομά του θα γραφτεί στη βίβλο της ζωής, και θα βρεθεί στο τρίτο τάγμα των αγγέλων. Εάν προσεύχεσαι ή ψέλνεις ή αναγινώσκεις, να κάθεσαι κατά μόνας· κανείς ας μην σε ακούει, παρά μόνο εσύ. Και εάν έχεις μαζί σου μία ή δύο ομόψυχες παρθένους· διότι λέει ο Χριστός: «Όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους». Απόβαλε το γυναικείο φρόνημα και πάρε θάρρος και ανδρεία. Διότι στη βασιλεία των ουρανών δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ, αλλά όλες οι γυναίκες που ευαρέστησαν τον Θεό λαμβάνουν τάξη ανδρών. Λησμόνησε τις νεανικές συμπεριφορές, για να λάβεις την τιμή της καλής χήρας. Διότι λέει ο άγιος Παύλος: «Να τιμάς τις χήρες, εκείνες που είναι πραγματικά χήρες. Η δε πραγματική χήρα, που έχει μείνει ολομόναχη, έχει εναποθέσει την ελπίδα της στον Θεό και παραμένει αφοσιωμένη στις δεήσεις και τις προσευχές νύχτα και μέρα. Εκείνη όμως που ζει μέσα στις απολαύσεις, αν και ζωντανή, είναι νεκρή. Στον κατάλογο των χηρών ας εγγράφεται εκείνη που δεν είναι μικρότερη των εξήντα ετών, που υπήρξε γυναίκα ενός μόνο άνδρα, εάν ανέθρεψε σωστά παιδιά, εάν προσέφερε φιλοξενία, εάν έπλυνε τα πόδια των αγίων, εάν συμπαραστάθηκε στους θλιβομένους, εάν ακολούθησε κάθε αγαθό έργο. Τις νεότερες όμως χήρες να τις αποφεύγεις· διότι, όταν κυριευθούν από σαρκικές ορμές στρεφόμενες ενάντια στον Χριστό, θέλουν να παντρευτούν, φέροντας την καταδίκη ότι αθέτησαν την πρώτη τους πίστη και υπόσχεση».

Διότι σε εκείνον που ήθελε να αποχαιρετήσει τους οικείους του, λέει: «Κανείς που έχει βάλει το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών»· και σε εκείνον που Τον παρακαλούσε να θάψει τον πατέρα του, λέει: «Ακολούθησέ με, και άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς». Αν και φαινόταν ότι και οι δύο έκαναν πολύ λογικές και δίκαιες παρακλήσεις· όμως ο Σωτήρας δεν συγκατένευσε, ούτε καν για μια στιγμή δεν άφησε εκείνους που ανατρέφονται για τη βασιλεία των ουρανών να αποχωριστούν από Αυτόν, ώστε να μην πράξουν ή σκεφτούν κάτι κατώτερο από το υψηλό και ουράνιο φρόνημα εξαιτίας της ροπής προς τις γήινες και σαρκικές διαθέσεις, εφόσον δεν επιτρέπεται σε αυτούς που έχουν ουράνιο φρόνημα να ασχολούνται με τα επίγεια, καθώς έχουν ήδη μεταστεί και έχουν γίνει υπερκόσμιοι στη διάνοια. Εάν όμως πει κάποιος: «Πώς λοιπόν ο νόμος προστάζει να φροντίζουμε τους οικείους μας, λέγοντας: Και δεν θα παραβλέψεις τους οικείους του σπέρματός σου; Παρομοίως δε και ο Απόστολος: Εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο», θα δώσουμε την εξής σύντομη απάντηση: ότι ο θείος Απόστολος το είπε αυτό προς τους ανθρώπους του κόσμου, προς αυτούς που κατέχουν υλικό πλούτο και μπορούν να ανακουφίσουν την ανέχεια των συγγενών τους.

Και την ανατροφή των παιδιών εισηγείται ο Παύλος· αλλά και στους γονείς πρέπει να υπακούουν, λέει, εν Κυρίω· και με τη νουθεσία του Κυρίου εισηγήθηκε και οι άνδρες να αγαπούν τις γυναίκες τους, αλλά κατά μίμηση του Χριστού που αγάπησε την Εκκλησία. Και στις γυναίκες να σέβονται τους άνδρες, αλλά σύμφωνα με τον τύπο της Εκκλησίας που σέβεται τον Χριστό· διότι δεν πρέπει να μισεί κανείς τους οικείους του, εφόσον μάλιστα είναι οικείοι στην πίστη. «Διότι, εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του», λέει, «και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη». Με ένα λόγο, εφόσον ο προκείμενος σκοπός είναι να ακολουθούμε τον Χριστό, ό,τι είναι σύμφωνο με αυτόν πρέπει να το επιλέγουμε· ενώ ό,τι δεν είναι σύμφωνο πρέπει να το αποφεύγουμε. Διότι, εάν, ενώ ζούμε την εν σαρκί ζωή, είναι δυνατόν να διαφυλάττουμε τον σεβασμό προς τον Χριστό, δεν πρέπει να αποφεύγουμε την εν σώματι ζωή, αλλά να τη συντηρούμε, όπως έπραξε ο Παύλος, όταν κατέβηκε μέσα σε κοφίνι από ένα παράθυρο και διέφυγε από τα χέρια του Αρέτα, προκειμένου, ζώντας ακόμη, να κηρύττει τον Χριστό και να μην εμποδίσει το κήρυγμα με το να θανατωθεί πρόωρα· όπου όμως χρειαζόταν να περιφρονήσει και την ίδια του τη ζωή προκειμένου να ολοκληρώσει τον δρόμο του, έλεγε ότι δεν θεωρεί την ψυχή του πολύτιμη για τον εαυτό του· και έθετε τον Χριστό ως σκοπό και στα δύο, και στο να ζει και στο να πεθαίνει. «Διότι για εμένα», λέει, «το να ζω είναι ο Χριστός και το να πεθάνω είναι κέρδος». <Διότι ποιος από εσάς, θέλοντας να οικοδομήσει πύργο, κ.τ.λ.> (A f. 205, B f. 143) Ποια είναι η αφορμή που οδήγησε σε αυτά τα λόγια, είναι αναγκαίο να το αναφέρουμε.

Βλέπεις, αδελφέ, ότι με το να θυμάται ο άνθρωπος τα λόγια Του, διορθώνει την πορεία του; Διότι ποιος είναι εκείνος που θυμάται τα λόγια Του, και δεν διορθώνει την πορεία του, παρά μόνο εάν είναι αδόκιμος και ταλαίπωρος; Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θυμάται απολύτως τίποτα, αλλά έχει ξεχάσει ακόμη και όσα νομίζει πως θυμάται. Διότι σε έναν τέτοιο άνθρωπο λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;». Προστάζει λοιπόν να αφαιρεθεί από αυτόν και αυτό που νομίζει ότι έχει. Αυτός νομίζει ότι έχει πίστη, διότι αποκαλεί τον εαυτό του Χριστιανό, όμως με τα έργα του την αρνείται και είναι χειρότερος από άπιστο. Γι' αυτό προστάζει να αφαιρεθεί από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, το οποίο έλαβε κατά την ημέρα της απολυτρώσεως, και το οποίο νομίζει πως έχει. Και ο άνθρωπος αυτός γίνεται σαν το πήλινο δοχείο κρασιού που έχει ραγίσει και από το ράγισμα έχει χάσει το κρασί. Το οποίο όλοι όσοι το βλέπουν και δεν γνωρίζουν τι έχει συμβεί, νομίζουν ότι είναι γεμάτο. Όταν όμως ανακαλυφθεί αυτό, γίνεται φανερό σε όλους ότι βρισκόταν εκεί άδειο. Έτσι και ένας τέτοιος άνθρωπος, όταν εξεταστεί κατά την ημέρα της κρίσεως, βρίσκεται άδειος. Και τότε η αλήθεια για αυτόν γίνεται φανερή σε όλους. Τέτοιοι είναι εκείνοι που θα πουν στον Βασιλιά κατά την ημέρα εκείνη: «Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά Σου, και στο όνομά Σου δεν κάναμε πολλά θαύματα;».

Έτσι και αυτός που ομολογεί μεν τον Πατέρα και αποδέχεται τον Υιό, αλλά αθετεί τη μεγαλωσύνη του Πνεύματος, έχει αρνηθεί την πίστη, είναι χειρότερος από άπιστο και διαψεύδει την προσωνυμία του Χριστιανού. Ο απόστολος παραγγέλλει να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού. Άρτιο δε, ως προς τον κοινό άνθρωπο, θα ήταν εκείνο που είναι από κάθε άποψη ολοκληρωμένο σύμφωνα με τη φύση του· διότι πρέπει να είναι λογικός, δεκτικός νου και γνώσης, να μετέχει στη ζωή, να έχει όρθιο σχήμα, να έχει την ικανότητα να γελά, να έχει πλατιά νύχια· εάν όμως κάποιος τον ονομάζει μεν άνθρωπο, αλλά δεν μπορεί να επιδείξει σε αυτόν τα προαναφερθέντα γνωρίσματα της φύσης, μάταια τον τίμησε με αυτήν την προσαγόρευση. Έτσι και ο Χριστιανός χαρακτηρίζεται από την πίστη στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· αυτή είναι η μορφή εκείνου που έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με το μυστήριο της αλήθειας. Εάν όμως συμβεί η μορφή να έχει διατεθεί διαφορετικά, δεν πρόκειται να αναγνωρίσω τη φύση του άμορφου· αποτελεί σύγχυση του χαρακτήρα, αλλοτρίωση της φυσικής μορφής και παραλλαγή των αναγνωριστικών σημείων της ανθρωπότητας, όταν δεν συμπαραληφθεί στην πίστη το Άγιο Πνεύμα. Διότι αληθεύει ο λόγος του Εκκλησιαστή: ότι αυτός δεν είναι ζωντανός άνθρωπος, αλλά «οστά», καθώς λέγει εκείνος, «μέσα στην κοιλιά της κυοφορούσας». Διότι πώς θα ομολογήσει τον Χριστό εκείνος που δεν κατανοεί, μαζί με τον χρισθέντα, και το χρίσμα; «Αυτόν έχρισε», λέγει, «ο Θεός με Άγιο Πνεύμα».

ΡΚΔʹ. Προς τον Μαρτινιανό, τον Ζωσιμά, τον Μάρωνα και τον Ευστάθιο. Προς ιερείς. Επειδή ο θεσπέσιος Παύλος, το σκεύος της εκλογής, ο ταμίας των νοημάτων του Χριστού, αυτός που ρύθμισε γη και θάλασσα, αυτός που έπεισε τους βαρβάρους να φιλοσοφούν, αποφάνθηκε ότι είναι χειρότεροι από τους ειδωλολάτρες αυτοί που αδιαφορούν για τους πλησίον τους, λέγοντας: «Αν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη, και είναι χειρότερος από άπιστο»· γι' αυτό και εγώ προχώρησα στο να σας γράψω. Διότι τι νομίζετε ότι δηλώνει εδώ η πρόνοια; Μήπως την παροχή των τροφών; Εγώ τουλάχιστον θεωρώ ότι εννοεί την επιμέλεια της ψυχής. Αν όμως φέρετε αντίρρηση, και πάλι αυτό που είπα θα επικυρωθεί περισσότερο. Διότι, αν αυτό ισχύει για το σώμα, λέει, και αν αποκάλεσε πιο σκληρό από τους ειδωλολάτρες αυτόν που δεν προσφέρει την αναγκαία τροφή, αυτός που παραβλέπει το μεγαλύτερο και αναγκαιότερο, εννοώ δηλαδή την επιμέλεια της ψυχής, σε ποια θέση θα βρεθεί; Λοιπόν πειστείτε, και συνέλθετε από τη μανία.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, σας παρακαλώ όλους, από την πρώτη παιδική ηλικία να παραδίδετε και τους γιους και τις κόρες σας σε τέτοιου είδους λειτουργίες, και να αποταμιεύετε από πριν για αυτούς τον πλούτο που αρμόζει σε μια τέτοια πολιτεία, όχι θάβοντας χρυσό, ούτε συλλέγοντας ασήμι, αλλά εναποθέτοντας στην ψυχή τους την επιείκεια, τη σωφροσύνη, τη σεμνότητα και κάθε άλλη αρετή. Διότι αυτού του είδους τη δαπάνη χρειάζεται εκείνη η λειτουργία. Αν λοιπόν συγκεντρώσουμε αυτόν τον πλούτο και για τους εαυτούς μας και για τα παιδιά μας, και στον παρόντα βίο θα απολαύσουμε πολλή λαμπρότητα, και στη μέλλουσα ζωή θα ακούσουμε εκείνη τη μακάρια φωνή, με την οποία ο Χριστός ανακηρύσσει όλους όσοι τον ομολόγησαν. Ομολογία όμως δεν είναι μόνο αυτή που γίνεται μέσω της πίστεως, αλλά και αυτή που γίνεται μέσω των έργων, καθώς, εάν δεν παρευρίσκεται και αυτή, κινδυνεύουμε να τιμωρηθούμε μαζί με αυτούς που τον αρνούνται. Διότι δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος αρνήσεως, αλλά πολλοί και διάφοροι, τους οποίους ο Παύλος περιγράφοντάς τους σε εμάς, έλεγε τα εξής: Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται· και πάλι: Εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του ανθρώπους, και μάλιστα για τα μέλη της οικογένειάς του, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο· και πάλι: Αποφεύγετε την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία.

Ας μην αμελούμε, λοιπόν, αγαπητοί, όσους ζουν μαζί μας· διότι πάρα πολύ μεγάλη κόλαση και ανείπωτη τιμωρία περιμένει αυτούς που αμελούν τους οικείους τους. Διότι, όπως λέει ο Παύλος, «εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο». Βλέπεις πού κατέταξε ο Παύλος αυτούς που αμελούν τους οικείους τους; Και πολύ δικαιολογημένα· διότι αυτός που αμελεί τους οικείους του, λέει, πώς θα φροντίσει για τους ξένους; Γνωρίζω ότι πολλές φορές σας έχω συμβουλεύσει για αυτά· αλλά δεν θα παύσω ποτέ να σας συμβουλεύω, μολονότι εγώ πλέον δεν φέρω καμία ευθύνη για τη ραθυμία των άλλων. Διότι λέει: «Έπρεπε να καταθέσεις το αργύριό μου στους τραπεζίτες», και δεν απαίτησε τίποτε περισσότερο.

Γι' αυτό, όταν αρχίζουμε να μιλούμε, ο λαός αντιφωνεί: «Τω Πνεύματί σου», δείχνοντας ότι παλαιότερα έτσι μιλούσαν, όχι από δική τους σοφία, αλλά κινούμενοι από το Πνεύμα. Αλλά όχι τώρα· προς το παρόν μιλώ για τον εαυτό μου. Όμως, η Εκκλησία σήμερα μοιάζει με γυναίκα που έχει ξεπέσει από την παλαιά της ευημερία, η οποία διατηρεί σε πολλά σημεία μόνο τα σύμβολα εκείνης της αρχαίας ευπραγίας, και επιδεικνύει μεν τις θήκες των χρυσών κοσμημάτων και τα κιβώτια, αλλά έχει στερηθεί τον πλούτο της· με μια τέτοια γυναίκα μοιάζει σήμερα η Εκκλησία. Και δεν το λέω αυτό αναφερόμενος στην έλλειψη των πνευματικών χαρισμάτων· διότι δεν θα ήταν φοβερό, αν η έλλειψη αφορούσε μόνο αυτό· αλλά το λέω αναφερόμενος στον βίο και στην αρετή. Διότι ο αριθμός των χηρών και ο χορός των παρθένων αποτελούσαν τότε μεγάλο στολίδι για τις Εκκλησίες· σήμερα όμως αυτά έχουν ερημωθεί και αδειάσει, και παραμένουν μόνο τα σύμβολα. Διότι υπάρχουν βέβαια χήρες και σήμερα, υπάρχουν και παρθένες, αλλά αυτές δεν διαθέτουν εκείνο το πνευματικό κόσμημα, το οποίο πρέπει να έχουν όσες έχουν αποδυθεί σε τέτοιους πνευματικούς αγώνες. Διότι το κατεξοχήν γνώρισμα της παρθένου είναι το να μεριμνά μόνο για τα του Θεού και η απερίσπαστη προσήλωση σε Αυτόν· και για τη χήρα, απόδειξη της αξίας της δεν θα αποτελούσε τόσο η αποφυγή ενός δεύτερου γάμου, όσο τα υπόλοιπα: τα έργα της φιλοξενίας, της φιλοπτωχίας, της καρτερίας στις προσευχές, και όλα τα άλλα, τα οποία με πολλή ακρίβεια και αυστηρότητα απαιτεί ο Παύλος γράφοντας στον Τιμόθεο.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΔ΄. Εάν όμως κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο. α΄. Πολλοί νομίζουν ότι τους αρκεί για τη σωτηρία η προσωπική τους αρετή· και αν διευθετήσουν καλά τον δικό τους βίο, θεωρούν ότι δεν τους λείπει πλέον τίποτα για τη σωτηρία. Όμως δεν σκέφτονται ορθά. Και αυτό το αποδεικνύει και εκείνος που έθαψε το ένα τάλαντο· διότι βέβαια δεν το επέστρεψε μειωμένο, αλλά ολόκληρο, και τέτοιο ακριβώς όπως του το έδωσε εκείνος που του το εμπιστεύθηκε.

Το αποδεικνύει αυτό και εδώ ο μακάριος Παύλος, λέγοντας τα εξής: «Αν, δε, κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του». Εννοεί κάθε είδους πρόνοια, και για την ψυχή και για το σώμα· επειδή και αυτή είναι πρόνοια. Εκείνος, λοιπόν, που δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, δηλαδή για όσους συνδέονται μαζί του με συγγένεια, είναι, λέει, χειρότερος από άπιστο. Αυτό λέει και ο Ησαΐας, ο κορυφαίος των προφητών: «Δεν θα παραβλέψεις τους οικείους της γενιάς σου». Διότι, αν κάποιος παραβλέψει αυτούς που του ανήκουν κατά γένος και συνδέονται μαζί του με αγχιστεία, πώς θα είναι φιλόστοργος απέναντι στους άλλους; Δεν θα πουν όλοι ότι το πράγμα αυτό είναι κενοδοξία, όταν, κάνοντας καλό στους ξένους, καταφρονεί τους δικούς του και δεν τους σπλαχνίζεται; Και τι θα πουν, όταν, ενώ κατηχεί άλλους, παραβλέπει αυτούς αφήνοντάς τους στην πλάνη, καίτοι έχει μεγαλύτερη ευκολία και μεγαλύτερο δικαίωμα στο να τους ευεργετήσει; Βεβαιότατα θα το πουν· διότι, δεν θα πουν: «Φιλόστοργοι είναι άραγε οι Χριστιανοί, αυτοί που παραβλέπουν τους δικούς τους;» Και είναι, λέει, χειρότερος από άπιστο. Γιατί; Διότι εκείνος ο άπιστος, ακόμη κι αν παραβλέπει τους ξένους, τουλάχιστον δεν παραβλέπει τους κοντινούς του. Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Εκείνος που παραμελεί τους δικούς του, αθετεί και τον νόμο του Θεού και τον νόμο της φύσεως. Αν, λοιπόν, εκείνος που δεν προνοεί για τους οικείους του έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο, εκείνος που μάλιστα αδικεί τους οικείους του, πού θα καταταχθεί; Μαζί με ποιον θα σταθεί; Και πώς έχει αρνηθεί την πίστη; «Ομολογούν», λέει, «ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Τι, λοιπόν, πρόσταξε ο Θεός στον οποίο πιστέψαμε;

Να μην παραβλέπουμε τους εξ αίματος συγγενείς. Πώς όμως πιστεύει ένας τέτοιος άνθρωπος που έχει γίνει αρνησίθεος; Ας το αναλογιστούμε αυτό όσοι, λυπούμενοι τα χρήματα, καταφρονούμε τους οικείους μας· διότι ο Θεός γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο επινόησε και τον δεσμό της συγγένειας, ώστε να έχουμε πολλές αφορμές για να ευεργετούμε ο ένας τον άλλον. Όταν, λοιπόν, εσύ δεν κάνεις αυτό που κάνει ο άπιστος, δεν έχεις αρνηθεί την πίστη; Επομένως, το γνώρισμα της πίστεως δεν είναι να πιστεύει κανείς μόνο με την ομολογία, αλλά και το να επιδεικνύει αντάξια έργα. Και σε κάθε ζήτημα ξεχωριστά είναι δυνατόν είτε να πιστεύει κανείς, είτε να μην πιστεύει. Επειδή, δηλαδή, μίλησε για καλοπέραση και σπατάλη, λέει ότι δεν χάθηκε μόνο εξαιτίας αυτού, επειδή δηλαδή καλοπερνά, αλλά και διότι αναγκάζεται να παραμελεί τους οικείους της. Δικαιολογημένα το λέει αυτό· διότι αυτή που ζει για την κοιλιά της, χάθηκε και ως προς αυτό το σημείο, αρνούμενη την πίστη της. Πώς όμως είναι χειρότερη από τον άπιστο; Επειδή δεν είναι το ίδιο το να παραβλέπει κανείς τον οικείο με το να παραβλέπει τον ξένο· πώς θα μπορούσε άλλωστε; Αλλά είναι μεγαλύτερο εδώ το παράπτωμα, να παραβλέπει τον γνωστό παρά τον άγνωστο, τον φίλο παρά εκείνον που δεν είναι φίλος.

Ας εγγράφεται στον κατάλογο των χηρών γυναίκα όχι μικρότερη των εξήντα ετών, η οποία υπήρξε σύζυγος ενός άνδρα και έχει καλή μαρτυρία για τα καλά της έργα. Είπε: «Ας μαθαίνουν πρώτα να δείχνουν ευσέβεια στον δικό τους οίκο και να ανταποδίδουν τις ευεργεσίες στους προγόνους (γονείς) τους»· είπε: «Εκείνη που ζει μέσα στη σπατάλη και την ηδυπάθεια, αν και ζει, είναι νεκρή»· είπε ότι: «Εάν κάποια δεν προνοεί για τους δικούς της, είναι χειρότερη από άπιστη»· είπε ποια είναι τα στοιχεία που, εάν δεν τα έχει, καθίσταται ανάξια να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των χηρών· συνεπώς, εδώ αναφέρει τι πρέπει να έχει. Τι λοιπόν; Με βάση τα χρόνια της θα την εγκρίνουμε; Και τι είδους κατόρθωμα είναι αυτό; Διότι δεν είναι δικό της επίτευγμα το ότι έφτασε στην ηλικία των εξήντα ετών. Όχι μόνο με βάση την ηλικία, λέει, ούτως ώστε, ακόμη κι αν έχει ξεπεράσει εκείνη την ηλικία, εάν δεν έχει τα έργα, ούτε τότε να εγγράφεται στον κατάλογο. Το γιατί, βέβαια, ακριβολογεί τόσο πολύ σχετικά με την ηλικία, την αιτία την παραθέτει αργότερα, η οποία δεν προέρχεται από τον ίδιο, αλλά δόθηκε ως αφορμή από τις ίδιες τις χήρες. Εν τω μεταξύ, ας ακούσουμε τα παρακάτω: «Έχοντας», λέει, «καλή μαρτυρία για καλά έργα». Για ποια έργα; «Εάν ανέθρεψε παιδιά». Όντως δεν είναι μικρό έργο αυτό, η ανατροφή των παιδιών. Η ανατροφή των παιδιών, όμως, δεν είναι απλώς μόνο το να τρέφει κανείς τα παιδιά, αλλά και το να τα ανατρέφει όπως πρέπει, όπως ακριβώς λέει πιο πάνω: «Εάν παραμείνουν στην πίστη και στην αγάπη και στον αγιασμό».

Ας πιστεύουμε, λοιπόν, και ας αγαπάμε τον Θεό, για να μη λέγεται και για εμάς: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται»· και πάλι: «Έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο». Διότι, όταν εκείνος μεν βοηθά και τους υπηρέτες και τους συγγενείς και τους ξένους, εσύ δε δεν φροντίζεις ούτε καν τους συγγενείς σου, ποια απολογία θα σου απομείνει πλέον, όταν εξαιτίας σου βλασφημείται και υβρίζεται ο Θεός; Αναλογίσου, άλλωστε, πόσες αφορμές για ευποιία μας έχει δώσει ο Θεός. Τον έναν ελέησέ τον, λέει, ως συγγενή, τον άλλον ως φίλο, τον άλλον ως γείτονα, τον άλλον ως συμπολίτη, και τον άλλον ως άνθρωπο. Εάν όμως τίποτα από αυτά δεν σε συγκρατεί, αλλά διαρρήξεις όλα τα δεσμά, θα ακούσεις τον Παύλο να λέει ότι είσαι χειρότερος από άπιστο· διότι εκείνος, αν και δεν άκουσε τίποτε για την ελεημοσύνη ούτε για τα επουράνια, σε ξεπέρασε στη φιλανθρωπία, ενώ εσύ, που έλαβες την εντολή να αγαπάς ακόμα και τους εχθρούς, αντιμετωπίζεις τους δικούς σου ως εχθρούς και λυπάσαι τα χρήματα περισσότερο από τα σώματα.

Διότι δεν είναι, δεν είναι μικρό βήμα για τη διόρθωσή μας, το να συγκεντρώσουμε όλες τις αμαρτίες και να τις εξετάζουμε συνεχώς κατά είδος και να τις αναλογιζόμαστε. Διότι αυτός που το πράττει αυτό θα κατανυχθεί τόσο πολύ, ώστε να θεωρήσει τον εαυτό του ανάξιο ακόμη και να ζει· και όποιος το πιστέψει αυτό, θα γίνει πιο μαλακός από κάθε κερί. Μη μου αναφέρεις, επομένως, μόνο την πορνεία, ούτε τη μοιχεία, ούτε τα αμαρτήματα που είναι φανερά και ομολογημένα από όλους· αλλά να συγκεντρώνεις και τις κρυφές επιβουλές, και τις συκοφαντίες, και τις κακολογίες, και την κενοδοξία, και τον φθόνο, και όλα τα παρόμοια. Διότι ούτε και αυτά θα επιφέρουν μικρή κόλαση. Επειδή και ο υβριστής θα πέσει στη γέεννα· και ο μέθυσος δεν έχει τίποτα το κοινό με τη Βασιλεία· και αυτός που δεν αγαπά τον πλησίον του προσκρούει τόσο πολύ στον Θεό, ώστε δεν ωφελείται ούτε καν αν μαρτυρήσει· και αυτός που αμελεί τους δικούς του έχει αρνηθεί την πίστη· και αυτός που περιφρονεί τους φτωχούς παραδίδεται στο πυρ. Μη νομίζεις, λοιπόν, ότι αυτά είναι μικρά, αλλά συγκέντρωσέ τα όλα, και κατέγραψέ τα σαν μέσα σε βιβλίο. Διότι, εάν τα γράψεις εσύ, ο Θεός τα εξαλείφει· όπως ακριβώς, εάν εσύ δεν τα γράψεις, ο Θεός και τα καταγράφει και απαιτεί λογοδοσία. Είναι πολύ καλύτερο, λοιπόν, να καταγραφούν από εμάς και να εξαλειφθούν άνωθεν, παρά το αντίθετο, αν δηλαδή εμείς τα λησμονήσουμε, να τα φέρει ο Θεός μπροστά στα μάτια μας κατά την ημέρα εκείνη. Για να μη συμβεί, λοιπόν, αυτό, ας αναλογιζόμαστε τα πάντα με ακρίβεια, και θα διαπιστώσουμε ότι είμαστε υπόλογοι για πολλά.

Διότι είναι γεγραμμένο: «Στα δικαιώματά σου θα μελετώ, δεν θα λησμονήσω τους λόγους σου»· και πάλι: «Στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγια σου, για να μην αμαρτήσω απέναντί σου»· και πάλι: «Με ποιον τρόπο θα κατευθύνει ορθά ο νέος την οδό του; Με το να φυλάξει τους λόγους σου». Βλέπεις, αδελφέ, ότι με το να ενθυμείται κανείς τους λόγους του Θεού, κατευθύνει ορθά ο άνθρωπος την οδό του. Διότι ποιος είναι εκείνος που ενθυμείται τους λόγους του Θεού και δεν κατευθύνεται ορθά, παρά μόνο εάν είναι αδόκιμος και ταλαίπωρος, αυτός δηλαδή που δεν ενθυμείται απολύτως τίποτα, αλλά ξεχνά ακόμη και εκείνα που νομίζει ότι ενθυμείται; Διότι σε έναν τέτοιο άνθρωπο λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και αναλαμβάνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;». Προστάζει, λοιπόν, να του αφαιρεθεί ακόμη και εκείνο που νομίζει ότι έχει· διότι αυτός νομίζει ότι έχει πίστη (επειδή αποκαλεί τον εαυτό του Χριστιανό), όμως με τα έργα του την αρνείται, και είναι χειρότερος από άπιστο. Γι' αυτό προστάζει να του αφαιρεθεί το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο έλαβε κατά την ημέρα της απολυτρώσεως, και το οποίο νομίζει ότι έχει. Και γίνεται ο τέτοιος άνθρωπος σαν το πήλινο δοχείο του κρασιού που έχει ραγίσει, και εξαιτίας αυτού έχει χάσει το κρασί· το οποίο όλοι όσοι το βλέπουν, μη γνωρίζοντας τι έχει συμβεί, νομίζουν ότι είναι γεμάτο· όταν όμως εξεταστεί, τότε φανερώνεται σε όλους ότι στέκεται άδειο. Έτσι, λοιπόν, και ένας τέτοιος άνθρωπος κατά την ημέρα εκείνη της κρίσεως, όταν εξεταστεί, αποκαλύπτεται· και τότε γίνονται φανερά σε όλους όσα αφορούν αυτόν.

Διότι, εάν καμία δικαιολογία δεν πρόκειται να απαλλάξει εκείνους που δεν θέλησαν να βοηθήσουν τον πλησίον στις σωματικές του ανάγκες, αλλά, ακόμη και αν έχουν ασκήσει την παρθενία, θα ριφθούν έξω από τον νυμφώνα· εκείνος που παρέλειψε το πολύ ανώτερο (διότι πολύ ανώτερη είναι η προστασία της ψυχής), πώς δεν είναι επόμενο να υποστεί όλα τα δεινά; Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον άνθρωπο για να επαρκεί μόνο στον εαυτό του, αλλά και σε πολλούς άλλους. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος ονομάζει τους πιστούς φωστήρες, υποδεικνύοντας ότι πρέπει αυτοί να είναι ωφέλιμοι και στους άλλους· διότι ο φωστήρας, εφόσον φωτίζει μόνο τον εαυτό του, δεν θα μπορούσε να είναι φωστήρας. Γι' αυτό, αναφέρει ότι όσοι παραμελούν τους πλησίον τους είναι χειρότεροι και από τους ειδωλολάτρες, λέγοντας τα εξής: «Εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο». Διότι τι νομίζεις ότι σημαίνει εδώ η πρόνοια; Άραγε την παροχή των αναγκαίων υλικών αγαθών;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. Σε πρεσβύτερο μην απευθύνεις αυστηρή επίπληξη, αλλά να τον προτρέπεις σαν πατέρα, τους νεότερους σαν αδελφούς, τις πρεσβύτερες σαν μητέρες, τις νεότερες σαν αδελφές με κάθε αγνότητα. Να τιμάς τις χήρες που είναι πραγματικά χήρες. «Εάν όμως κάποια χήρα έχει παιδιά ή εγγόνια, ας μαθαίνουν πρώτα», αναφέρεται γενικά σε κάθε ηλικιωμένο, «να δείχνουν ευσέβεια στον ίδιο τους τον οίκο και να ανταποδίδουν την ευγνωμοσύνη στους προγόνους τους. Διότι αυτό είναι αποδεκτό ενώπιον του Θεού. Η πραγματική χήρα, που έχει μείνει ολομόναχη, έχει στηρίξει την ελπίδα της στον Θεό και επιμένει στις δεήσεις και τις προσευχές νύχτα και μέρα· ενώ εκείνη που ζει με σπατάλες και απολαύσεις, αν και ζει, είναι νεκρή. Και αυτά να τα παραγγέλλεις, ώστε να είναι ακατηγόρητοι». Αντί του, να πράττουν το αγαθό. «Εάν δε κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του», εννοεί τους εξ αίματος συγγενείς, όπως λέει και ο Ησαΐας: Δεν θα παραβλέψεις τους οικείους της γενιάς σου. «έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο».

Ερμηνεία. Στο παρελθόν, όσες χήρες ήταν πραγματικά χήρες και μεμονωμένες, ελπίζοντας στον Θεό, και αφιερώνοντας τον χρόνο τους σε δεήσεις και προσευχές νύχτα και ημέρα, αυτές, όταν γίνονταν εξήντα ετών, εντάσσονταν στο τάγμα των χηρών μέσα στην Εκκλησία, και υποσχόμενες να μην παντρευτούν δεύτερη φορά, αλλά να ζουν με σωφροσύνη, τρέφονταν από τα σιτηρέσια και τα βοηθήματα της Εκκλησίας, όπως τα λέει αυτά ο Παύλος (Α' Τιμοθ. ε' 5-9· βλέπε και την υποσημείωση του μ' Κανόνα της ΣΤ' Οικουμενικής). Για τον λόγο αυτό και ο παρών Κανόνας λέγει ότι, εάν κάποια από αυτές τις χήρες, νεότερη δηλαδή, συγκαταλεχθεί στο τάγμα των χηρών, και αργότερα παντρευτεί, κρίνει ο Παύλος να παραβλέπεται, δηλαδή να μην υποστηρίζεται πλέον από την Εκκλησία. Εάν όμως ο άνδρας χηρέψει, κανένας νόμος δεν υπάρχει που να τον εμποδίζει ή να τον τιμωρεί, εάν θέλει να παντρευτεί δεύτερη φορά, αλλά είναι αρκετό σε αυτόν να λαμβάνει το επιτίμιο των διγάμων, δηλαδή να μπαίνει σε κανόνα για ένα ή δύο χρόνια, σύμφωνα με τον δ' Κανόνα του ίδιου του Βασιλείου. Εάν όμως η χήρα, όντας εξήντα ετών, ενταχθεί στο τάγμα των χηρών και έπειτα παντρευτεί, αυτή επιτιμάται με το να μην κοινωνεί, έως ότου να χωριστεί από αυτήν την ακάθαρτη μίξη του γήρατος και την αθέμιτη συμβίωση.

Ερμηνεία. Εάν τα άλογα ζώα, και αυτά ακόμη τα θηρία και τα λιοντάρια, φροντίζουν τα μικρά και τα τέκνα τους, πόσο μάλλον οι λογικοί άνθρωποι πρέπει να τα περιποιούνται; Γι' αυτό και ο θείος Παύλος άλλοτε μεν λέγει, «εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο»· άλλοτε δε, «οι πατέρες να ανατρέφετε τα τέκνα σας με παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Και πάλι για τη χήρα λέγει, «εάν ανέθρεψε παιδιά», και για τις πρεσβυτέρισσες και γερόντισσες ότι πρέπει να διαπαιδαγωγούν τις νέες ώστε να είναι φίλανδρες και φιλότεκνες. Αλλά ο αιρετικός Ευστάθιος και οι οπαδοί του, μη υπακούοντας σε αυτές τις αποστολικές παραγγελίες, δίδασκαν τους γονείς να εγκαταλείπουν τα παιδιά τους και να προσέρχονται στην άσκηση. Επομένως, ο παρών Κανόνας αναθεματίζει εκείνους τους γονείς που εγκαταλείπουν τα τέκνα τους και δεν τα τρέφουν, ούτε τα διδάσκουν τη θεοσέβεια και την αρετή· ο δε 42ος Κανόνας της εν Καρθαγένη Συνόδου ορίζει ότι κανένας κληρικός δεν πρέπει να καθιστά τα τέκνα του αυτεξούσια προτού βεβαιωθεί ότι και ο χαρακτήρας τους είναι χρηστός, και η ηλικία τους μπορεί να διακρίνει το τι πρέπει να πράξουν. Βλέπε και την υποσημείωση του 6ου κανόνα της Α΄ και Β΄ Συνόδου.

Σε καμία περίπτωση βέβαια! Αλλά γνωρίζοντας ότι ο Θεός μάς έδωσε την εντολή να απαρνηθούμε πατέρα και μητέρα και γενικά κάθε σαρκική συγγένεια, αλλά και ολόκληρο τον ίδιο μας τον εαυτό, και όχι μόνο αυτό, αλλά επειδή συνάψαμε συμφωνία με τον Θεό, όταν προσήλθαμε στη μοναχική πολιτεία, να τηρήσουμε και αυτή την εντολή μαζί με όλες τις άλλες, επειδή ο δαίμονας δεν μπόρεσε να πετύχει τίποτα εναντίον σου από όλα όσα προαναφέρθηκαν, τι κάνει; Πρώτα ανακινεί και ανανεώνει μέσα μας τη μνήμη των οικείων μας, και έπειτα, για να προκαλέσει σκοτεινή ανατροπή και παράβαση της εντολής, μας προβάλλει χωρία από τις θείες Γραφές που ειπώθηκαν για άλλους και προς άλλους, λέγοντας: «Τίμα τον πατέρα σου, λέει η θεία Γραφή, και τη μητέρα σου, και δεν πρέπει να παραβλέπεις τους συγγενείς σου από το ίδιο αίμα. Διότι αυτός που δεν φροντίζει τους οικείους του, κατά τον θείο απόστολο, έχει αρνηθεί την πίστη», αγνοώντας ο δόλιος, όπως είναι επόμενο, ότι αυτά ειπώθηκαν όχι για να αγαπάμε τους γονείς ή τους συγγενείς μας περισσότερο από τον Θεό και να προτιμούμε αυτούς αντί για την αγάπη Εκείνου, αλλά για να εκπαιδευτούμε στην υπακοή και να μάθουμε ότι, αν η υποταγή και η τιμή είναι αναγκαία προς τους γονείς μας, πόσο μάλλον προς Αυτόν, τον Θεό που δημιούργησε και αυτούς και εμάς;

Επειδή δεν βρήκαμε μέχρι και τώρα αυτή τη νέα σας πίστη να μαρτυρείται από καμία απολύτως Γραφή, ούτε να έχει συνταχθεί από άγιους Πατέρες, διστάζουμε να υποβάλουμε τους εαυτούς μας σε ανάθεμα, εφόσον ο Παύλος βροντοφωνάζει ρητά: «αν κάποιος σας κηρύττει Ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Διότι εμείς πιστεύουμε μεν ότι είναι Πνεύμα του Υιού, επειδή είναι και πνεύμα ζωής και αλήθειας, τα οποία είναι και ο Υιός, και ότι το Πνεύμα είναι νους Χριστού, ωστόσο ότι αυτό προέρχεται εκ του Υιού ούτε το έχουμε διδαχθεί ούτε πρόκειται να το διδαχθούμε, ούτε θα αρνηθούμε την πίστη για να γίνουμε χειρότεροι από τους άπιστους, μα τον αγιασμό της χάρης του Αγίου Πνεύματος, αλλά έχουμε πιστέψει ότι το Πνεύμα προέρχεται εκ του Πατρός και ότι ο γεννήτορας του Υιού είναι το αίτιο και ο προβολέας αυτού. Επίσης, ότι είναι οικείο του Υιού και χορηγείται πάντοτε μέσω αυτού στους αξίους. Άλλο πράγμα, όμως, είναι το «εκπορεύεσθαι» και άλλο το «χορηγείσθαι». Διότι το πρώτο φανερώνει τον τρόπο ύπαρξης του Πνεύματος, καθώς δηλαδή ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα με γέννηση, έτσι και το Πνεύμα με εκπόρευση. Ενώ το «χορηγείσθαι» δεν δηλώνει τον τρόπο ύπαρξης, αλλά υποδεικνύει εμπλουτισμό και μετάδοση.