Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 6:9

Του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου του Μεγάλου, Πατριάρχου Αλεξανδρείας, Λόγος διακριτικός, και για τις εντολές του Θεού προς αυτούς που έχουν αποταχθεί τα εγκόσμια και επιθυμούν να σωθούν. Αγαπητοί, ας φροντίσουμε για τη σωτηρία μας, διότι ο καιρός πλέον έχει συντμηθεί· και δεν μπορεί κάποιος να φροντίζει τη δική του ψυχή, ενόσω φροντίζει τα του σώματος. Διότι, όπως ακριβώς δεν μπορεί κάποιος να προσηλώνει το ένα μάτι στον ουρανό και το άλλο στη γη, έτσι δεν μπορεί ο άνθρωπος να φροντίζει τα του Θεού και τα του σώματος. Όπως δεν μπορεί μια πηγή να αναβλύσει από την ίδια οπή νερό γλυκό και πικρό, έτσι δεν μπορεί ο άνθρωπος και στον Θεό να είναι αρεστός, και να εκπληρώνει τις επιθυμίες της σάρκας. Όπως δεν μπορεί το αγκάθι να παραγάγει καρπό ελιάς, έτσι δεν μπορεί ο άνθρωπος και τα επουράνια να αναζητεί, και τα επίγεια να ποθεί, καθώς λέει ο Κύριος: Δεν μπορείτε και στον Θεό να είστε αρεστοί, και να εκπληρώνετε τις επιθυμίες της σάρκας. Γι' αυτό και ο απόστολος Παύλος, έχοντας ακούσει αυτά και έχοντας αποκόψει από τον εαυτό του όλα τα σαρκικά φρονήματα, λέει: «Για τον Οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, ώστε να κερδίσω τον Χριστό» και να συμβασιλεύσω μαζί Του. «Εφόσον δε έχουμε τροφές και σκεπάσματα, ας αρκεστούμε σε αυτά. Διότι εκείνοι που θέλουν να πλουτίζουν περιπίπτουν σε πειρασμό, και σε παγίδα του διαβόλου, και σε άτοπες επιθυμίες».

Αυτά, βεβαίως, πρέπει να θεωρήσουμε ότι λέγονται από τον λόγο και προς εμάς, οι οποίοι, ενώ κληθήκαμε για να φέρουμε τους καρπούς της δικαιοσύνης, εξαιτίας της φιλοπλουτίας πέφτουμε σε πειρασμό και παγίδα και σε επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους σε όλεθρο και απώλεια. — Περίμενα να βγάλει σταφύλια, έβγαλε όμως αγκάθια. Έχει κάποια αναγκαιότητα αυτή η ταυτολογία· διότι στα προηγούμενα εκείνος που εξάγγελλε την ωδή έλεγε: Περίμενα να βγάλει σταφύλια· εδώ όμως απευθύνει τα λόγια του προς εκείνους ενώπιον των οποίων κρίνεται: Κρίνετε ανάμεσα σε εμένα και στον αμπελώνα μου· επαναλαμβάνοντας το: Περίμενα να βγάλει σταφύλια, έβγαλε όμως αγκάθια.

Άνους ονομάζεται αυτός που δεν έχει τα εξαιρετικά χαρίσματα του ανθρώπου. Αυτά είναι η κατανόηση του Θεού Πατέρα, και η αποδοχή του Λόγου, ο οποίος ήταν εξαρχής προς τον Θεό· καθώς και ο φωτισμός που παρέχεται από το Άγιο Πνεύμα. Τέτοιον νου έχουν όσοι μπορούν να πουν μαζί με τον Παύλο: «Εμείς δε έχουμε νου Χριστού». Ωστόσο, η συνήθεια της Γραφής χρησιμοποιεί και εναλλακτικά αυτές τις λέξεις, αποκαλώντας τον άθεο «άφρονα» στο χωρίο: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»· και πάλι ονομάζοντας το βλαβερό για τη ζωή «ανόητο», όπως λέει ο Απόστολος για αυτούς που περιπίπτουν σε επιθυμίες «ανόητες και βλαβερές». Έτσι, λοιπόν, ο άφρων και ο άνους οδηγούνται σε ένα κοινό τέλος, την απώλεια. Θα μπορούσε δε να πει κανείς ότι άφρων έχει ονομαστεί αυτός που ζει ως εθνικός, ενώ άνους αυτός που πολιτεύεται ιουδαϊκώς, σύμφωνα με την τυπική μόνο τήρηση του νόμου.

Εξαγοράστηκες με το πολύτιμο αίμα του Θεού· μη γίνεσαι δούλος της αμαρτίας. Κατανόησε την αξία σου, για να μην εξομοιωθείς με τα ανόητα κτήνη. Διότι πώς θα κυβερνήσετε τους υπηρέτες σας, όταν εσείς οι ίδιοι είστε υποδουλωμένοι σε ανόητες και βλαβερές επιθυμίες, ως σκλάβοι;

Κεφάλαιο Γʹ. ΛΟΥΚΑΣ. Μακάριοι είναι οι πτωχοί, διότι δική σας είναι η βασιλεία του Θεού. Αλίμονο σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγορία σας. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Βʹ. Η βαθύτατη πτωχεία τους περίσσεψε στον πλούτο της απλότητάς τους. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Αʹ. Όσοι δε επιθυμούν να πλουτίσουν, πέφτουν σε πειρασμό και παγίδα, και σε πολλές επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους σε όλεθρο και απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, την οποία ορισμένοι, επιθυμώντας την, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τον εαυτό τους με πολλές οδύνες.

Είναι, λοιπόν, ασυγκρίτως καλύτερο να υπερτερούμε αυτών των πραγμάτων και να απομακρυνόμαστε από κάθε φαυλότητα, απορρίπτοντας όσο το δυνατόν πιο μακριά την πλεονεξία και, χωρίς να επιθυμούμε τα περιττά, να αναζητούμε τροφή, σκεπάσματα και όσα αρκούν στους σώφρονες για να ζήσουν. Διότι «όσοι επιθυμούν να πλουτίσουν, περιπίπτουν σε επιθυμίες πολλές, ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια». Είναι, επιπλέον, επιζήμιο να καταναλώνει κανείς τον ελεύθερο χρόνο της νύχτας σε αμαρτωλές σκέψεις. Αντιθέτως, είναι καλό να μιμούμαστε τον μακάριο Ψαλμωδό, ο οποίος λέει προς τον Θεό των όλων: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις δίκαιες κρίσεις σου». Και πάλι: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα απευθύνομαι από τον όρθρο· δίψησε για σένα η ψυχή μου, πόσο πολύ σε ποθεί η σάρκα μου».

Εκείνοι δε που «θέλουν να πλουτίζουν πέφτουν σε πειρασμό και παγίδες και σε πολλές επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια». Απέχουν δε τόσο πολύ από τη φονική διάθεση, ώστε και σε εκείνους που τους χτυπούν στη δεξιά σιαγόνα, στρέφουν και την άλλη. Και με άλλον τρόπο θα μπορούσε να νοηθεί ως όρος η Εκκλησία, όταν παραβάλλεται με τα δόγματα των Ελλήνων. Διότι εκείνοι μεν δογματίζουν εντελώς ασύνετα ότι πρέπει να προσκυνούν λίθους και ξύλα και αυτήν την ίδια την κτίση, η δε Εκκλησία καθιστά φανερό τον κατά φύση και αληθινά όντα Θεό, ο οποίος κατασκεύασε αυτό το σύμπαν, και το συγκρατεί προς το ευ είναι, και είναι Κύριος των πάντων ως Θεός.

Διότι είναι αληθινός ο μακάριος Παύλος όταν λέει: «Όσοι δε θέλουν να πλουτούν, πέφτουν σε πειρασμό και παγίδα και σε πολλές ανόητες και βλαβερές επιθυμίες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και την απώλεια». «Προτιμότερο, λοιπόν, το καλό όνομα παρά ο πολύς πλούτος», και είναι πράγματι πολύ σοφός και ακριβής αυτός ο λόγος. <«Οι προφήτες της είναι πνευματοφόροι, άνδρες καταφρονητές».> Πολύ σωστά προσθέτει το «της» για τους προφήτες εδώ, διότι δεν υπήρξαν προφήτες του Θεού, αφού λαλούν επικίνδυνα «αυτά που προέρχονται από την καρδιά τους και όχι από το στόμα του Κυρίου», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Και ο λόγος τους ειρωνεύεται, αποκαλώντας τους πνευματοφόρους· όχι διότι αυτοί πράγματι είχαν μετοχή στο Άγιο Πνεύμα, αλλά επειδή τολμούσαν να προσποιούνται το χάρισμα της προφητείας και δεν δίσταζαν να λένε ότι είναι γεμάτοι από το Άγιο Πνεύμα. Θέλοντας, λοιπόν, λέει, να είναι και προφήτες και πνευματοφόροι, και περιβάλλοντας τα κεφάλια τους με ένα τόσο σεμνό όνομα, έγιναν σε τέτοιο βαθμό καταφρονητές, ώστε ούτε καν να γνωρίζουν τι σημαίνει δικαιοσύνη, και επιπλέον να συμπαρασύρουν στην απώλεια και άλλους, στους οποίους έλεγαν τα αποκυήματα της καρδιάς τους, και αυτό το έκαναν οι άθλιοι για μικρά και ευτελέστατα οφέλη, και, όπως λέει ο προφήτης Ιεζεκιήλ, «για μια χούφτα κριθάρι και ένα κομμάτι ψωμί».

«Όσοι δε επιθυμούν να πλουτίσουν, περιπίπτουν σε επιθυμίες πολλές και ανόητες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και την απώλεια». Επομένως, ας εγκαταλειφθεί η αναζήτηση των περιττών· και ας απορριφθεί σαν σε βουνό ή σε κύμα, όπως λένε κάποιοι, και ας προταχθεί έναντι του περιττού η χρήση των αναγκαίων, εννοώ της τροφής και των ταπεινών ενδυμάτων. Διότι αυτά αποκτώνται ευκολότατα και η ανεύρεσή τους είναι εντελώς άκοπη.

Από όσα οικονόμησε ο Κύριος, φρόντισε γι' Αυτόν, για να μην κριθούμε ως άστοργοι και ανελεήμονες. Ας ακούσουμε, αδελφοί, αυτόν που λέει: έχοντας τροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε. Όσοι δε επιθυμούν να πλουτίζουν, πέφτουν σε πειρασμό και σε παγίδες και σε πολλές επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία.

Προτροπή προς τη θεοσέβεια. Παραίνεση Β΄. Αγαπητέ, είσαι Χριστιανός διά της χάριτος του Θεού; Τήρησε τις εντολές του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και θα σωθείς· διότι είναι γραμμένο: «Στα αλήθεια κατανοώ ότι ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης, αλλά σε κάθε έθνος όποιος τον φοβάται και πράττει τη δικαιοσύνη είναι δεκτός από αυτόν». Εάν όμως επιθυμείς να προσέλθεις και στον ακριβή βίο των μοναχών, ώστε να επιτύχεις και τα ανώτερα, εάν δεν βάλεις στον λογισμό σου ότι ήδη έχεις αναχωρήσει από αυτόν τον βίο, και δεν θεωρήσεις αυτόν τον κόσμο και τη δόξα του σαν μια διαλυμένη σκηνή, δεν μπορείς να νικήσεις τα γήινα πάθη και τις κοσμικές επιθυμίες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο της σάρκας και στην απώλεια. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Αν κάποιος θέλει να έρθει πίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθήσει». Διότι όποιος θέλει να βρει την ψυχή του, θα την χάσει· όποιος όμως χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα την βρει. Διότι τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι θα δώσει ο άνθρωπος ως αντάλλαγμα για την ψυχή του; Διότι δεν είναι κόπος το να βάλει κανείς θεμέλιο, αλλά το να ολοκληρώσει την οικοδομή. Διότι όσο υψώνεται η οικοδομή, τόσο περισσότερο κόπο προκαλεί σε εκείνον που οικοδομεί, μέχρι την ολοκλήρωση του έργου.

Όλα αυτά, όσα γεννιούνται από την προσκόλληση στην ύλη, είναι πάθη μιας ψυχής που δεν έχει ζέση για αγαθοεργία. Διότι, σε σύγκριση με τα πάθη που έχουν την αρχή τους στη φύση, εκείνα που προέρχονται από την ελεύθερη προαίρεση είναι ευκολότερο να αποβληθούν. Τα πάθη, όμως, που προέρχονται από τη φιλαργυρία, τα καθιστά δυσκολοαποβάλλλητα η απιστία προς την πρόνοια του Θεού· διότι όποιος δεν πιστεύει σε αυτήν, στηρίζει την πεποίθησή του στα χρήματα. Και ενώ ακούει τον Κύριο να λέει ότι «είναι ευκολότερο να περάσει καμήλα από την τρύπα βελόνας, παρά να εισέλθει πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών», αυτός, θεωρώντας ως μηδέν τη βασιλεία, και μάλιστα βασιλεία ουράνια και αιώνια, ποθεί πλούτο γήινο και φθαρτό· πλούτο ο οποίος, ακόμη κι αν απουσιάζει από αυτούς που τον ποθούν, μόνο με το να αποτελεί αντικείμενο πόθου προκαλεί τεράστια ζημιά (διότι, όπως λέει ο Παύλος, όσοι επιθυμούν να πλουτίσουν πέφτουν σε πειρασμούς και σε παγίδες του διαβόλου), αλλά και όταν αποκτηθεί, αποδεικνύει από την ίδια του τη φύση ότι δεν είναι τίποτα, καθώς εξακολουθεί να τον διψά, σαν να μην τον έχει, εκείνος που δεν συνετίστηκε ούτε από την πείρα. Διότι αυτός ο αρρωστημένος έρωτας δεν προέρχεται από την έλλειψη, αλλά μάλλον η έλλειψη προέρχεται από αυτόν· και αυτός πηγάζει από την αφροσύνη, με βάση την οποία και εκείνος που γκρέμιζε τις αποθήκες του και έχτιζε μεγαλύτερες αποκαλείται δικαιότατα έτσι (άφρων) από τον κοινό Δεσπότη Χριστό.

Τώρα όμως αντλούμε σαν σε τρύπιο πιθάρι και συγκεντρώνουμε τους θησαυρούς σε σχισμένο πουγκί. Αλλά δεν έχεις πλούτο; Δεν έχεις θησαυρό; Έχεις όμως την επιθυμία γι' αυτά· και αυτή είναι αρκετή για να σε περιβάλει με κάθε κακό. Διότι «όσοι επιθυμούν να πλουτίσουν πέφτουν σε πειρασμούς και παγίδες του διαβόλου», όπως λέει ο μέγας Παύλος. Ας ποθούμε, λοιπόν, αδελφοί, τα άνω, ας ζητούμε τα άνω, ώστε και τα κάτω να τα αποκτήσουμε και να τα απολαύσουμε αβλαβώς στον παρόντα βίο, αλλά και τα μέλλοντα και επουράνια να μην αποτύχουμε να τα κερδίσουμε στον μέλλοντα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Στον Οποίο πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, μαζί με τον άναρχο Πατέρα Του και το πανάγιο και αγαθό και ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων.

Αλλά εξετάστε με σύνεση τον λόγο του αποστόλου· διότι δεν είπε ότι αυτοί που πλουτούν αποπλανήθηκαν από την πίστη, αλλά αυτοί που το επιθυμούν διακαώς· όπως λέει και αλλού, ότι «εκείνοι που επιθυμούν να πλουτίσουν πέφτουν σε πειρασμούς και παγίδες του Διαβόλου».

εʹ. Ας μείνουμε, λοιπόν, εκεί που προστάζει, στην πίστη, στο ασφαλές λιμάνι. Ας ακούμε περισσότερο αυτόν, παρά τον κυβερνήτη που βρίσκεται μέσα μας, δηλαδή τον λογισμό μας. Ας μην κάνουμε όσα υποβάλλει αυτός, ούτε όσα λέει ο ναύκληρος, αλλά όσα λέει ο Παύλος· διότι αυτός πέρασε αμέτρητες τέτοιες τρικυμίες. Ας μη μαθαίνουμε από την πείρα, αλλά πριν έρθει η πείρα, ας γλιτώσουμε και την ταλαιπωρία και τη ζημία. Άκουσε τι λέει: «Εκείνοι που θέλουν να πλουτούν, πέφτουν σε πειρασμό». Ας τον υπακούσουμε, λοιπόν, επειδή, και εκείνοι που δεν υπάκουσαν, βλέπετε τι έπαθαν. Και πάλι αλλού αναφέρει τι προκαλεί τα ναυάγια: «Κάποιοι», λέει, «ναυάγησαν ως προς την πίστη». Εσύ, όμως, μένε σε όσα έμαθες και για τα οποία βεβαιώθηκες. Ας υπακούμε στον Παύλο· κι αν βρισκόμαστε στο μέσο της τρικυμίας, οπωσδήποτε θα απαλλαγούμε από τους κινδύνους. Κι αν μείνουμε νηστικοί δεκατέσσερις ημέρες, κι αν χαθεί η ελπίδα της σωτηρίας, κι αν βρισκόμαστε σε σκοτάδι και γνόφο, εφόσον τον υπακούσουμε, θα απαλλαγούμε από τους κινδύνους. Ας θεωρήσουμε ότι ολόκληρη η οικουμένη είναι ένα πλοίο, και μέσα σε αυτό υπάρχουν οι κακούργοι και όσοι υποφέρουν από μύρια δεινά, άλλοι ως άρχοντες, άλλοι ως φύλακες, άλλοι ως δίκαιοι, όπως ο Παύλος, και άλλοι ως δέσμιοι, όντας δεμένοι από τις αμαρτίες τους. Αν λοιπόν υπακούμε στον Παύλο, δεν θα καταστραφούμε δεμένοι, αλλά αντίθετα θα ελευθερωθούμε· διότι ο Θεός θα χαρίσει και εμάς σε αυτόν. Ή μήπως δεν νομίζεις ότι τα αμαρτήματα και τα πάθη αποτελούν βαρύ δεσμό; Διότι δεν είναι δεμένα μόνο τα χέρια, αλλά ολόκληρος ο άνθρωπος.

Δ΄. Τουλάχιστον, λοιπόν, πράξτε όσα δεν είναι επαχθή· συγκρατήστε τα χέρια σας και τα ακόλαστα μάτια. Τι το δύσκολο υπάρχει, πείτε μου, τι το δυσχερές; Να πράττετε τα δίκαια, να μην αδικείτε κανέναν· ας μην αδικεί ούτε ο φτωχός, ούτε ο πλούσιος, ούτε ο άνθρωπος της αγοράς, ούτε ο μισθωτός· διότι η αδικία μπορεί να φτάσει μέχρι και τους φτωχούς. Ή δεν βλέπετε πόσες έριδες προκαλούν αυτοί και τα ανατρέπουν όλα; Σύναψε γάμο, απόκτησε παιδιά· και ο Παύλος σε τέτοιους ανθρώπους έδινε παραγγέλματα, σε τέτοιους έγραφε. Είναι μεγάλος εκείνος ο αγώνας, και υψηλός ο βράχος, και η κορυφή βρίσκεται κοντά στον ουρανό, και δεν μπορείς να φτάσεις σε αυτό το μεγαλείο; Επομένως, τουλάχιστον κράτησε τα μικρότερα και επιδίωξε τα κατώτερα. Δεν μπορείς να μοιράσεις τα χρήματά σου στους φτωχούς; Τουλάχιστον μην αρπάζεις τα ξένα, ούτε να αδικείς. Δεν μπορείς να νηστέψεις; Τουλάχιστον μην παραδίδεις τον εαυτό σου στην τρυφηλή ζωή. Δεν μπορείς να κοιμηθείς πάνω σε στρώμα από άχυρα; Μη μου κατασκευάζεις κρεβάτια με ασημένια στολίδια, αλλά χρησιμοποίησε κρεβάτι και στρώματα που δεν έχουν φτιαχτεί για επίδειξη, αλλά για ανάπαυση, και όχι ελεφαντοστέινα κρεβάτια· περιόρισε τις ανάγκες σου. Γιατί γεμίζεις το πλοίο με αμέτρητα φορτία; Αν είσαι λιτός, δεν θα φοβηθείς τίποτα, ούτε τον φθόνο, ούτε τους ληστές, ούτε τους επιβούλους. Διότι δεν πλουτείς τόσο σε χρήματα, όσο σε μέριμνες· δεν έχεις τόση αφθονία σε κτήματα, όσο σε αγωνίες και κινδύνους. «Όσοι θέλουν να πλουτούν», λέει η Γραφή, «φέρνουν στους εαυτούς τους πειρασμούς και βλαβερές επιθυμίες».

Ας καθαρίσουμε τον εσωτερικό σπίλο, ας εξαλείψουμε τις εσωτερικές ρυτίδες, ας αφαιρέσουμε τα ψεγάδια από την ψυχή. Τέτοιο κάλλος επιζητεί ο Θεός· για τον Θεό, και όχι για εμάς, ας την καταστήσουμε ωραία. Ας μην αναζητούμε χρήματα, ούτε την εξωτερική ευγένεια καταγωγής, αλλά την ευγένεια της ψυχής. Κανένας ας μην αναμένει να πλουτίσει από τη σύζυγό του· διότι αισχρός και επονείδιστος είναι αυτός ο πλούτος· και γενικώς κανείς ας μην επιζητεί να πλουτίσει με αυτόν τον τρόπο. Διότι, «όσοι επιθυμούν να πλουτήσουν», λέγει η Γραφή, «εμπίπτουν σε πειρασμό, και σε επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, και σε παγίδες και σε όλεθρο και απώλεια». Από τη σύζυγο, λοιπόν, μην αναζητάς χρηματική περιουσία, και όλα τα άλλα θα τα βρεις εύκολα. Ποιος, πες μου, εγκαταλείποντας τα κυριότερα, θα μεριμνήσει για τα κατώτερα; Αλλά, αλίμονο! Παντού το ίδιο παθαίνουμε· και αν αποκτήσουμε παιδί, δεν φροντίζουμε πώς θα γίνει ενάρετο, αλλά πώς θα του βρούμε πλούσια γυναίκα· όχι πώς θα είναι καλότροπη, αλλά πώς θα είναι εύπορη· και εάν εξασκούμε κάποιο επάγγελμα, δεν εξετάζουμε πώς θα είναι απαλλαγμένο από αμαρτίες, αλλά πώς θα μας αποφέρει μεγάλο κέρδος· και τα πάντα έχουν γίνει χρήμα. Για τον λόγο αυτόν τα πάντα έχουν διαφθαρεί, επειδή μας κατέχει εκείνος ο έρωτας (το πάθος του πλουτισμού). «Έτσι οφείλουν», λέγει, «οι άνδρες να αγαπούν τις γυναίκες τους, όπως τα ίδια τους τα σώματα». Τι άραγε σημαίνει αυτό; Ότι προχώρησε σε μια μεγαλύτερη εικόνα και σε ένα πιο ισχυρό παράδειγμα· και όχι μόνο σε αυτό, αλλά και σε κάτι πιο οικείο, πιο σαφές, καθώς και σε ένα πρόσθετο δίκαιο.

Και προέτρεπε να μη μεριμνούμε για τη σάρκα με σκοπό την ικανοποίηση των επιθυμιών της· και πάλι: «Εφόσον έχουμε τροφή και σκεπάσματα, σε αυτά θα αρκεστούμε». Διότι για αυτά δεν υπάρχει ανάγκη διωγμών. Συνέτιζε δε και τους εύπορους, λέγοντας: «Εκείνοι που θέλουν να πλουτίζουν, πέφτουν σε πειρασμό». Εάν λοιπόν και εμείς ασκήσουμε τους εαυτούς μας με αυτόν τον τρόπο, όταν εισέλθουμε στον αγώνα θα στεφανωθούμε, και χωρίς να υπάρχει διωγμός, θα λάβουμε πολλά βραβεία για όλα αυτά· εάν όμως παχαίνουμε το σώμα και ζούμε βίο χοίρων, ακόμη και εν καιρώ ειρήνης θα διαπράξουμε πολλές αμαρτίες και θα υποστούμε ντροπή. Δεν βλέπεις εναντίον ποιών είναι η πάλη μας; Εναντίον των ασώματων δυνάμεων.

Διότι, αποσπώντας τους πλουσίους από τον έρωτα προς τα χρήματα, δεν είπε μόνο ότι ο πλούτος είναι βλαβερός, αλλά και ότι οδηγεί σε πειρασμούς. «Διότι εκείνοι που επιθυμούν να πλουτίσουν», λέγει, «πέφτουν σε πειρασμό». Και επειδή ακριβώς ο πλούτος δίνει την εντύπωση ότι απαλλάσσει από τους πειρασμούς, του απέδωσε την εντελώς αντίθετη ιδιότητα από εκείνη που πίστευαν όσοι πλουτίζουν.

Σχετικά όμως με τα χρήματα δεν συμβαίνει το ίδιο, αλλά λέει: «Όποιος εγκατέλειψε τα υπάρχοντά του, θα λάβει εκατονταπλάσια». Πώς λοιπόν, αναρωτιέται κανείς, είπε για τους πλουσίους ότι με δυσκολία θα επιτύχουν τη βασιλεία; Και πάλι υπονοεί τη νωθρότητά τους, όχι την τυραννία των χρημάτων, αλλά τη σφοδρή υποδούλωσή τους σε αυτά. Και αυτό είναι φανερό και από όσα συμβούλεψε ο Παύλος. Διότι από εκείνη μεν την επιθυμία αποτρέπει, λέγοντας: «Όσοι επιθυμούν να πλουτίζουν, εμπίπτουν σε πειρασμό»· σε ό,τι αφορά όμως τούτη την επιθυμία δεν πράττει το ίδιο, αλλά αφού επιβάλει αποχή μόνο για λίγο καιρό, και αυτό κατόπιν αμοιβαίας συμφωνίας, συμβουλεύει να συνέλθουν και πάλι. Διότι φοβάται τα κύματα της επιθυμίας, μήπως τυχόν προκαλέσουν βαρύ ναυάγιο.

Επομένως, δεν έχουμε ανάγκη από τα περιττά· εφόσον τίποτα δεν φέραμε στον κόσμο, ούτε και θα αναχωρήσουμε έχοντας κάτι. Εφόσον δε έχουμε διατροφή και σκεπάσματα, σε αυτά θα αρκεστούμε. Πρέπει να τρώμε τόσα και τέτοια, όσα αρκούν για να μας θρέψουν· τέτοια να ντυνόμαστε, τα οποία οφείλουν μόνο να μας σκεπάσουν και να καλύψουν τη γύμνια μας, τίποτα το περιττό· και αυτό μπορεί να το κάνει και το οποιοδήποτε τυχαίο ένδυμα. Έπειτα, αφορμώμενος από τα παρόντα, προτρέπει: «Όσοι όμως επιθυμούν», λέει, «να πλουτίζουν».

βʹ. Δεν είπε απλώς, «Εκείνοι που πλουτίζουν», αλλά, «Εκείνοι που θέλουν». Διότι είναι δυνατόν κάποιος που έχει χρήματα να τα διαχειρίζεται σωστά, περιφρονώντας τα και διανέμοντάς τα στους φτωχούς. Επομένως, δεν κατακρίνει τέτοιου είδους ανθρώπους, αλλά εκείνους που τα επιθυμούν. «Εκείνοι δε που θέλουν», λέει, «να πλουτούν, πέφτουν σε πειρασμό και παγίδα του διαβόλου και σε επιθυμίες πολλές και ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους».

Ορθώς είπε «Βυθίζουν», ώστε να μην μπορούν ούτε να αναδυθούν. Στον όλεθρο και στην απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, την οποία μερικοί, επειδή την επιθύμησαν, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τους εαυτούς τους με πολλές οδύνες. Ιδού, δύο πράγματα παραθέτει, αλλά αυτό που φαίνεται σε αυτούς να είναι ισχυρότερο, αυτό το έθεσε εδώ στο τέλος, δηλαδή το «με πολλές οδύνες». Και αυτά δεν μπορεί να τα μάθει κανείς διαφορετικά, παρά μόνον εάν ζήσει κοντά σε πλουσίους, πόσα οδύρονται, πόσα θρηνούν. «Εσύ όμως, ω άνθρωπε του Θεού». Μεγάλο αξίωμα· διότι όλοι μεν είναι άνθρωποι του Θεού, αλλά κυρίως οι δίκαιοι, όχι μόνο σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας, αλλά και σύμφωνα με τον λόγο της οικειώσεως. Εάν, λέγει, είσαι άνθρωπος του Θεού, μην αναζητείς τα περιττά και αυτά που δεν οδηγούν προς τον Θεό· αλλά «αυτά να τα αποφεύγεις, και να επιδιώκεις τη δικαιοσύνη». Και τα δύο λέγονται μετ' επιτάσεως.

Στην οποία κλήθηκες, και ομολόγησες την καλή ομολογία, με την ελπίδα της αιώνιας ζωής, ενώπιον πολλών μαρτύρων. Δηλαδή, μην καταισχύνεις εκείνη την παρρησία· γιατί κοπιάζεις ανώφελα; Και σε ποιον πειρασμό και σε ποια παγίδα λέει ότι υποβάλλονται όσοι επιθυμούν να πλουτήσουν; Διότι τους αποπλανά από την πίστη, τους περιβάλλει με κινδύνους και τους καθιστά πιο άτολμους.

«Και ανόητες επιθυμίες», λέει. Διότι πώς δεν είναι ανόητη η επιθυμία, όταν συντηρούν ανόητους ανθρώπους, όταν συντηρούν νάνους, όχι χάριν φιλανθρωπίας, αλλά χάριν τέρψεως; Όταν περιορίζουν ψάρια μέσα στις αυλές τους, όταν εκτρέφουν άγρια θηρία, όταν καταγίνονται με σκύλους, όταν στολίζουν άλογα και διακείνται απέναντί τους με μέριμνα και στοργή όχι μικρότερη από εκείνη προς τα ίδια τους τα παιδιά;

Όλα αυτά είναι ανόητα και περιττά, τίποτα δεν είναι αναγκαίο, τίποτα δεν είναι χρήσιμο. «Επιθυμίες», λέει, «ανόητες και βλαβερές». Ποιες είναι οι βλαβερές; Όταν κυριεύονται από άτοπα πάθη, όταν επιθυμούν τα αγαθά του πλησίον, όταν παραδίδονται στην τρυφηλότητα, όταν επιζητούν τη μέθη, όταν ορέγονται τη σφαγή και την καταστροφή των άλλων. Πολλοί μάλιστα, εξαιτίας τέτοιων παθών, επιχείρησαν να εγκαθιδρύσουν τυραννία, και καταστράφηκαν. Πράγματι, ένας τέτοιος άνθρωπος κοπιάζει για πράγματα ανώφελα, ή μάλλον, ακόμη και βλαβερά. Και πολύ ορθά είπε: «Αποπλανήθηκαν από την πίστη»· διότι η φιλαργυρία δεν τους αφήνει να δουν την οδό, καθώς έλκει τα μάτια τους προς το μέρος της και λίγο λίγο τους παρασύρει.

Πώς όμως θα γεννηθεί μέσα μας η θέληση; Αν δούμε τη ματαιότητά της και το περιττό της· ότι δεν θα μπορέσει να αναχωρήσει μαζί μας εκεί, ότι και εδώ ακόμη μας εγκαταλείπει· ότι αυτή μεν μένει εδώ, ενώ τα τραύματα που προέρχονται από αυτήν αναχωρούν μαζί μας· αν δούμε ότι εκεί υπάρχει πολύς πλούτος· αν συγκρίνουμε τούτον εδώ τον πλούτο με εκείνον, θα μας φανεί πιο ευτελής και από τον βούρκο· αν δούμε ότι κρύβει αμέτρητους κινδύνους, ότι προσφέρει ηδονή πρόσκαιρη, ηδονή αναμεμειγμένη με θλίψεις· αν αναλογιστούμε καλά εκείνον τον πλούτο της αιώνιας ζωής, έτσι θα μπορέσουμε να καταφρονήσουμε τούτον εδώ· αν δούμε ότι σε τίποτα δεν μας ωφελεί, ούτε ως προς τη δόξα, ούτε ως προς την υγεία, ούτε ως προς τίποτα άλλο, αλλά αντιθέτως μας βυθίζει στον όλεθρο και στην απώλεια· αν κατανοήσεις ότι, ενώ εδώ πλουτείς και έχεις πολλούς υπό την εξουσία σου, όταν αναχωρήσεις για εκεί, θα φύγεις έρημος και γυμνός. Αν τα επαναλαμβάνουμε αυτά συνεχώς, και τα ακούμε και από τους άλλους, ίσως υπάρξει κάποια θεραπεία, κάποια απαλλαγή από τούτη τη σκληρή κόλαση. Είναι ωραίο το μαργαριτάρι; Αναλογίσου όμως ότι είναι θαλασσινό νερό, και ότι προηγουμένως ήταν πεταμένο στους κόλπους της θάλασσας. Είναι ωραίο το χρυσάφι και το ασήμι; Αναλογίσου όμως ότι ήταν και είναι χώμα και στάχτη. Είναι ωραία τα μεταξωτά ενδύματα; Είναι όμως ύφασμα φτιαγμένο από σκουλήκια· είναι ανθρώπινη αντίληψη και προκατάληψη, δεν έχει την ομορφιά μέσα στη φύση του. Διότι όσα έχουν την ομορφιά εκ φύσεως, δεν έχουν ανάγκη από δασκάλους για να την υποδείξουν.

Εξανάγκασέ την εσύ και διέγειρε το λογικό της. Εισήγαγε τους προφήτες. Δεν χρειάζεται να καταβάλεις χρήματα σε αυτούς τους ιατρούς· διότι ούτε οι ίδιοι απαιτούν αμοιβή, ούτε σε υποβάλλουν σε έξοδα για τα φάρμακα που παρασκευάζουν, με εξαίρεση την ελεημοσύνη. Σε άλλες περιπτώσεις, μάλιστα, προσφέρουν και επιπλέον όφελος: για παράδειγμα, όταν σε προστάζουν να είσαι σώφρων, σε απαλλάσσουν από άκαιρα και άτοπα έξοδα· όταν σου ζητούν να απέχεις από τη μέθη, σε κάνουν πιο εύπορο. Είδες τέχνη ιατρών, που μαζί με την υγεία προσφέρουν και χρήματα; Κάθισε λοιπόν κοντά τους και μάθε από αυτούς τη φύση της ασθένειάς σου. Για παράδειγμα, μήπως πολλές φορές επιθυμείς με πάθος τα χρήματα και την πλεονεξία, όπως ακριβώς εκείνοι που έχουν πυρετό λαχταρούν το κρύο; Άκουσε, λοιπόν, τι συμβουλεύουν. Διότι, όπως ακριβώς ο ιατρός σου λέει: «Εάν υποκύψεις στην επιθυμία, θα καταστραφείς και θα υποστείς το ένα και το άλλο»· έτσι και ο Παύλος αναφέρει: «Εκείνοι που θέλουν να πλουτίζουν, πέφτουν σε πειρασμό και σε παγίδα του διαβόλου, και σε επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και την απώλεια».

Κατάρτι ας γίνει για σένα ο σταυρός, άγκυρα η πίστη, σκοινί η ελπίδα, κουπί η προσευχή, πηδάλιο οι ορθοί λογισμοί, πανί ο Χριστός, ούριος άνεμος το Άγιο Πνεύμα, κυβερνήτης ο Πατέρας των όλων. Αν πλέεις με αυτόν τον τρόπο, το τέλος του βίου δεν θα σου είναι αβέβαιο. Διότι, πλέοντας έτσι, ο Νώε διέπλευσε αβλαβώς εκείνο το οικουμενικό πέλαγος· πλέοντας έτσι, ο Αβραάμ παραχωρούσε τα πρωτεία στον Λωτ, και ονόμαζε τον εαυτό του χώμα, και για τον λόγο αυτόν, μαζί με τον Ισαάκ, απέκτησε όσα πόθησε· πλέοντας έτσι, ο Ιακώβ παρέμεινε απλός και απρόσβλητος από τις τρικυμίες, ζητώντας από τον Θεό μόνο άρτο και ένδυμα, και όχι πλούτο· διότι όσοι βιάζονται να πλουτίσουν, πέφτουν σε πειρασμό. Πλέοντας έτσι, ο Ιωσήφ διέφυγε από τη ζάλη της επιβουλής και της ηδονής· πλέοντας έτσι, ο Μωυσής, ο Ιησούς του Ναυή και ο υπόλοιπος χορός των προφητών και των δικαίων, εμπιστεύθηκαν τους εαυτούς τους, όπως ένα σκάφος, στο δεξί χέρι του Δημιουργού σαν σε ακύμαντο λιμάνι· διότι, όπως αναφέρει η Γραφή, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, αυτών δηλαδή που αφού έπλευσαν καλώς, έχουν ως λιμάνι τους τη θεία δεξιά, αυτών που συνομιλούν με τον Θεό και αποκαλούν τους εαυτούς τους γη και στάχτη.

Ότι και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη είναι παράνομη η τρυφή. Μάλιστα, ούτε αυτά δεν επιτρέπονται στον γάμο. Διότι ο γάμος συνηθίζει να μας παρέχει την άδεια μόνο για τη σαρκική συνάφεια, όχι όμως και για την τρυφή. Και μάρτυρας αυτού είναι ο μακάριος Παύλος, ο οποίος λέγει τα εξής: «Εκείνη δε που ζει μέσα στη σπατάλη, ενώ ζει, είναι νεκρή». Αν όμως αυτά έχουν ειπωθεί για τις χήρες, άκουσε τι λέγει και για τους νυμφευμένους: «Ομοίως και οι γυναίκες, με σεμνή περιβολή, με αιδώ και σωφροσύνη να στολίζουν τον εαυτό τους, όχι με περίτεχνες κομμώσεις ή με χρυσό ή με μαργαριτάρια ή με πολυτελή ενδύματα, αλλά, όπως ταιριάζει σε γυναίκες που επαγγέλλονται τη θεοσέβεια, με καλά έργα». Και όχι μόνο εδώ, αλλά και αλλού θα μπορούσε να δει κανείς να κάνει εκτενή λόγο για το ότι δεν πρέπει καθόλου αυτά να επιδιώκονται από εμάς με σπουδή. Διότι λέγει: «Έχοντας διατροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε. Διότι εκείνοι που επιθυμούν να πλουτούν πέφτουν σε επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους σε όλεθρο και απώλεια». Και γιατί αναφέρω τον Παύλο, ο οποίος, όταν ήταν ο καιρός της ύψιστης φιλοσοφίας και ήταν άφθονη η χάρις του Πνεύματος, τα έλεγε αυτά;

Όσοι όμως επιθυμούν να πλουτήσουν πέφτουν σε πειρασμό και παγίδα και σε πολλές επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και την απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, την οποία μερικοί, επειδή την επιθύμησαν, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τον εαυτό τους με πολλές οδύνες.

Αλίμονο σε εσάς που γελάτε, διότι θα πενθήσετε και θα κλάψετε. «Απομακρυνθείτε από εμένα, όλοι οι εργάτες της αδικίας. Εκεί θα είναι το κλάμα και το τρίξιμο των δοντιών.» «Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αδικείστε; Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αποστερείστε; Αντίθετα, εσείς αδικείτε και αποστερείτε, και μάλιστα αδελφούς. Ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι οι άδικοι δεν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού;» «Εκείνος που αδικεί θα λάβει ως ανταπόδοση την αδικία που έπραξε. Και δεν υπάρχει προσωποληψία εκ μέρους του Θεού.» «Κανείς να μην υπερβαίνει τα όρια και να μην εκμεταλλεύεται τον αδελφό του σε καμία υπόθεση· διότι ο Θεός είναι εκδικητής για όλα αυτά.» «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Θεού.» «Όσοι επιθυμούν να πλουτούν, πέφτουν σε πειρασμό, σε παγίδα και σε πολλές ανόητες και βλαβερές επιθυμίες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, την οποία μερικοί, επειδή την επιθύμησαν, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τον εαυτό τους με πολλές οδύνες.» «Εσείς οι πλούσιοι, κλάψτε με ολολυγμούς για τις ταλαιπωρίες σας που επίκεινται. Ο πλούτος σας έχει σαπίσει και τα ενδύματά σας έγιναν σκωρόβρωτα.»

Η Πεντηκοστή είχε την ολοφάνερη και σε όλους γνωστή παρουσία του Αγίου Πνεύματος, εσύ όμως έσπευσες να κάνεις τον εαυτό σου κατοικία του εχθρικού πνεύματος, και έγινες ναός ειδώλων αντί να γίνεις ναός του Θεού δια της ενοικήσεως του Αγίου Πνεύματος. Επέσυρες την κατάρα του προφήτη, ο οποίος είπε εκ μέρους του Θεού: Θα μετατρέψω τις εορτές τους σε πένθος. Πώς θα εξουσιάσετε τους υπηρέτες, εσείς που είστε υποδουλωμένοι σε ανόητες και βλαβερές επιθυμίες σαν σκλάβοι; Πώς νουθετείτε τα παιδιά, όταν ζείτε ζωή χωρίς νουθεσία και τάξη;

Και λέει: «Μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους εξαφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν». Δεν είπε να μην αποκτήσει κανείς καθόλου τα αναγκαία για το σώμα, αλλά να μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας χρήματα ή μεταξωτά ενδύματα και φθαρτό πλούτο και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία καταναλώνονται από τους κλέφτες και τους σκόρους και αποτελούν αιτία χαιρεκακίας των πονηρών· διότι τέτοια είναι τα θησαυρίσματα της γης. «Τα πάντα», λέει, «προήλθαν από το χώμα και τα πάντα επιστρέφουν στο χώμα». Και: «Γυμνός», λέει ο Ιώβ, «βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα επιστρέψω εκεί». Και ο μακάριος Παύλος προσθέτει: «Εφόσον έχουμε τροφές και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε, ενώ εκείνοι που επιθυμούν να πλουτίζουν πέφτουν σε πειρασμό και σε παγίδα του διαβόλου». Πειρασμό, νομίζω, ονομάζει τις συνεχείς δυσχερείς περιστάσεις, τις οποίες υφίστανται νύχτα και μέρα οι εραστές του πλούτου για να τον αυξήσουν, και άλλοτε μεν να σπεύδουν και να τρέχουν να τον αυξήσουν από δίκαιους πόρους, από προσωπικούς κόπους, και από άδικες πλεονεξίες, άλλοτε δε να θλίβονται, να δοκιμάζονται και να πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης από τους ισχυρότερους αυτής της ζωής. Ως παγίδα του διαβόλου, νομίζω, υπέδειξε το πάθος της κενοδοξίας· διότι αυτή από τη φύση της ακολουθεί και συνοδεύει τον πλούτο.

Αυτά και τα παρόμοια με αυτά είναι γνωρίσματα και του αληθινού χριστιανού. Διότι μη νομίσεις, δέσποτα, ότι τα όσα ελέχθησαν ισχύουν μόνο για τον μοναχό, και όχι εξίσου σε όλα και για τον λαϊκό (αν και για τον μοναχό ισχύουν σε πιο έντονο βαθμό), εκτός από την αγαμία και την ακτημοσύνη, για τα οποία ο κοσμικός δεν κατακρίνεται. Όμως και εδώ υπάρχουν καιροί εγκράτειας και κανόνες αυτάρκειας. Διότι, λέγει, εφόσον έχουμε τροφές και σκεπάσματα, θα αρκεστούμε σε αυτά, ενώ εκείνοι που θέλουν να πλουτίσουν πέφτουν στο αναπόδραστο βάραθρο. Και πάλι: ώστε και εκείνοι που έχουν γυναίκες να είναι σαν να μην έχουν. Ιδού, δέσποτά μου, με ανάγκασες να σου αναγγείλω το δικαίωμα του Θεού. Ας σπεύσουμε και οι δύο να σωθούμε. Αρκετός είναι για εμάς ο παρελθών χρόνος του βίου για να κατεργαστούμε το θέλημα της σάρκας. Τώρα, λέγει ο Απόστολος, είναι καιρός ευπρόσδεκτος, τώρα είναι ημέρα σωτηρίας. Ιδού, ο αγαθός Θεός περιμένει έως την εσχάτη αναπνοή τον καρπό μας. Ας μην πει: κόψε το, γιατί να αχρηστεύει και τη γη; Ας μην κλείσει την πόρτα εναντίον μας και δεν υπάρχει πλέον άνοιγμα. Ας μην μας πάρει ο διάβολος στο μέρος του, για να συγκολαζόμαστε αιώνια. Ας μην αρπαγούμε ξαφνικά. Πόσες φορές δώσαμε υποσχέσεις ότι, εάν γλιτώσουμε από την ασθένεια ή από αυτόν τον κίνδυνο ή από αυτήν τη θλίψη, θα ζήσουμε ενάρετα, θα υπηρετήσουμε τον Θεό γνησίως, και έπειτα πάλι ξεχάσαμε τις συμφωνίες; Έως πότε θα μας ανέχεται; Έως πότε θα μας αφήνει; Είναι απόλυτη ανάγκη πάντως, ύστερα από λίγο, να αναχωρήσουμε από τα εδώ.