Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 6:20

Προκειμένου, λοιπόν, να μπορούμε να αντέχουμε σθεναρά στην επίθεση των περίτεχνων λόγων, οι Παροιμίες μάς προσφέρουν μεγάλο όφελος. Διότι εκείνος που τις προσέχει και δεν κάνει αποδεκτές τις παραινέσεις τους επιπόλαια, οπλισμένος τρόπον τινά με την εμπειρία, δέχεται αβλαβώς τις στροφές των λόγων, χωρίς ούτε να ανατρέπεται από αυτές ούτε να απομακρύνεται από την αλήθεια. Επειδή, όταν τα πράγματα είναι από τη φύση τους διαφορετικά, αλλά οι λόγοι πείθουν για κάτι άλλο, τότε υπάρχει κάποια στροφή, ή μάλλον διαστροφή, που προκαλείται από τον λόγο εις βάρος της αλήθειας. Και εκείνος που παρουσιάζεται ως κάποιος, ενώ στην πραγματικότητα είναι άλλος, χρησιμοποιεί στροφές λόγων, εξαπατώντας όσους τον συναναστρέφονται, όπως ακριβώς κάνουν οι λαγοί και οι αλεπούδες στα σκυλιά, δείχνοντας άλλη κατεύθυνση ενώ στρέφονται προς άλλη. Ή, πάλι, στροφές λόγων είναι και οι αντιθέσεις που προέρχονται από την ψευδώνυμη γνώση. Διότι, μη καταδεχόμενοι την απλότητα της πνευματικής διδασκαλίας, όσοι είναι ακονισμένοι από τη διαλεκτική για να προβάλλουν αντιλογίες, ανατρέπουν πολλές φορές την ισχύ της αλήθειας με την πιθανολογία των σοφισμάτων. Αυτές, λοιπόν, τις στροφές των λόγων δέχεται χωρίς να βλάπτεται όποιος είναι οχυρωμένος με τις Παροιμίες.

Υπάρχουν κάποιοι, οι οποίοι, απαξιώνοντας να ακολουθήσουν τους Πατέρες και τα δόγματα που έχουν παραδοθεί από αυτούς, επιθυμούν οι ίδιοι να γίνουν ιδρυτές αιρέσεων. Γι' αυτό, επινοούν κάποιες καινοτομίες εις βάρος του ορθού λόγου, συγγράφοντας πονηρία και ασέβεια· στους οποίους φθάνει το «ουαί», στους πατέρες της ψευδώνυμης γνώσης και συγγραφείς των άθεων δογμάτων.

Διότι η διαλεκτική συντηρεί, ωσάν τείχος, τις αιρέσεις της ψευδώνυμης γνώσης· και όταν αυτή καταρρεύσει, είναι ανάγκη να οδύρονται οι αλωθέντες. —Λυπηθείτε, λοιπόν, για τους εαυτούς σας, εφόσον καταστράφηκαν. Άξιο απωλείας είναι και το Δεηβών, όπου είχε οικοδομηθεί ο ναός σας. Κατανοούμε δε τη Δεηβών, προσέχοντας την ερμηνεία της.

Επομένως, οι αληθοφάνειες της ψευδώνυμης γνώσης γίνονται αιτία θανάτου για όσους τις αποδέχονται· αυτόν τον θάνατο δεν θα τον αντικρίσει εκείνος που λυτρώθηκε από Εκείνον, ο οποίος ευδόκησε να σώσει τους πιστεύοντες διά της μωρίας του κηρύγματος.

Ήδη, βέβαια, κάποιοι, αφού χάραξαν τα ονόματά τους ακόμη και σε αγέλες αλόγων, επινόησαν τρόπους ώστε να παραταθεί για πολύ η μνήμη τους στη ζωή· και αφού επέδειξαν μεγαλοπρέπεια σε τάφους, άφησαν τα ονόματά τους στα μνήματά τους. Αυτοί είναι εκείνοι που φρονούν τα γήινα και που θεωρούν την επίγεια δόξα και τη μνημόνευσή τους από τους ανθρώπους ως επαρκή για τη δική τους μακαριότητα. Κι αν δεις κάποιον από εκείνους που υπερηφανεύονται για την ψευδώνυμη γνώση, και προσκολλώνται στην αποδοχή κάποιων μοχθηρών δογμάτων, και οι οποίοι, αντί για το όνομα των Χριστιανών, λαμβάνουν το όνομά τους από κάποιον αιρεσιάρχη, τον Μαρκίωνα, ή τον Ουαλεντίνο, ή κάποιον από αυτούς που τώρα επιπολάζουν, να γνωρίζεις ότι και αυτοί «επικαλέστηκαν τα ονόματά τους επί της γης», εφόσον προσκόλλησαν τον εαυτό τους σε ανθρώπους φθαρτούς και εξ ολοκλήρου γήινους.

Αυτές, λοιπόν, είναι οι δικές μας αντιλήψεις περί του Αγίου Πνεύματος, τις οποίες διδαχθήκαμε να φρονούμε από τα ίδια τα λόγια του Πνεύματος σχετικά με το μεγαλείο, την αξία και τις ενέργειές Του, για να παραθέσουμε λίγα μόνο από τα πολλά. Τώρα πλέον πρέπει να στραφούμε προς τους αντιλέγοντες, προσπαθώντας να ανασκευάσουμε τις αντιρρήσεις που μας προβάλλονται από την «ψευδώνυμη γνώση».

Διότι, όσο διάστημα βρισκόταν ακόμη μαζί τους ο Σωτήρας όλων μας Χριστός και τους καλούσε μέσω της πίστης σε ζωή αιώνια, στη βασιλεία των ουρανών, σε οικειότητα με τον Θεό· υπήρχαν ακόμη ανάμεσά τους αρχιερείς και άρχοντες, Γραμματείς και Φαρισαίοι. Επειδή όμως τον σκότωσαν οι άθλιοι, σκορπίστηκαν σε κάθε άνεμο, έγιναν μέτοικοι και περιπλανώμενοι και παντού ξένοι, χωρίς να έχουν πλέον άρχοντες και προστάτες, όπως παλιά. Αλλά έγιναν σαν ένα κοπάδι στερημένο από ποιμένες, που δεν έχει αυτούς που το επιστατούν, και το ακόμη πιο βαρύ, δεν έχει ούτε θαυμαστούς συμβούλους, όπως ακριβώς ήταν οι προφήτες παλιά, οι οποίοι τους πρότειναν τα σωτήρια, τους συμβούλευαν όταν επαναστατούσαν και τους καθοδηγούσαν με επιδεξιότητα σε καθετί το αναγκαίο για την ωφέλειά τους. Απειλεί δε ότι θα απομακρύνει από αυτούς και τον σοφό αρχιτέκτονα και τον συνετό ακροατή, τα οποία είναι επίσης χαρίσματα πνευματικά και θεόσδοτα, και αξιόλογα με κάθε τρόπο. Διότι σοφό αρχιτέκτονα ονομάζουμε αυτόν που γνωρίζει να οικοδομεί πνευματικά την Εκκλησία, με ορθές και αμώμητες μυσταγωγίες, και ο οποίος καταρρίπτει τις απάτες της ψευδώνυμης γνώσης, ενώ παράλληλα οχυρώνει τον νου των πιστών με τα δόγματα της αλήθειας. Τέτοιος ακριβώς ήταν ο θεσπέσιος Παύλος, όταν έγραφε επιστολή και έλεγε: «Σύμφωνα με τη χάρη που μου δόθηκε, ως σοφός αρχιτέκτονας έβαλα το θεμέλιο· άλλος δε εποικοδομεί».

Ονομάζει επάλξεις, πύλες και περίβολο το θεοφιλές και σοφότατο σύστημα των αγίων μυσταγωγών, οι οποίοι αποτελούν προμαχώνες και πύλες της αγίας πόλεως, περίβολο και τείχος. Αυτοί μάχονται όσους επιθυμούν να της επιτεθούν, ή μάλλον να επιτεθούν σε όσους βρίσκονται μέσα σε αυτήν, δηλαδή στο πλήθος όσων σώθηκαν διά της πίστεως, αντιπαρατάσσοντάς τους με σύνεση στους εφευρέτες των ανόσιων αιρέσεων και προβάλλοντας αντίσταση στις δολιότητες του διαβόλου. Συνεχώς δεν επιτρέπουν σε κανέναν από τους σεσωσμένους να περιπέσει σε οποιαδήποτε φαυλότητα, και εισάγουν τρόπον τινά με τάξη στη θεογνωσία όσους προέρχονται από την ελληνική απάτη, περιφράσσοντάς τους και περιβάλλοντάς τους με νουθεσίες και μυσταγωγίες, ώστε να είναι άτρωτοι τόσο από τις πονηρές δυνάμεις όσο και από τις εξαπατήσεις των ψευδοδιδασκάλων, οι οποίοι εκχέουν τον ιό της ψευδώνυμης γνώσης στις ψυχές των πιο απλών ανθρώπων. Είναι δε συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να παρομοιάζει ενίοτε με πολυτιμότατους λίθους αυτούς που διάγουν άγια ζωή και διακρίνονται για τις ποικίλες αρετές τους.

Επομένως, εκείνος που ασχολείται με τα αρχαιότερα συγγράμματα, και ερευνά με κόπο τα λόγια της θεόπνευστης Γραφής, αναζητώντας την ακριβή και γνήσια γνώση, θα είχε μεγάλη ομοιότητα με εκείνον που σκάβει ένα πηγάδι· διότι ζητά ζωοποιό νερό, και πηγή που ευφραίνει, και χείμαρρο τρυφής· ενώ εκείνος που έχει πλέον φτάσει σε τέτοιο σημείο συνέσεως, ώστε να μπορεί να παραδώσει και με δικό του σύγγραμμα τον λόγο του μυστηρίου, λαξεύει πηγάδι· διότι καινοτομεί τρόπον τινά, χωρίς να οικοδομεί πάνω στους κόπους των άλλων, αλλά ωφελώντας τον εαυτό του και τους άλλους με τους δικούς του κόπους. Όμως συντετριμμένα πηγάδια σκάβουν, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, και οι εραστές της ψευδώνυμης γνώσης· αν λοιπόν κάποιος σκάψει πηγάδι, ας ασφαλιστεί, λέει, μήπως τυχόν αυτό που φαίνεται να έχει γίνει καλά, γίνει για κάποιους τρόπος ολέθρου· διότι πρέπει εμείς να διατυπώνουμε τον λόγο περί του Θεού ορθά και με ακρίβεια, ώστε να μη γίνει σε κανέναν αφορμή σκανδάλου. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να τοποθετείται κάλυμμα πάνω στο πηγάδι, το να μη στερείται ο λόγος την πρέπουσα ασφάλεια. Διότι αν πέσει, λέει, βόδι ή γαϊδούρι, εκείνος που το κατασκεύασε θα πληρώσει την αποζημίωση.

Και για τον ίδιο τον Χριστό ισχυρίζεται ο γόης ότι ήλθε με ανθρώπινο σχήμα και μόνο κατά την όψη, και ότι τα πάντα τα έπραξε μόνο φαινομενικά, δηλαδή το ότι γεννήθηκε, το ότι περπάτησε, το ότι εμφανίστηκε και το ότι έπαθε. 2. Από αυτόν δε, η ψευδώνυμη γνώση αρχίζει πάλι να βυθίζεται στο βάθος της ίδιας πονηρίας, λαμβάνοντας μεν την αρχή και την αφορμή από τον Σίμωνα, προσθέτοντας όμως και άλλη, ακόμη μεγαλύτερη φλυαρία, την αναίρεση της οποίας θα εκθέσουμε αργότερα. Διότι αυτός ισχυρίζεται, αναφερόμενος στους αγγέλους, ότι και ο Θεός των Ιουδαίων είναι ένας από αυτούς, και ότι ο ίδιος και εκείνοι βρίσκονται σε διάσταση με την άνω δύναμη, και ότι ο Σωτήρας εστάλη από τον Πατέρα παρά τη θέληση των δυνάμεων, για την κατάλυση του Θεού των Ιουδαίων και για τη σωτηρία εκείνων που τον υπακούουν· και ότι οι οπαδοί αυτής της αιρέσεως είναι εκείνοι που κατέχουν τον σπινθήρα του άνωθεν Πατρός. Διότι ισχυρίζεται ότι πλάστηκαν εξαρχής δύο άνθρωποι, ένας αγαθός και ένας φαύλος· από τους οποίους προέρχονται τα δύο γένη των ανθρώπων στον κόσμο, των αγαθών και των πονηρών. Επειδή δε οι δαίμονες βοηθούσαν τους πονηρούς, για τον λόγο αυτόν κατά τις έσχατες ημέρες, όπως προείπα, ήλθε ο Σωτήρας προς βοήθεια των αγαθών ανθρώπων και προς κατάλυση των πονηρών και των δαιμόνων.

Κατά Καρποκρασιανών 〈ζ'〉, και εικοστή έβδομη 〈κζ'〉 στη σειρά. 1. Εμφανίζεται επίσης κάποιος Καρποκράτης, ο οποίος συγκρότησε δική του αθέμιτη σχολή της ψευδώνυμης θεωρίας του, έχοντας τρόπους χειρότερους από όλους. Διότι από όλους αυτούς, τον Σίμωνα και τον Μένανδρο, τον Σατορνίλο, τον Βασιλείδη, τον Νικόλαο και τον ίδιο τον Καρποκράτη, και επιπλέον με αφορμή τον Ουαλεντίνο, φύτρωσε η αίρεση της ψευδώνυμης γνώσης, η οποία ονόμασε τους οπαδούς της Γνωστικούς, για τους οποίους Γνωστικούς έχω ήδη μιλήσει, επειδή είναι κατακριτέοι ως προς τον τρόπο ζωής τους. 2. Και αυτός πάλι, από τη μια ισχυρίζεται ότι υπάρχει μία ανώτατη αρχή και πατέρας των όλων, άγνωστος και ακατονόμαστος, θέλοντας να εισαγάγει τα ίδια με τους άλλους, και από την άλλη ότι ο κόσμος και όσα υπάρχουν στον κόσμο δημιουργήθηκαν από αγγέλους, οι οποίοι είναι κατά πολύ κατώτεροι από τον άγνωστο πατέρα. Διότι λέει ότι αυτοί αποστάτησαν από την άνω δύναμη και έτσι δημιούργησαν τον κόσμο. Ισχυρίζεται δε ότι ο Ιησούς, ο Κύριός μας, γεννήθηκε από τον Ιωσήφ, όπως ακριβώς και όλοι οι άνθρωποι γεννήθηκαν από σπέρμα άνδρα και γυναίκας. Και ότι αυτός ήταν όμοιος με όλους, αλλά διέφερε στον βίο, στη σωφροσύνη, στην αρετή και στον βίο της δικαιοσύνης.

Αυτή είναι επίσης η μάταιη για τη ζωή και φαντασιώδης μέσω κούφιων λόγων κενοφωνία του Κολορβάσου· την οποία εάν κάποιος εξετάσει, θα κατανοήσει από τους προκατόχους του ότι η φιλοδοξία είναι η αιτία της πλάνης του καθενός από αυτούς. Διότι, επειδή ο καθένας τους διακατεχόταν από κενοδοξία και επιθυμούσε να συγκεντρώσει γύρω του οπαδούς για να τον ακολουθούν, διατύπωσε ψεύδη για όσα εισήλθαν στη σκέψη του, χωρίς να ομιλεί σύμφωνα με κάποια προφητεία (διότι δεν μίλησε μέσω αυτών το Άγιο Πνεύμα) και χωρίς να έχει βρει ούτε καν μία αφορμή από την αλήθεια των προφητών και των ευαγγελίων. Ανατροπή δε της ψευδώνυμης γνώσης όλων αυτών αποτελεί ο ίδιος λόγος της αλήθειας που ειπώθηκε εναντίον των πρώτων. Διότι, εφόσον όλοι αυτοί προέρχονται από τη σχολή του Ουαλεντίνου και των προκατόχων του, και εξήγησαν τη σκέψη εκείνου ο καθένας με διαφορετικό τρόπο, θα υποστούν την ίδια ακριβώς ντροπή με εκείνους. Διότι μεγάλη απάτη κενοφωνίας ήρθε να φέρει σε εμάς και αυτός ο Κολόρβασος. Επειδή μας επιτέθηκε, επινοώντας για τον ακατάληπτο, αόρατο και άγιο Θεό, τον Πατέρα των όλων, το όνομα «Άνθρωπος», με σκοπό να συνδέσει με τη δική του πλάνη τον λόγο του Σωτήρα, ο οποίος αποκαλούσε τον εαυτό του Υιό του Ανθρώπου, και να μεταστρέψει τη διάνοια εκείνων που τον συναναστρέφονταν από την αληθινή και σαφέστατη ομολογία του Χριστού για τον Εαυτό Του, οδηγώντας τους στην αμηχανία και στην κενοφωνία της αναζήτησης, κάνοντάς τους να υποθέτουν ότι υπάρχει στα επουράνια κάτι που δεν υπάρχει.

Επειδή δε, καθώς φαίνεται, δεν παύει ο διάβολος να εργάζεται για τον εαυτό του μέσω των δικών του σκευών, ώστε οπωσδήποτε, σύμφωνα με όσα προειπώθηκαν από τον Κύριο και κηρύχθηκαν ομόφωνα από τον άγιο απόστολο για την προφύλαξη των πιστών, να προκαλέσει αποστασία επινοώντας νεωτερισμούς κατά της εκκλησιαστικής πίστεως, και αφού τώρα έχει προσεταιριστεί κάποιους με «μορφή ευσέβειας» και έχει επινοήσει μέσω αυτών «βέβηλες καινοφωνίες» ενάντια στην ευσεβή γνησιότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού· ακούγοντας προηγουμένως μεν ότι κάποιοι περιφέρονται στην Αντιόχεια, αλλά και στην Αλεξάνδρεια, καθώς και στη Λυδία ή στην Ασία, και ότι ρίχνουν σπινθήρες ασέβειας στις ψυχές των πιο απλοϊκών, ελπίζαμε ότι εξαιτίας της θρασύτητας της ασέβειας και της τόσο μεγάλης αναίδειάς τους, και με την υπεράσπιση των κατά τόπους κυρίων συλλειτουργών, η επινοηθείσα αίρεση θα μαραινόταν και η κακία θα έσβηνε.

Έχοντας την πρόθεση να παραδώσω γραπτώς τις διαδοχές των ιερών αποστόλων, μαζί με τους χρόνους που έχουν διανυθεί από την εποχή του Σωτήρος μας μέχρι εμάς, καθώς και πόσα και πόσο σπουδαία γεγονότα αναφέρεται ότι συνέβησαν στην εκκλησιαστική ιστορία· και όσους με διαπρεπή τρόπο ηγήθηκαν και προέστησαν σε αυτήν στις πλέον επιφανείς παροικίες· και όσους σε κάθε γενεά, είτε προφορικά είτε μέσω συγγραμμάτων, κήρυξαν τον θείο λόγο· καθώς και ποιοι, πόσοι και πότε, ορμώμενοι από την επιθυμία για νεωτερισμούς και έχοντας φτάσει στο έσχατο σημείο της πλάνης, ανακήρυξαν τους εαυτούς τους εισηγητές της ψευδώνυμης γνώσης, κατασπαράζοντας ανελέητα σαν άγριοι λύκοι το ποίμνιο του Χριστού· και επιπλέον τα όσα βρήκαν αμέσως ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος μετά την επιβουλή τους εναντίον του Σωτήρος μας· καθώς επίσης με ποιον τρόπο, ποιας μορφής και σε ποιους χρόνους πολεμήθηκε ο θείος λόγος από τα έθνη, και πόσοι κατά καιρούς διεξήγαγαν τον δι' αίματος και βασάνων αγώνα υπέρ αυτού· μαζί με τα μαρτύρια που έλαβαν χώρα στις δικές μας ημέρες, και την ίλεω και ευμενή αρωγή του Σωτήρος μας απέναντι σε όλα αυτά, δεν θα αρχίσω από πουθενά αλλού, παρά από την αρχή της οικονομίας του Θεού στο πρόσωπο του Σωτήρος και Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Κατά τον καιρό αυτό, και εκείνος που είχε χάσει τα λογικά του και έδωσε το όνομά του στη δαιμονική αίρεση, εξοπλίστηκε με τη διαστροφή του λογισμού του, καθώς ο δαίμονας, ο ίδιος ο θεομάχος σατανάς, τον είχε προβάλει για την καταστροφή πολλών. Όντας πραγματικά βάρβαρος στον βίο, και στα λόγια και στους τρόπους, και έχοντας φύση δαιμονική και μανιώδη, επιχειρώντας έργα ανάλογα με αυτά, προσπαθούσε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως Χριστό, άλλοτε ανακηρύσσοντας τον εαυτό του Παράκλητο και αυτό το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, υπερηφανευόμενος μέσα στη μανία του, και άλλοτε, όπως ο Χριστός, επιλέγοντας δώδεκα μαθητές ως κοινωνούς της καινοτομίας του. Έχοντας δε συρράψει ψευδή και άθεα δόγματα, συγκεντρωμένα από αναρίθμητες άθεες αιρέσεις που είχαν προ πολλού σβήσει, τα εξάπλωσε από την Περσία στη δική μας οικουμένη σαν κάποιο θανατηφόρο δηλητήριο, εξαιτίας του οποίου το ασεβές όνομα των Μανιχαίων επιπολάζει στους πολλούς μέχρι και σήμερα. Τέτοια ήταν λοιπόν η αφετηρία και αυτής της ψευδώνυμης γνώσης, η οποία φύτρωσε κατά τους χρόνους που προαναφέρθηκαν. Κατά την περίοδο αυτή, τον Φήλικα, ο οποίος προέστη της Εκκλησίας των Ρωμαίων για πέντε έτη, τον διαδέχεται ο Ευτυχιανός. Αυτός όμως, μην έχοντας συμπληρώσει ούτε δέκα ολόκληρους μήνες, άφησε τον κλήρο στον Γάιο, τον σύγχρονό μας. Και αφού αυτός προέστη για περίπου δεκαπέντε χρόνια, ο Μαρκελλίνος κατέστη διάδοχός του, τον οποίο επίσης κατέλαβε ο διωγμός.

ΛΟΓΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΡΩΤΟΣ, ΠΡΟΣ ΕΥΝΟΜΙΑΝΟΥΣ ΠΡΟΔΙΑΛΕΞΙΣ Ο λόγος μου απευθύνεται προς εκείνους που κομψεύονται στη χρήση του λόγου. Και για να αρχίσω από τη Γραφή: «Ιδού, εγώ είμαι εναντίον σου, της υβρίστριας». Διότι υπάρχουν, πράγματι υπάρχουν, κάποιοι που αισθάνονται κνησμό στην ακοή και στη γλώσσα —και τώρα, όπως βλέπω, και στο χέρι— εναντίον των δικών μας λόγων, και οι οποίοι χαίρονται με τις βέβηλες κενοφωνίες, με τις αντιθέσεις της ψευδώνυμης γνώσης και με τις λογομαχίες που δεν οδηγούν σε κανένα χρήσιμο αποτέλεσμα. Διότι έτσι ονομάζει ο Παύλος καθετί το περιττό και περίεργο στον λόγο, αυτός που υπήρξε κήρυκας και βεβαιωτής του σύντομου και περιεκτικού λόγου, ο μαθητής και διδάσκαλος των αλιέων. Αυτοί, λοιπόν, για τους οποίους γίνεται ο λόγος, μακάρι —όπως ακριβώς έχουν γλώσσα εύστροφη και ικανή να επιτίθεται σε λόγους ευγενέστερους και περισσότερο δοκιμασμένους— να ασχολούνταν έστω και λίγο και με τις πράξεις. Τότε ίσως θα ήταν λιγότερο σοφιστές και παράλογοι και παράδοξοι ακροβάτες των λέξεων, για να εκφραστώ και κάπως αστεία για ένα αστείο πράγμα.

ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΝΑ ΜΗ ΝΟΜΙΖΟΥΜΕ ΟΤΙ ΛΕΜΕ ΤΡΕΙΣ ΘΕΟΥΣ, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΒΛΑΒΙΟ Είναι βέβαια δίκαιο εσείς, που ακμάζετε με κάθε δύναμη ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, να αγωνίζεστε ενάντια στους αντιπάλους της αλήθειας και να μην δειλιάζετε μπροστά στους κόπους, ώστε εμείς οι πατέρες να ευφραινόμαστε με τους γενναίους ιδρώτες των τέκνων μας· διότι αυτό υπαγορεύει ο νόμος της φύσης. Επειδή όμως, αναστρέφοντας την τάξη, κατευθύνεις προς εμάς τις επιθέσεις των βελών με τα οποία χτυπούν οι πολέμιοι της αλήθειας, και παραγγέλλεις να σβηστούν από εμάς τους γέροντες με τον θυρεό της πίστεως οι ερημικοί άνθρακες και να αποκρουστούν τα ακονισμένα βέλη της ψευδώνυμης γνώσης, δεχόμαστε το πρόσταγμα, γινόμενοι για σένα πρότυπο υπακοής, έτσι ώστε και εσύ ο ίδιος να μας προσφέρεις την ίση ανταπόδοση σε παρόμοια προστάγματα, εάν ποτέ σε παρακινήσουμε σε τέτοιους άθλους, ω γενναίε στρατιώτη του Χριστού Αβλάβιε.

Γι' αυτό λοιπόν και ο φιλόσοφος, όντας ξεκάθαρα ψυχικός και μη αποδεχόμενος τα του πνεύματος, αποφάνθηκε ότι όσοι αναδείχθηκαν θεόπτες ανά τους αιώνες δεν είδαν ούτε καν σκιά από τη σκιά του Θεού, και αφού έγινε μαθητής ορισμένων από αυτούς που βρίσκονταν ακόμη στη ζωή, μέσω της ψευδώνυμης γνώσης και της αποδοκιμασμένης σοφίας, επειδή αυτή δεν γνώρισε τον Θεό, στράφηκε εναντίον των δασκάλων του. Επειδή εκείνοι του έλεγαν, σύμφωνα με την πατροπαράδοτη διδασκαλία, ότι όσοι κάνουν την αρχή πρέπει να πιέζουν με κάποια συνηθισμένα μέσα τον νου τους να επιστρέψει στον εαυτό του, εφόσον με δυσκολία απαλλάσσεται από τα εξωτερικά, και έτσι να βλέπουν προς τον εαυτό τους ακόμη και ως προς τον εξωτερικό άνθρωπο, εκείνος εξαιτίας αυτού του πράγματος επιτέθηκε σε αυτούς που τον δίδασκαν. Αλλά τι λέω για το ότι αυτοί που μόλις τώρα ρίχτηκαν σε αυτόν τον αγώνα στρέφονται προς τον εαυτό τους και ως προς τον εξωτερικό άνθρωπο; Διότι υπάρχουν και ανάμεσα στους πιο τέλειους ορισμένοι που, χρησιμοποιώντας αυτή τη στάση σώματος κατά την προσευχή, εισακούστηκαν από τον Θεό. Και ο ίδιος ο Ηλίας, ο πιο τέλειος στη θεοπτία, στηρίζοντας το κεφάλι του στα γόνατα και συγκεντρώνοντας έτσι πιο φιλόπονα τον νου του στον εαυτό του και στον Θεό, έδωσε τέλος σε εκείνη την πολυετή ξηρασία.

Ας εξηγήσουν λοιπόν εκείνοι που λένε ότι ο νους δεν είναι χωρισμένος, αλλά ενυπάρχει στην ψυχή, πώς θα μπορούσε κανείς πάλι να τον στρέψει προς τα μέσα. Διότι αγνοούν, όπως φαίνεται, ότι άλλο είναι η ουσία του νου και άλλο η ενέργεια, ή μάλλον, αν και το γνωρίζουν, τάχθηκαν οικειοθελώς με το μέρος των απατεώνων, σοφιζόμενοι μέσω της ομωνυμίας. «Διότι μη καταδεχόμενοι την απλότητα της πνευματικής διδασκαλίας, εκείνοι που έχουν ακονιστεί από τη διαλεκτική στις αντιλογίες», σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, «ανατρέπουν τη δύναμη της αλήθειας μέσω των αντιθέσεων της ψευδώνυμης γνώσης, με την πιθανοφάνεια των σοφισμάτων». Διότι τέτοιοι πρέπει να είναι οι μη πνευματικοί που αξιώνουν για τον εαυτό τους να κρίνουν και να διδάσκουν τα πνευματικά. Διότι δεν τους έχει διαφύγει το εξής, ότι δηλαδή δεν συμβαίνει με τον νου ό,τι με την όραση, η οποία βλέπει τα άλλα ορατά αλλά δεν βλέπει τον εαυτό της. Αντιθέτως, ο νους ενεργεί και ερευνά τα άλλα πράγματα που χρειάζεται, αυτό που ο μέγας Διονύσιος αποκαλεί «κατ' ευθείαν» κίνηση του νου, αλλά επιστρέφει και στον εαυτό του και ενεργεί ως προς τον εαυτό του, όταν ο νους βλέπει τον εαυτό του. Αυτό πάλι, ο ίδιος το ονομάζει «κυκλική» κίνηση του νου. Αυτή είναι η ανώτερη και πλέον ιδιαίτερη ενέργεια του νου, μέσω της οποίας, υπερβαίνοντας τον εαυτό του, μερικές φορές ενώνεται με τον Θεό. «Διότι ο νους», λέει, «όταν δεν διασκορπίζεται στα εξωτερικά πράγματα», —βλέπεις ότι εξέρχεται; Εφόσον λοιπόν εξέρχεται, χρειάζεται να επιστρέψει, γι' αυτό λέει— «επιστρέφει στον εαυτό του, και μέσω του εαυτού του αναβαίνει προς τον Θεό» ως διά μέσου αλάνθαστης οδού.

Διότι δεν προέτρεπε μάταια ο μακάριος απόστολος τον Τιμόθεο, γράφοντας: «Ω Τιμόθεε, φύλαξε την παρακαταθήκη, αποφεύγοντας τις βέβηλες κενοφωνίες και τις αντιθέσεις της ψευδώνυμης γνώσης, την οποία ορισμένοι, επειδή την διακήρυτταν, αστόχησαν ως προς την πίστη»· και πάλι: «Εσύ λοιπόν, παιδί μου, ενδυναμώσου με τη χάρη που υπάρχει στον Χριστό Ιησού, και εκείνα που άκουσες από εμένα ενώπιον πολλών μαρτύρων, αυτά παρακατάθεσε σε πιστούς ανθρώπους, οι οποίοι θα είναι ικανοί να διδάξουν και άλλους». Εάν λοιπόν ο μακάριος απόστολος με ευλάβεια παρέδιδε αυτά, τα οποία δεν ήταν σε όλους γνωστά, προβλέποντας μέσω του Πνεύματος ότι «δεν έχουν όλοι την πίστη», πόσο μάλλον εμείς θα κινδυνεύσουμε, εάν απερίσκεπτα και τυχαία μεταδώσουμε τα λόγια του Θεού σε βέβηλους και ανάξιους ανθρώπους;

Μερικοί λοιπόν προσπαθούν να στηρίξουν τις εβδομάδες και από την ιατρική, έχοντας εντυπωσιαστεί με την ανατομία του εγκεφάλου, λέγοντας ότι η ουσία και η δύναμη του παντός και η πατρική θεότητα διδάσκονται από την κατασκευή του εγκεφάλου. Διότι ο εγκέφαλος, όντας το κυριότερο μέρος ολόκληρου του σώματος, βρίσκεται στο επάνω μέρος ήρεμος και ακίνητος, έχοντας μέσα του το πνεύμα. Βεβαίως, μια τέτοια περιγραφή δεν είναι απίθανη, αλλά απέχει πολύ από την επιχειρηματολογία τους. Διότι ο εγκέφαλος, όταν ανατέμνεται, έχει στο εσωτερικό του το λεγόμενο καμάριο, στις δύο πλευρές του οποίου υπάρχουν λεπτοί υμένες, τους οποίους ονομάζουν πτερύγια, τα οποία κινούνται ελαφρά από το πνεύμα και πάλι απωθούν το πνεύμα προς την παρεγκεφαλίδα. Αυτό, καθώς διατρέχει μέσα από ένα αγγείο που μοιάζει με καλάμι, προχωρά προς το κωνάριο, στο οποίο εφάπτεται το στόμιο της παρεγκεφαλίδας, το οποίο δέχεται το διερχόμενο πνεύμα και το μεταβιβάζει στον ονομαζόμενο νωτιαίο μυελό, από όπου όλο το σώμα μετέχει στο πνευματικό στοιχείο, καθώς όλες οι αρτηρίες, σαν κλαδιά, εξαρτώνται από αυτό το αγγείο. Η άκρη του καταλήγει στα γεννητικά αγγεία· από όπου και τα σπέρματα, κατεβαίνοντας από τον εγκέφαλο μέσω της οσφύος, εκκρίνονται. Και το σχήμα της παρεγκεφαλίδας μοιάζει με κεφάλι δράκοντα, για το οποίο γίνεται πολύς λόγος από τους οπαδούς της «ψευδώνυμης γνώσης», όπως θα αποδείξουμε.

Πολύ σωστά είπε, «Όλα πλουσιοπάροχα», υπονοώντας τις ετήσιες μεταβολές των εποχών, τον αέρα, το φως, το νερό και όλα τα άλλα. Βλέπεις πώς τα παρέχει πλουσιοπάροχα και με πολλή αφθονία; Αν ζητάς πλούτο, να ζητάς εκείνον που μένει, τον βέβαιο, εκείνον που προέρχεται από τα αγαθά έργα. Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο ίδιος λέγοντας: «Να αγαθοεργούν, να πλουτίζουν με καλά έργα, να είναι ευμετάδοτοι, κοινωνικοί»· το πρώτο αφορά τα χρήματα, το δεύτερο την αγάπη. Λέγοντας κοινωνικούς, εννοεί ομιλητικούς και προσηνείς. «Αποταμιεύοντας για τον εαυτό τους καλό θεμέλιο για το μέλλον». Εκεί τίποτα δεν είναι αβέβαιο· και όπου ο θεμέλιος είναι βέβαιος, τίποτα δεν είναι άστατο, αλλά τα πάντα είναι βέβαια, ακίνητα, σταθερά και μόνιμα. «Για να κατακτήσουν», λέει, «την αιώνια ζωή». Διότι η πράξη των αγαθών έργων μπορεί να μας εξασφαλίσει την απόλαυσή της. «Ω Τιμόθεε, φύλαξε την παρακαταθήκη». Να μην τη μειώσεις· δεν είναι δικά σου αυτά, σου εμπιστεύθηκαν ξένα πράγματα· τίποτα να μην ελαττώσεις. «Αποφεύγοντας», λέει, «τις βέβηλες κενοφωνίες και τις αντιθέσεις της ψευδώνυμης γνώσης».

«Αποφεύγοντας», λέει, «τις αντιθέσεις». Επομένως, υπάρχουν αντιθέσεις στις οποίες δεν πρέπει καν να απαντά κανείς. Γιατί; Διότι απομακρύνουν από την πίστη, διότι δεν επιτρέπουν να στέκεται κανείς με βεβαιότητα ούτε να είναι σταθερά θεμελιωμένος. Ας μην προσκολλώμαστε, λοιπόν, σε αυτήν, αλλά στην πίστη, την αρραγή πέτρα.

«Στους πλουσίους του παρόντος αιώνος παράγγελλε να μην υπερηφανεύονται, ούτε να στηρίζουν την ελπίδα τους στην αβεβαιότητα του πλούτου, αλλά στον ζωντανό Θεό, ο οποίος μας παρέχει πλουσιοπάροχα τα πάντα προς απόλαυση· να αγαθοεργούν, να πλουτίζουν σε καλά έργα, να είναι πρόθυμοι να μεταδίδουν, να είναι κοινωνικοί, θησαυρίζοντας για τον εαυτό τους». Αυτό πάλι το λέει, διδάσκοντας να μην προδίδουν το κήρυγμα εξαιτίας του φόβου. «Καλό θεμέλιο για το μέλλον, ώστε να κατακτήσουν την αιώνια ζωή. Ω Τιμόθεε, φύλαξε την παρακαταθήκη, αποφεύγοντας τις βέβηλες κενοφωνίες και τις αντιλογίες της ψευδώνυμης γνώσης, την οποία μερικοί, επειδή την επαγγέλλονταν, αστόχησαν ως προς την πίστη. Η χάρη ας είναι μαζί σου. Αμήν». Τίποτα δεν είναι άστατο, αλλά όλα είναι βέβαια, ακίνητα, σταθερά και μόνιμα.

Αυτά σου έγραψα, λίγα από τα πολλά, προς αποτροπή της αναισχυντίας τους. Να γνωρίζεις δε ότι ο όρος της ψευδούς συνόδου, ή μάλλον η μάταιη καινοφωνία, όπως ακριβώς άξιζε, δεν έγινε αποδεκτός από κανέναν απολύτως. Αλλά και εκείνοι που συμφώνησαν με αυτόν και υπέγραψαν, μισούνται από όλους ως μιαροί και προδότες της αλήθειας, και κανένας από τους εδώ δεν συλλειτούργησε ακόμη μαζί τους. Ο δε παντοδύναμος Θεός είθε να οικονομήσει τα πράγματα προς το συμφέρον και να ανορθώσει την Εκκλησία Του, την οποία εξαγόρασε με το ίδιο Του το αίμα. Φύλαγε την καλή παρακαταθήκη της πίστεως, αποφεύγοντας εντελώς τις βέβηλες καινοφωνίες.

Ότι, όταν οι οπαδοί του Σεβήρου ελέγχονται από τα λόγια των θεοφόρων πατέρων μας, οι οποίοι διέπρεψαν πριν από τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας και κήρυξαν τις δύο φύσεις στην καθ' υπόστασιν ένωση του Λόγου, τρέπονται αμέσως στη συκοφάντησή τους, προσδίδοντας μεν στη συκοφαντία (όπως νομίζουν) ένα ευπρόσωπο σχήμα, αλλά στην πραγματικότητα τους διακωμωδούν βαθύτερα από όσους τους υβρίζουν απροσχημάτιστα. Διότι ισχυρίζονται πως η δυαδικότητα των φύσεων ειπώθηκε μεν από αυτούς, όχι όμως από πεποίθηση, ούτε εκούσια, ούτε ως ομολογία πίστεως, αλλά σε αντιπαράθεση προς την ψευδώνυμη γνώση, κατ' οικονομίαν, περιστασιακά και επειδή εξαναγκάστηκαν από κάποια αιρετική πίεση. Και τι άλλο θα ήταν αυτό παρά το να παρουσιάζουν τους διδασκάλους υποκριτές, δειλούς και προδότες της αλήθειας, να προτιμούν το αλλότριο και αιρετικό δόγμα από την πατροπαράδοτη ευσέβεια, και ότι παρασύρθηκαν μάλλον προς το βάραθρο εκείνων αντί να ανελκύσουν κάποιους από εκεί; Πώς είναι δυνατόν τέτοιοι άνθρωποι να λένε μαζί με τον Παύλο: «Ο λόγος μας προς εσάς δεν έγινε ναι και όχι, αλλά έγινε σε αυτόν ναι», όταν αλλάζουν στάση με χίλιους τρόπους στη ζωή τους και μιμούνται τις μεταβολές του Ευρίπου;

Ω καλέ Βασίλειε, φύλαξε την παρακαταθήκη, αποφεύγοντας τα πονηρά και ενδυόμενος τα θεϊκά, αποτελώντας πρότυπο αγαθοεργίας για όλη την αδελφότητα. Έτσι, όποιος σε αθετεί, αθετεί τον Θεό, και όποιος σε υπακούει, υπακούει στον Θεό. Να μνημονεύεις την ταπεινότητά μου μαζί με τους αδελφούς.