Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:4

Επιστολή του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου, αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, προς τον Σεραπίωνα, επίσκοπο Θμούεως, κατά εκείνων που βλασφημούν και λέγουν ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα. Τα γράμματα της ιερής σου διαθέσεως μου παραδόθηκαν στην έρημο. Και αν και ήταν πικρός ο διωγμός που είχε εξαπολυθεί εναντίον μας, και έντονη η έρευνα εκείνων που επιζητούσαν να μας θανατώσουν, εντούτοις «ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγορίας» μας παρηγόρησε και με τα δικά σου γράμματα. Διότι, φέρνοντας στη μνήμη μου τη δική σου διάθεση και όλων των γνήσιων αδελφών, αισθάνθηκα ότι αυτοί ήταν τότε παρόντες μαζί μου.

Περί μνήμης θανάτου και περί αρετής και περί πλούτου. Πρέπει να πειθαρχούμε σε αυτόν που λέει: να παρηγορείτε ο ένας τον άλλον και να οικοδομείτε. Όχι βέβαια ότι εγώ είμαι ικανός για αυτό το παράγγελμα, ώστε με τη δική μου προσπάθεια να το κατορθώσω, αλλά γνωρίζω αυτόν που είπε: Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε όσους βρίσκονται σε κάθε θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό. Γι' αυτό θεωρήσαμε αναγκαίο να σας γράψουμε όσα έχουμε μάθει από τις θείες Γραφές, και όσα νουθετηθήκαμε από ευλαβείς άνδρες, καθώς και ό,τι κατανοήσαμε από την ίδια την πείρα μας, για να μην γίνουμε όμοιοι με τους πιο φθονερούς από τους τεχνίτες, οι οποίοι από κακία αποκρύπτουν τα περισσότερα μυστικά της τέχνης τους από τους μαθητευόμενους.

Το ότι η βασιλεία είναι εντός μας, τι άλλο σημαίνει, παρά την ουράνια ευφροσύνη του Πνεύματος που ενεργείται στην άξια ψυχή; Διότι την απόλαυση, τη χαρά και την πνευματική ευφροσύνη στο αιώνιο φως που πρόκειται να έχουν οι Άγιοι στη βασιλεία των ουρανών, τον αρραβώνα και την απαρχή αυτών αξιώνονται να λάβουν ήδη από αυτήν εδώ τη ζωή οι άγιες και πιστές ψυχές μέσω της ενεργού κοινωνίας του Πνεύματος. Διότι λέει: Αυτός που μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε και εμείς να παρηγορούμε αυτούς που βρίσκονται σε κάθε θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό. Αλλά και το χωρίο, η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό, και το, ας χορτάσει η ψυχή μου σαν από πάχος και παχύτητα, και τα παρόμοια με αυτά, υποδηλώνουν την ενεργή ευφροσύνη του Πνεύματος και την παρηγοριά του αγιασμού. Τα δε ακόλουθα παραγγέλματα όλων των εντολών, αποτελούν κατά κάποιον τρόπο τα μέλη της κεφαλής.

Σε αυτούς λοιπόν προστάζονται οι ιερείς να ομιλούν, και τον υπόλοιπο λαό να τον παρηγορούν, επειδή έχει ανάγκη παρηγοριάς και παραμυθίας. Αφού, λοιπόν, η προφητεία περιέγραψε την υπόθεση της ιστορίας του Εζεκία, από μια νέα αφετηρία του ευαγγελικού λόγου ξεκινά αναφωνώντας προς αυτούς που υποδέχθηκαν το Πνεύμα του Χριστού, τον Παράκλητο: «Παρηγορείτε, παρηγορείτε τον λαό μου, λέγει ο Θεός»· διότι προστάζει να παρηγορούν κάθε λαό που είναι άξιος να ονομάζεται δικός Του, ο οποίος έχει επιλεγεί από όλα τα έθνη. Αυτό ακριβώς έπρατταν και οι απόστολοι, όπως διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός πάσης παρακλήσεως, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να δυνάμεθα να παρηγορούμε αυτούς που βρίσκονται σε κάθε θλίψη διά της παρακλήσεως με την οποία παρηγορούμαστε εμείς οι ίδιοι από τον Θεό. Διότι, όπως περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς, έτσι διά του Χριστού περισσεύει και η παράκλησή μας. Είτε λοιπόν θλιβόμαστε, τούτο γίνεται υπέρ της δικής σας παρακλήσεως και σωτηρίας, η οποία ενεργείται με την υπομονή των ιδίων παθημάτων τα οποία πάσχουμε και εμείς, και η ελπίδα μας είναι βεβαία για εσάς, γνωρίζοντας ότι, όπως ακριβώς είστε κοινωνοί των παθημάτων, έτσι είστε και της παρακλήσεως».

Διότι δεν υπήρξε μόνο μία παρηγοριά, ούτε δύο, αλλά περισσότερες και τόσες πολλές, όσος ήταν και ο αριθμός των οδυνών στην καρδιά μου. Ισάξια, λοιπόν, με τις οδύνες μου, μού παρείχες τις δικές σου παρηγοριές για κάθε οδύνη, προσφέροντας την παρηγοριά σου σαν ένα σωτήριο φάρμακο, και όπως ακριβώς σε περισσότερα τραύματα, προσφέροντας και περισσότερες θεραπείες. Τέτοιου είδους παρηγοριές αντιλαμβανόμενος ο θείος Απόστολος έλεγε: «Ευλογητός ο Θεός, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε είδους θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε εμείς οι ίδιοι από τον Θεό. Διότι, όπως περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς, έτσι περισσεύει και η παρηγοριά μας». Και θα μπορούσε να πει κανείς σχετικά με αυτά, μεταβάλλοντας το χωρίο: «Τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς», στο εξής: «Δεν είναι άξιο να συγκριθεί το πλήθος των οδυνών που βρίσκονται στην καρδιά μου με τις παρηγοριές σου, Κύριε, με τις οποίες εύφρανες την ψυχή μου». Εάν, λοιπόν, για κάθε οδύνη παρηγορείται κανείς από τον Θεό και αξιώνεται της θείας ευφροσύνης, δεν θα ευχόταν άραγε να υπομένει περισσότερες οδύνες για χάρη του Θεού, ώστε να τύχει περισσότερων παρηγοριών και περισσότερης ευφροσύνης εξαιτίας αυτών;

Εγώ δε έμαθα από τη θεόπνευστη Γραφή ότι και αυτό ακριβώς το όνομα είναι κοινό για τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Διότι ο Υιός ονομάζει εξίσου Παράκλητο και τον εαυτό Του και το Άγιο Πνεύμα· ο δε Πατέρας, μέσω των όσων ενεργεί για την παράκλησή μας, οικειοποιείται οπωσδήποτε το όνομα του Παρακλήτου. Διότι βεβαίως, εφόσον επιτελεί το έργο του Παρακλήτου, δεν απαξιώνει το όνομα του έργου αυτού. Επειδή και ο Δαβίδ λέει προς τον Πατέρα ότι: «Εσύ, Κύριε, με βοήθησες και με παρηγόρησες», και ο μέγας απόστολος αναπτύσσει τα ίδια περί του Πατρός, λέγοντας: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη»· τον δε Υιό, ο Ιωάννης σε μία από τις καθολικές επιστολές Τον ονομάζει ρητώς Παράκλητο. Αλλά και ο ίδιος ο Κύριος, με το να πει ότι πρόκειται να αποσταλεί σε εμάς «άλλος Παράκλητος», μιλώντας περί του Πνεύματος, ομολόγησε εκ των προτέρων το όνομα αυτό οπωσδήποτε και για τον εαυτό Του. Επειδή δε η σημασία του «παρακαλείν» είναι διπλή, αφενός εκφράζεται διά των τιμητικών λόγων και τρόπων, με τα οποία, εάν τυχόν έχουμε την ανάγκη κάποιου, τον προσελκύουμε σε συμπάθεια, αφετέρου συνίσταται στη θεραπευτική μέριμνα για τα ψυχικά και σωματικά παθήματα, και ως προς τις δύο αυτές σημασίες η Αγία Γραφή προσμαρτυρεί εξίσου στη θεία φύση την έννοια του Παρακλήτου.

Εάν, λοιπόν, η αίρεση διαβεβαιώνει ότι όσα δεν ανήκει σε κανέναν άλλον να πράξει παρά μόνον στον Θεό, αυτά ενεργούνται με τη δύναμη του Πνεύματος, τότε έχουμε ακόμη και από τους εχθρούς τη μαρτυρία υπέρ αυτών για τα οποία αγωνιζόμαστε. Πώς ο προφήτης ζητά τη θεραπεία από τον Θεό λέγοντας: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου»; Προς τον Θεό λέει ο Ησαΐας ότι «Η δρόσος που προέρχεται από εσένα είναι θεραπεία για αυτούς», και η προφητεία μαρτυρεί ότι η επιστροφή των πλανωμένων είναι έργο του Θεού: «Διότι περιπλανήθηκαν», λέει, «στην άνυδρη έρημο», και προσθέτει ότι «Και τους οδήγησε σε ευθεία οδό, για να πορευθούν σε πόλη κατοικίας»· καθώς και το «Όταν ο Κύριος επανέφερε τους αιχμαλώτους της Σιών». Ομοίως, και η παρηγοριά των θλιβομένων ανάγεται στον Θεό, όπως λέει ο Παύλος: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε θλίψη μας». Και ο προφήτης, εκ μέρους του Θεού, λέει: «Στη θλίψη με επικαλέστηκες και σε ελευθέρωσα». Η δε ανόρθωση εκείνων που κλονίζονται ανάγεται με μυρίους τρόπους από την Αγία Γραφή στη δύναμη του Θεού: «Σπρώχτηκα δυνατά για να πέσω, και ο Κύριος με συγκράτησε», και «Όταν πέσει, δεν θα συντριβεί, διότι ο Κύριος στηρίζει το χέρι του», και «Ο Κύριος ανορθώνει τους συντριμμένους».

Ποια βασιλεία λέει ότι βρίσκεται εντός ημών; Ποια άλλη από την ευφροσύνη που γεννιέται στις ψυχές άνωθεν, μέσω του Πνεύματος; Διότι αυτή αποτελεί τρόπον τινά εικόνα, αρραβώνα και δείγμα της αιώνιας χαράς, την οποία θα απολαύσουν οι ψυχές των αγίων στον προσδοκώμενο αιώνα. Μας παρηγορεί, επομένως, ο Κύριος μέσω της ενέργειας του Πνεύματος σε κάθε μας θλίψη, για να μας σώσει και να μας μεταδώσει τα πνευματικά αγαθά και τα δικά Του χαρίσματα. Διότι, όπως λέει: «Εκείνος που μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε θλίψη»· και το: «Η καρδιά μου και η σάρκα μου αγαλλίασαν για τον ζωντανό Θεό»· και το: «Σαν από στέαρ και λιπαρότητα ας χορτάσει η ψυχή μου»· όλα αυτά υποδηλώνουν αινιγματικά την ευφροσύνη και την παρηγοριά που προέρχεται από το Πνεύμα.

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου, αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, του Χρυσοστόμου, Υπόμνημα στη Δεύτερη προς Κορινθίους Επιστολή. Ομιλία Αʹ. Ο Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού με το θέλημα του Θεού, και ο αδελφός Τιμόθεος, προς την Εκκλησία του Θεού που βρίσκεται στην Κόρινθο, μαζί με όλους τους αγίους που βρίσκονται σε ολόκληρη την Αχαΐα· χάρη να είναι σε σας και ειρήνη από τον Θεό Πατέρα και τον Κύριο Ιησού Χριστό. Ευλογημένος ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε θλίψη, διαμέσου της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό.

Γʹ. Διότι αυτό είναι κατεξοχήν γνώρισμα του Θεού και ξεχωριστό, και άρρηκτα συνδεδεμένο με τη φύση Του, το να ελεεί κατ' αυτόν τον τρόπο. Γι' αυτό Τον ονομάζει Θεό των οικτιρμών. Εσύ όμως πρόσεξέ μου και από αυτό το σημείο την ταπεινοφροσύνη του Παύλου· διότι, ενώ κινδυνεύει για το κήρυγμα, δεν λέει ότι σώζεται εξαιτίας της δικής του αξίας, αλλά εξαιτίας των οικτιρμών του Θεού. Όμως αυτό το διατυπώνει αργότερα πιο ξεκάθαρα, ενώ τώρα προσθέτει λέγοντας: «Αυτός που μας παρηγορεί σε κάθε θλίψη». Δεν είπε, «Αυτός που δεν μας επιτρέπει να θλιβόμαστε», αλλά, «Αυτός που μας παρηγορεί μέσα στη θλίψη μας». Διότι αυτό καταδεικνύει και τη δύναμη του Θεού, και αυξάνει την υπομονή εκείνων που θλίβονται· «διότι η θλίψη», λέει, «κατεργάζεται την υπομονή».

Διότι ούτε τους εμπόδισε να πέσουν μέσα, ούτε, αφότου έπεσαν, έσβησε τη φλόγα, αλλά, ενώ καιγόταν το καμίνι, τους παρείχε ευρυχωρία. Αυτό συνηθίζει να πράττει πάντοτε ο Θεός· πράγμα το οποίο υπονοώντας και ο Παύλος έλεγε: «Εκείνος που μας παρηγορεί σε κάθε θλίψη». Μέσα από αυτά όμως δείχνει και κάτι άλλο.

Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Το ότι δεν το κάνει αυτό μία ούτε δύο φορές, αλλά ακατάπαυστα. Διότι δεν παρηγορεί τη μία στιγμή και την άλλη εγκαταλείπει, αλλά πάντοτε και διαπαντός επιτελεί αυτό το έργο. Γι' αυτό είπε: «Αυτός που παρηγορεί», και όχι, «Αυτός που παρηγόρησε», και, «Σε κάθε θλίψη», όχι, «Σε τούτη ή σε εκείνη», αλλά, «Σε κάθε»· ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία εμείς οι ίδιοι παρηγορούμαστε από τον Θεό.

Δʹ. Και γιατί απορείς αν σου συμβαίνουν αυτά; Διότι αυτό θα μπορούσε κανείς να δει να συμβαίνει και στους αγίους εκείνους. Και για να το μάθεις αυτό, ας φέρουμε ως παράδειγμα τον βίο που νομίζεις ότι είναι ο περισσότερο γεμάτος από απολαύσεις και απαλλαγμένος από βάσανα. Θέλεις να εξετάσουμε τη ζωή του Αβραάμ από την αρχή; Τι άκουσε, λοιπόν, αυτός ευθύς εξαρχής; «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου». Είδες κάτι λυπηρό που του προστάζεται; Αλλά δες και το ευχάριστο που το διαδέχεται: «Και έλα σε γη την οποία θα σου δείξω, και θα σε κάνω μέγα έθνος». Τι λοιπόν; Επειδή ήρθε στη γη εκείνη και βρήκε λιμάνι, σταμάτησαν τα λυπηρά; Σε καμία περίπτωση· αντιθέτως, τον διαδέχονται πάλι άλλα, δυσκολότερα από τα πρώτα: πείνα, μετακίνηση και αρπαγή της συζύγου του. Και έπειτα από αυτά, τον περίμεναν άλλα ευχάριστα: η πληγή κατά του Φαραώ, η απελευθέρωση, η τιμή, τα πολλά εκείνα δώρα και η επιστροφή στην εστία του. Και όλα τα επόμενα ακολουθούν τέτοια σειρά, πλεγμένη από ευχάριστα και λυπηρά γεγονότα. Το ίδιο συνέβαινε και στους αποστόλους. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εκείνος που μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε και εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε θλίψη». «Τι σχέση έχουν, λοιπόν, αυτά με εμένα», θα πει κάποιος, «που βρίσκομαι πάντοτε μέσα στις λύπες;» Μην είσαι αγνώμονας ούτε αχάριστος· διότι είναι αδύνατον να βρίσκεται κάποιος συνεχώς σε λυπηρές καταστάσεις, καθώς ούτε η ανθρώπινη φύση δεν θα το άντεχε. Αλλά επειδή εμείς θέλουμε να βρισκόμαστε πάντοτε μέσα στη χαρά, γι' αυτό νομίζουμε ότι βρισκόμαστε πάντοτε μέσα στις λύπες.

Διότι, λέγει, όχι μόνο δεν επιτρέπει να επέλθει πειρασμός που να ξεπερνά τις δυνάμεις μας, αλλά και στον ίδιο τον πειρασμό που έρχεται σύμφωνα με τις δυνάμεις μας είναι παρών, βαστάζοντας και ενισχύοντάς μας, όταν εμείς προσφέρουμε προηγουμένως τα δικά μας, δηλαδή την προθυμία, την ελπίδα σε αυτόν, την ευχαριστία, την καρτερία, την υπομονή. Διότι δεν έχουμε ανάγκη από την άνωθεν βοήθεια μόνο στους κινδύνους που υπερβαίνουν τις δυνάμεις μας, αλλά και σε αυτούς ακριβώς που είναι στα μέτρα των δυνάμεών μας, εάν πρόκειται να σταθούμε με γενναιότητα. Και αλλού εξάλλου λέγει: Καθώς περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς, έτσι διά του Χριστού περισσεύει και η παρηγορία μας, ώστε να μπορούμε να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε είδους θλίψη, διά της παρηγορίας με την οποία εμείς οι ίδιοι παρηγορούμαστε από τον Θεό. Επομένως, εκείνος που τον παρηγόρησε είναι ο ίδιος με αυτόν που παραχώρησε να επέλθει ο πειρασμός. Δες, όμως, και μετά τη θεραπεία πόση φροντίδα επιδεικνύει.

Διότι, αν και αυτό είναι μελλοντικό, εντούτοις ο κοινός θάνατος έχει την αρχή του από το παρελθόν. Αυτό ακριβώς κάνει και ο Παύλος, αντλώντας από τα μελλοντικά και τα παρελθοντικά, τόσο όταν πρέπει να παρηγορήσει όσο και όταν πρέπει να σωφρονίσει: «Δεν θέλω», λέει, «να αγνοείτε, αδελφοί, ότι οι πατέρες μας ήταν όλοι υπό τη νεφέλη, και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα, και όλοι έφαγαν την ίδια πνευματική τροφή· αλλά στους περισσότερους από αυτούς δεν ευαρεστήθηκε ο Θεός». Άλλοτε πάλι από τα μελλοντικά: «Αυτοί θα υποστούν ως ποινή την αιώνια καταστροφή, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος του». Και πάλι: «Έφτασε δε επάνω τους η οργή μέχρι τέλους». «Διότι η ημέρα θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται με τη φωτιά». Και πάλι: «Εξαιτίας αυτών έρχεται η οργή του Θεού επί τους υιούς της απειθείας». Αλλά αυτά τα αναφέρει όταν θέλει να σωφρονίσει. Όταν όμως πρέπει να παρηγορήσει, παρηγορεί και από τα δύο. Από τα μεν παρελθοντικά, λέγοντας τα εξής: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Θεός των οικτιρμών και πατέρας κάθε παρηγοριάς, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, μέσω της παρηγοριάς με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό»· από τα δε μελλοντικά: «Τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μελλοντική δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Γι' αυτό και αυτός λέει: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, μελέτησα όλα τα έργα σου».

«Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Τους προσφωνεί προερχόμενος από τα έθνη, τιμώντας με αυτά τα λόγια τους Κορινθίους. «Ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγορίας, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε εκείνους που βρίσκονται σε κάθε θλίψη, μέσω της παρηγορίας με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό.» Εδώ αναφέρει την αιτία της απουσίας του. Λέει, λοιπόν: Γνωρίζω ότι υποσχέθηκα να έρθω· επειδή, όμως, εμποδίστηκα εξαιτίας των θλίψεων, συγχωρέστε με. Και μην καταλογίσετε σε εμάς κάποια υπεροψία ή αμέλεια. «Διότι, όπως περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς, έτσι και μέσω του Χριστού περισσεύει η παρηγορία μας· και είτε θλιβόμαστε, αυτό γίνεται υπέρ της δικής μας παρηγορίας και σωτηρίας,» Για να μην καταβάλει τους μαθητές το ότι προβάλλει τόσο έντονα τις συμφορές, δείχνει πάλι ότι υπάρχει μεγάλη αφθονία και στην παρηγορία, και ανορθώνει το φρόνημά τους· και όχι μόνο με αυτό, αλλά και με το να τους υπενθυμίσει τον Χριστό και λέγοντας ότι τα παθήματα είναι δικά Του. Έχοντας αναφέρει ως πρώτη πηγή παρηγορίας τη συμμετοχή στα παθήματα του Χριστού, προσθέτει και μια δεύτερη: ότι μέσα από αυτά κατεργάζεται η σωτηρία των μαθητευομένων. Και το αναπτύσσει αυτό ως εξής: Αν δεν σας κηρύτταμε, λέει, από φόβο για τα δεινά, η κατάστασή σας θα βρισκόταν στο χείριστο σημείο· τώρα όμως, όσο περισσότερο εντείνονται οι δικοί μας διωγμοί, τόσο περισσότερο πρέπει να προσδοκούμε ότι θα αυξάνονται οι καρποί της αγαθής ελπίδας. «

Το κεφάλαιο κάθε αγαθής προσπάθειας και το κορυφαίο των κατορθωμάτων είναι η καρτερία στην προσευχή, μέσω της οποίας μπορούμε καθημερινά να αποκτούμε και τις υπόλοιπες αρετές ζητώντας τες από τον Θεό. Διότι αποκλειστικά προς τον Θεό γίνεται αγαθότητα και κάποια μυστική κοινωνία πνευματικής ενέργειας και ένωση της διαθέσεως και του ίδιου του νου σε ανέκφραστη αγάπη προς τον Κύριο κατά την προσευχή, μέσω θείας επισκέψεως, σε όσους κρίνονται άξιοι, και προς ουράνιο έρωτα και διάπυρο πόθο έλκεται καθημερινά από την πνευματική αγάπη προς τον Θεό αυτός που αναγκάζει τον εαυτό του να εγκαρτερεί στις προσευχές, όπως έχει ειπωθεί: Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου. Και ο Κύριος λέει: Η βασιλεία των ουρανών είναι εντός σας. Και το να είναι η βασιλεία εντός τι άλλο σημαίνει παρά την ουράνια ευφροσύνη του Πνεύματος που ενεργείται στις άξιες ψυχές, την οποία απόλαυση και χαρά και πνευματική ευφροσύνη πρόκειται να έχουν οι άγιοι στο αιώνιο φως της βασιλείας; Τον αρραβώνα και την απαρχή αυτής αξιώνονται από τώρα κιόλας να αποκτήσουν οι άξιες και πιστές ψυχές μέσω της ενεργούς κοινωνίας του Πνεύματος. Διότι, λέει, αυτός που μας παρηγορεί σε κάθε μας θλίψη, ώστε να μπορούμε εμείς να παρηγορούμε αυτούς που βρίσκονται σε κάθε θλίψη, με την παρηγοριά με την οποία παρηγορούμαστε και εμείς οι ίδιοι από τον Θεό.