Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΩΝ Β΄ 32:25

Και ο Εζεκίας δεν ανταπέδωσε σύμφωνα με την ευεργεσία που του έκανε ο Θεός, αλλά υπερηφανεύθηκε η καρδιά του· και ξέσπασε οργή εναντίον του και εναντίον του Ιούδα και της Ιερουσαλήμ. Κάθε νους που είναι ταυτόχρονα φιλόσοφος και φιλόθεος έχει μέσα του και τον Ιούδα και την Ιερουσαλήμ· τον μεν πρώτο να εκλαμβάνεται ως η έξη της εξομολογήσεως και της μετανοίας· διότι Ιούδας ερμηνεύεται «εξομολόγηση»· τη δε δεύτερη, ως την ειρηνική κατάσταση της απαθείας, όπως έχει δηλωθεί πιο πάνω. Και τον μεν ως πρακτική φιλοσοφία, τη δε ως θεωρητική μυσταγωγία.

Όταν, λοιπόν, αφού αποκρούσει κάθε δύναμη που αντιτίθεται στην αρετή και τη γνώση, και αφού περιβληθεί την εξουσία κατά των πνευμάτων της πονηρίας, δεν προσφέρει την οφειλόμενη ευχαριστία στον Θεό που είναι ο αίτιος της νίκης, αλλά υπερηφανευθεί στην καρδιά του, αποδίδοντας στον εαυτό του το σύνολο του κατορθώματος· τότε, επειδή δεν ανταπέδωσε τα οφειλόμενα στον Θεό, δέχεται όχι μόνο ο ίδιος την οργή της εγκατάλειψης, αλλά και ο Ιούδας και η Ιερουσαλήμ, δηλαδή τόσο η έξη της πράξεως όσο και της θεωρίας· διότι στην μεν πράξη επαναστατούν πάθη ατιμίας, στη δε θεωρία συμπλέκονται ψευδείς έννοιες.

Κάθε ένας, λοιπόν, που απέκτησε τη νίκη μέσω του Θεού, όπως έχει προαναφερθεί, και δεν ανταπέδωσε σε Αυτόν σύμφωνα με την ανταπόδοση που του έκανε ο Θεός· δηλαδή, δεν εξίσωσε το πλήθος της ευχαριστίας με το μέγεθος της σωτηρίας, ούτε προσέφερε τη δική του διάθεση ως αντίκρισμα στην ευεργεσία Εκείνου που τον έσωσε —διότι ανταπόδοση αυτού που σώθηκε είναι η διάθεση που προσφέρεται ως αντίκρισμα προς αυτόν που τον έσωσε μέσω των έργων— αλλά αντίθετα, υπερηφανεύτηκε στην καρδιά του, επειδή μεγαλοπιάστηκε σαν να μην έλαβε τη νίκη από τον Θεό, αυτός δικαίως δέχεται την πρώτη οργή να έρχεται εναντίον του. Ο Θεός παραχωρεί στον διάβολο να συμπλακεί νοητώς μαζί του, και να κλονίσει τους πρακτικούς τρόπους της αρετής, αλλά και να θολώσει τους διαυγείς λόγους της γνώσης που αφορούν τη θεωρία, έτσι ώστε, αφού μάθει τη δική του αδυναμία, να επιγνώσει τη θεία δύναμη, η οποία καταπολεμά μέσα μας τα πάθη, και να ταπεινωθεί μετανοώντας. Και αφού αποβάλει τον όγκο της οίησης και με αυτόν τον τρόπο εξιλεώσει τον Θεό, να αποτρέψει από τους μετανοούντες την επερχόμενη οργή, η οποία αφαιρεί την προστατευτική χάρη της ψυχής και εγκαταλείπει έρημο τον αγνώμονα. Ως ημέρες του Εζεκία, δε, να εννοήσεις τους διάφορους φωτισμούς του προαναφερθέντος νου, τους οποίους δημιουργεί μέσω της δικής του ανατολής ο νοητός ήλιος της δικαιοσύνης.

Εκείνος που δεν συνετίστηκε από το πρώτο χτύπημα της οργής, υποπίπτει στο δεύτερο, και στερείται την ενέργεια των χαρισμάτων, και μένει έρημος από την προστατευτική δύναμη. Διότι λέει σε άλλο σημείο ο Θεός: «Θα αφαιρέσω τον φράχτη του, και θα γίνει βορά σε αρπαγή· και θα γκρεμίσω τον τοίχο του, και θα καταπατηθεί, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια όπως σε χέρσο έδαφος· και θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη βρέξουν πάνω του.» Αλλά πώς, ενώ έσφαλε ο Εζεκίας, η οργή δεν επήλθε μόνο πάνω σε αυτόν, αλλά και στον Ιούδα, και στην Ιερουσαλήμ, μολονότι ο Κύριος έχει δηλώσει σαφώς σε άλλα σημεία ότι δεν θα πεθάνει κανείς για το σφάλμα κάποιου άλλου, αλλά ότι καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία;

ΝΒ΄ Περί του ότι ο Εζεκίας δεν ανταπέδωσε σύμφωνα με την ανταπόδοση που του έκανε ο Θεός ΝΓ΄ Περί του «και τον έθαψαν στην ανάβαση των τάφων των υιών του Δαβίδ» ΝΔ΄ Περί του Ζοροβάβελ και της προσευχής του ΝΕ΄ Περί του αριθμού των ανθρώπων και των κτηνών που εξήλθαν από τη Βαβυλώνα

ΕΡΩΤΗΣΗ ΝΒʹ «Και δεν ανταπέδωσε ο Εζεκίας ανάλογα με την ευεργεσία που του ανταπέδωσε ο Θεός, αλλά υπερηφανεύτηκε η καρδιά του· και προκλήθηκε οργή εναντίον του και εναντίον του Ιούδα και της Ιερουσαλήμ. Και ταπεινώθηκε ο Εζεκίας από την υπερηφάνεια της καρδιάς του, καθώς και οι κάτοικοι της Ιερουσαλήμ, και δεν επήλθε εναντίον τους η οργή του Κυρίου κατά τις ημέρες του Εζεκία». Τι είναι η ανταπόδοση, και τα εξής;

Απόκριση. Διότι, επειδή ύστερα από πολλές και διάφορες ευεργεσίες τις οποίες ο Θεός χορήγησε κατά καιρούς στον Εζεκία διασώζοντάς τον, λυτρώνοντάς τον από κάθε ανάγκη και δοκιμασία, αυτός δεν απέδωσε ολοκληρωτικά στον Θεό, όπως όφειλε, τη χάρη για τη σωτηρία του, αλλά τον άγγιξε κάποιο ανθρώπινο ψεγάδι και οικειοποιήθηκε ένα μέρος από τη δύναμη των όσων είχαν επιτευχθεί, εύλογα, δεν ανταπέδωσε ο Εζεκίας ανάλογα με την ευεργεσία που του προσέφερε ο Θεός. Διότι δεν αντιστάθμισε με ευγνώμονα ευχαριστία το μέγεθος των θείων θαυμαστών έργων που εκδηλώθηκαν σε αυτόν, αλλά υπερηφανεύθηκε η καρδιά του, καθώς δεν κατόρθωσε να διαφύγει τη νόσο της υπεροψίας, η οποία προκαλεί έπαρση λόγω της αρετής και της γνώσης.

«Και ξέσπασε οργή εναντίον του και εναντίον του Ιούδα και της Ιερουσαλήμ». Οργή Θεού είναι, κατά μία προσέγγιση, η επώδυνη αίσθηση εκείνων που παιδαγωγούνται. Και επώδυνη αίσθηση καθίσταται η επιβολή των ακούσιων πόνων· μέσω της οποίας ο Θεός πολλές φορές οδηγεί σε συστολή και ταπείνωση τον νου που υπερηφανεύεται για την αρετή και τη γνώση, επιτρέποντάς του να αποκτήσει επίγνωση του εαυτού του και συναίσθηση της δικής του ασθένειας· την οποία όταν αισθανθεί, αποβάλλει το μάταιο οίδημα της καρδιάς. Διότι λέει η Γραφή: «Μετά την εκδήλωση της οργής, ταπεινώθηκε ο Εζεκίας από την έπαρση της καρδιάς του, καθώς και οι κάτοικοι της Ιερουσαλήμ, και δεν επήλθε εναντίον τους η οργή του Κυρίου κατά τις ημέρες του Εζεκία».

Ή πάλι, οργή Κυρίου είναι η αναστολή της χορηγίας των θείων χαρισμάτων, η οποία συμβαίνει προς ωφέλεια σε κάθε νου που είναι υπερόπτης και αλαζόνας και καυχιέται για τα καλά που του έχουν δοθεί από τον Θεό, σαν να επρόκειτο για δικά του κατορθώματα. Αξίζει δε να σταθούμε και να εξετάσουμε γιατί άραγε η οργή δεν ήλθε μόνο στον Εζεκία που υπερηφανεύθηκε στην καρδιά του, αλλά και στον Ιούδα και στην Ιερουσαλήμ. Αυτό, μάλιστα, θα πείσει όσους προσκολλώνται με επιμέλεια μόνο στο γράμμα της Γραφής, ότι οι φιλόθεοι πρέπει να καταβάλλουν κάθε σπουδή για την πνευματική θεωρία των γεγραμμένων, εφόσον βέβαια ο λόγος της αληθείας είναι γι' αυτούς πολυτιμότερος από όλα. Διότι, εάν ακολουθήσουμε μόνο το γράμμα, είναι επόμενο να καταλογίσουμε πολλή αδικία στη θεία κρίση, η οποία τιμωρεί μαζί με αυτόν που αμάρτησε, εντελώς άδικα, και εκείνους που δεν αμάρτησαν καθόλου. Και πώς θα αληθεύει ο λόγος που λέει «δεν θα πεθάνει πατέρας για τον γιο, ούτε γιος για τον πατέρα, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία», και «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει», και εκείνο που ειπώθηκε προς τον Θεό από τον Δαβίδ «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του»;

«Και υψώθηκε», λέει, «η καρδιά του Εζεκία». Και δεν πρόσθεσε: 〈«και η καρδιά των κατοίκων της Ιερουσαλήμ και της Ιουδαίας»〉. Πώς λοιπόν τιμώρησε μαζί με τον υπαίτιο και τους αναίτιους, σύμφωνα με τους ίδιους αυτούς, αδυνατώ να κατανοήσω. Διότι λέει: «Και υψώθηκε η καρδιά του Εζεκία· και προκλήθηκε οργή εναντίον του, καθώς και εναντίον του Ιούδα και εναντίον της Ιερουσαλήμ», για τους οποίους η Γραφή δεν αναφέρει ότι υψώθηκαν. Επομένως, επειδή η επίλυση αυτών των αποριών είναι αδύνατη για όσους προασπίζονται το γράμμα και προκρίνουν το ρητό έναντι του νοήματος, ας προχωρήσουμε στην πνευματική κατανόηση των γεγραμμένων και θα βρούμε άκοπα την αλήθεια που συγκαλύπτεται από το γράμμα, να λάμπει σαν φως μπροστά σε όσους αγαπούν την αλήθεια.

Όταν λοιπόν, διά της θείας χάριτος, ο φιλόθεος νους, αφού αποκρούσει μέσω της πρακτικής και της θεωρητικής φιλοσοφίας κάθε δύναμη που αντιτίθεται στην αρετή και τη γνώση, περιβληθεί πλήρως την εξουσία (το κράτος) κατά των πνευμάτων της πονηρίας και δεν αναπέμψει την οφειλόμενη ευχαριστία στον Θεό, που είναι ο αίτιος της νίκης, αλλά υπερηφανευθεί στην καρδιά του, θεωρώντας τον εαυτό του αίτιο ολόκληρου του κατορθώματος, τότε, επειδή δεν ανταπέδωσε στον Θεό ανάλογα με την ευεργεσία που Εκείνος του παρείχε, δέχεται την οργή της εγκατάλειψης που στρέφεται όχι μόνο εναντίον του ίδιου, αλλά και εναντίον του Ιούδα και της Ιερουσαλήμ, δηλαδή της έξης της πράξης και της θεωρίας· διότι, κατά παραχώρηση του Θεού, πάθη ατιμίας επαναστατούν αμέσως εναντίον της πράξης και μολύνουν την έως τότε καθαρή συνείδηση, ενώ ψευδείς έννοιες εμπλέκονται στη θεωρία των όντων και διαστρέφουν την έως τότε ορθή αντίληψη της γνώσης.

Κάθε θεοφιλής και ενάρετος άνθρωπος, λοιπόν, ο οποίος, κατά τον Εζεκία, έχει περιζωστεί γνωστικά τη δύναμη εναντίον των δαιμόνων, εάν δεχθεί κάποια προσβολή από πονηρά πνεύματα που αόρατα συμπλέκονται σε πόλεμο εναντίον του μέσα στον νου, και μέσω της προσευχής δεχθεί άγγελο σταλμένο σε αυτόν από τον Θεό, δηλαδή κάποιον ανώτερο λόγο σοφίας, και, αφού συντρίψει, διασκορπίσει ολόκληρη τη φάλαγγα του διαβόλου, δεν αναγνωρίσει τον Θεό ως αίτιο αυτής της νίκης και της σωτηρίας, αλλά αποδώσει όλη τη νίκη στον εαυτό του, ο άνθρωπος αυτός δεν ανταπέδωσε στον Θεό σύμφωνα με την ευεργεσία Του, μη έχοντας εξισώσει το πλήθος της ευχαριστίας του με το μέγεθος της σωτηρίας, ούτε έχοντας αντιμετρήσει τη δική του εσωτερική διάθεση με την ευεργεσία Εκείνου που τον έσωσε —διότι ανταπόδοση είναι η διάθεση του σωθέντος προς τον σώσαντα, η οποία αντιμετριέται μέσω των έργων— αλλά αντίθετα ύψωσε την καρδιά του, υπερηφανευόμενος για τα χαρίσματα που έλαβε σαν να μην τα είχε λάβει από άλλον. Ένας τέτοιος άνθρωπος δικαίως δέχεται την οργή που ξεσπά εναντίον του, καθώς ο Θεός παραχωρεί στον διάβολο να συμπλακεί νοητά μαζί του, να κλονίσει τους πρακτικούς τρόπους της αρετής και να θολώσει τους διαυγείς θεωρητικούς λόγους της γνώσεως, ώστε, αφού μάθει τη δική του ασθένεια, να επιγνώσει τη μόνη δύναμη που καταπολεμά τα πάθη μέσα μας, και να ταπεινωθεί μετανοώντας, αποβάλλοντας τον όγκο της οιήσεως, και να εξιλεώσει τον Θεό και να αποτρέψει την οργή που επέρχεται σε όσους δεν μετανοούν, η οποία αφαιρεί τη χάρη που φρουρεί την ψυχή και εγκαταλείπει έρημο τον αγνώμονα νου.

να΄ Περί του ότι «δεν ανταπέδωσε ο Εζεκίας σύμφωνα με την ανταπόδοση που του έκανε ο Θεός» και τα εξής. νβ΄ Περί του Εζεκία πάλι, ότι «τον έθαψαν στην ανάβαση των υιών του Δαβίδ» και τα εξής. νγ΄ Περί του χωρίου στο πρώτο βιβλίο του Έσδρα, όπου γράφεται για τον Ζοροβάβελ «σήκωσε το πρόσωπο προς τον ουρανό ενώπιον του Ισραήλ», και περί της προσευχής του. νδ΄ Περί του «όλοι δε οι Ισραηλίτες από δώδεκα ετών, εκτός από τα παιδιά και τις γυναίκες, ήταν τέσσερις μυριάδες τρεις χιλιάδες τριακόσιοι εξήντα» και τα εξής. νε΄ Περί του γραμμένου στο δεύτερο βιβλίο του Έσδρα «και αφού άκουσαν οι εχθροί της φυλής του Ιούδα και του Βενιαμίν, ήλθαν να μάθουν τι είναι η φωνή των σαλπίγγων» και τα εξής. νστ΄ Τι σημαίνει «πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου όταν ενεργείται». νζ΄ Περί του «στο οποίο αγαλλιάσθε τώρα για λίγο, αν είναι ανάγκη να λυπηθούμε» και τα εξής, και πώς κάποιος που λυπείται μέσα στους πειρασμούς μπορεί να αγαλλιάται. νη΄ Περί της σωτηρίας την οποία αναζήτησαν και ερεύνησαν οι προφήτες. νθ΄ Περί του «ως αμνού αμώμου και ασπίλου, του Χριστού, που είχε προγνωσθεί», και από ποιον είχε προγνωσθεί. ξ΄ Τι σημαίνει «ότι είναι καιρός να αρχίσει η κρίση από τον οίκο του Θεού» και τα εξής.