Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 1:9

Αυτό κατορθώνεται με την πεποίθηση στον Θεό. Διότι ο Κύριος, αφού απαγόρευσε τη μέριμνα, επισυνάπτει την υπόσχεση, λέγοντας: «Γνωρίζει ο Πατέρας σας αυτά που έχετε ανάγκη, πριν εσείς του τα ζητήσετε». Τέτοιος ήταν ο Απόστολος, όταν έλεγε: «Λάβαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε την πεποίθησή μας στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς»· διότι, ως προς την απόφαση και την ετοιμασία της ψυχής του πέθαινε καθημερινά, ενώ διαφυλασσόταν από την ευδοκία του Θεού. Γι' αυτό, με παρρησία έλεγε: «Σαν να πεθαίνουμε, και ιδού ζούμε». Σε μια τέτοια προαίρεση βοηθά, επίσης, ο φλογερός ζήλος και η ακόρεστη επιθυμία για τις εντολές του Κυρίου, από την οποία όποιος κυριευθεί δεν βρίσκει καν τον χρόνο να αποσπάσει την προσοχή του στις ανάγκες του σώματος.

Και όποιος δεν λαμβάνει τον σταυρό του και δεν με ακολουθεί, δεν είναι άξιός μου. ΙΩΑΝΝΗΣ. Αυτά σας τα είπα, για να μη σκανδαλιστείτε. Θα σας κάνουν αποσυνάγωγους· μάλιστα, έρχεται ώρα που καθένας ο οποίος θα σας σκοτώσει, θα νομίσει ότι προσφέρει λατρεία στον Θεό. Και αυτά θα σας τα κάνουν, επειδή δεν γνώρισαν τον Πατέρα, ούτε εμένα, και τα εξής. ΛΟΥΚΑΣ. Εκείνοι δε πάνω στην πέτρα είναι αυτοί που, όταν ακούσουν, δέχονται με χαρά τον λόγο, και αυτοί δεν έχουν ρίζα, οι οποίοι πιστεύουν για ένα διάστημα, και σε καιρό πειρασμών αποστατούν. ΠΡΟΣ ΚΟΡ. Β΄. Διότι δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τη θλίψη μας που μας συνέβη στην Ασία, ότι επιβαρυνθήκαμε υπερβολικά και πάνω από τις δυνάμεις μας, ώστε να απελπιστούμε ακόμη και για τη ζωή μας· αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό, ο οποίος ανασταίνει τους νεκρούς.

Ώστε, η τέλεια αποταγή συνίσταται στο να κατορθώσει κανείς την απροσπάθεια ακόμη και προς αυτή την ίδια τη ζωή, και να φέρει μέσα του την απόφαση του θανάτου, ώστε να μην έχει καμία εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Αρχίζει δε με την αποξένωση από τα εξωτερικά πράγματα, όπως τα κτήματα, τη μάταιη δόξα, τις βιοτικές συνήθειες και την προσκόλληση στα ανωφελή, όπως ακριβώς μας υπέδειξαν και οι άγιοι μαθητές του Κυρίου: Ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, εγκαταλείποντας τον πατέρα τους Ζεβεδαίο, και αυτό ακόμη το πλοίο, που αποτελούσε κάθε πόρο της ζωής τους. Ο Ματθαίος, πάλι, αφού σηκώθηκε από το ίδιο το τελωνείο και ακολούθησε τον Κύριο, όχι μόνο εγκατέλειψε τα κέρδη του τελωνείου, αλλά και περιφρόνησε τους κινδύνους που επρόκειτο να προκύψουν από την εξουσία, τόσο για τον ίδιο όσο και για τους οικείους του, επειδή άφηνε σε εκκρεμότητα τους λογαριασμούς του τελωνείου. Για τον Παύλο, εξάλλου, ολόκληρος ο κόσμος είχε σταυρωθεί, όπως και ο ίδιος είχε σταυρωθεί για τον κόσμο.

Δεν σου έχει απομείνει τίποτα για να αλαζονεύεσαι, ω άνθρωπε, εσένα που το καύχημα και η ελπίδα συνίστανται στο να νεκρώσεις μεν όλα τα δικά σου, και να αναζητήσεις δε τη μέλλουσα ζωή εν Χριστώ· της οποίας έχοντας τις απαρχές, βρισκόμαστε ήδη μέσα σε αυτήν, ζώντας τα πάντα με τη χάρη και τη δωρεά του Θεού. Και ο Θεός είναι Εκείνος που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να πράττουμε σύμφωνα με την ευδοκία Του· ο Θεός, επίσης, αποκαλύπτει τη δική Του σοφία, η οποία προορίστηκε για τη δόξα μας, διά του ιδίου Του του Πνεύματος. Ο Θεός δίδει τη δύναμη μέσα στους κόπους. Κοπίασα περισσότερο από όλους, λέει ο Παύλος· όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου. Ο Θεός είναι Αυτός που διασώζει από κινδύνους πέρα από κάθε ανθρώπινη ελπίδα. Εμείς οι ίδιοι, λέει, είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε πεποίθηση στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς· ο Οποίος μας διέσωσε από έναν τόσο μεγάλο θάνατο και μας διασώζει, και στον Οποίο έχουμε εναποθέσει την ελπίδα μας ότι και στο μέλλον θα μας διασώσει.

Οι δε εναντίοι τι άραγε θα πουν; Ποια απολογία θα έχουν για τη βλασφημία τους, εφόσον ούτε τις τιμές προς τον Κύριο σεβάστηκαν, ούτε τις απειλές Του φοβήθηκαν; Αυτοί, βεβαίως, είναι κύριοι να αποφασίσουν για τα δικά τους ζητήματα, ή ακόμη και να αναθεωρήσουν από τώρα. Εγώ, όμως, θα ευχόμουν προπάντων να δώσει ο αγαθός Θεός την ειρήνη Του να πρυτανεύει στις καρδιές όλων· ώστε αυτοί που μαίνονται εναντίον μας και έχουν παραταχθεί με σφοδρότητα, να καταπραϋνθούν εν Πνεύματι πραότητας και αγάπης. Εάν, πάλι, έχουν εξαγριωθεί ολοκληρωτικά και παραμένουν ατίθασοι, τουλάχιστον ας δώσει σε εμάς τη χάρη να υπομείνουμε με μακροθυμία τα όσα προέρχονται από αυτούς. Οπωσδήποτε, για εκείνους που φέρουν μέσα τους την καταδίκη του θανάτου, το να υποφέρουν υπέρ της πίστεως δεν είναι οδυνηρό, αλλά το να μην αγωνιστούν γι' αυτήν είναι το πλέον δυσβάσταχτο· επειδή και για τους αθλητές δεν είναι τόσο βαρύ το να δεχθούν πλήγματα αγωνιζόμενοι, όσο το να μην γίνουν καν δεκτοί εξαρχής στο στάδιο.

Από τη Β' προς Κορινθίους. «Διότι δεν θέλουμε, λέει, να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τη θλίψη μας που συνέβη στην Ασία, ότι επιβαρυνθήκαμε υπερβολικά, πάνω από τις δυνάμεις μας, ώστε να απελπιστούμε ακόμη και για τη ζωή μας· αλλά εμείς οι ίδιοι μέσα μας είχαμε την απόφαση του θανάτου, για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς.» Ιδού πάλι εδώ σαφώς λέει ότι είναι Θεός αυτός που ανασταίνει τους νεκρούς. Αυτό όμως το εργάζεται ο Χριστός, λέγοντας άλλοτε: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή», και άλλοτε πάλι: «Εκείνος που πιστεύει σε μένα, έχει ζωή αιώνια, και εγώ θα τον αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα.» Επομένως, ο Υιός είναι Θεός κατά φύση, αφού δύναται να ενεργεί αυτά που ταιριάζουν μόνο στον Θεό. Συνεπώς, δεν είναι κτίσμα, ούτε δημιουργημένος.

Έχοντας βιώσει κάτι παρόμοιο, ο Απόστολος έλεγε: «Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου». Έτσι, λοιπόν, και τώρα λένε: «Εξέχεα επάνω μου την ψυχή μου». Είναι γνώρισμα του τέλειου ανθρώπου το να μπορεί να το λέει αυτό. Όταν μου έλεγαν, λέει, εκείνοι που με χλεύαζαν: «Πού είναι ο Θεός σου;», σπάραζα από τη λύπη και πονούσε υπερβολικά η ψυχή μου, καθώς δεχόμουν τα πλήγματα από τα λόγια των ασεβών. Ωστόσο, συγκρατούσα μέσα μου τους λογισμούς μου, για να μην ξεχειλίσουν και εκπέσω από την ελπίδα προς τον Θεό που βρισκόταν μπροστά μου. Διότι έφερνα στη μνήμη μου το τέλος που με περιμένει· επειδή δεν αγνοούσα ότι: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν».

Επομένως, εάν κάποιος μέσω της αρετής έκανε τον εαυτό του τέκνο του Θεού, λαμβάνοντας το δικαίωμα αυτής της πνευματικής ευγένειας, αυτός γνώρισε τον καιρό της αγαθής ωδίνης και ευλόγως χαίρεται σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, «διότι γεννήθηκε άνθρωπος στον κόσμο». Εκείνος όμως που έγινε τέκνο οργής και υιός απωλείας, απόγονος του σκότους, γέννημα εχίδνης, κακός απόγονος και όλα τα άλλα με τα οποία στηλιτεύεται ο πονηρός τοκετός, δεν γνώρισε τον ζωοποιό καιρό· διότι ένας είναι ο καιρός που γεννά στη ζωή και όχι πολλοί. Όποιος απέτυχε να βρει αυτόν τον καιρό, μέσα στην ακαιρία του τοκετού κυοφόρησε τον εαυτό του για την απώλεια και μαιεύτηκε την ψυχή του για τον θάνατο. Εάν λοιπόν είναι φανερό πώς γεννιόμαστε στον κατάλληλο καιρό, θα είναι σαφές πώς και πεθαίνουμε στον κατάλληλο καιρό, όπως για παράδειγμα, για τον άγιο Παύλο κάθε καιρός ήταν κατάλληλος για τον αγαθό θάνατο. Διότι διακηρύττει μέσα από τα δικά του λόγια, ορκιζόμενος κατά κάποιον τρόπο, όταν λέει: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχηση που έχω για εσάς», και το «Εξαιτίας σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα», καθώς και το «Εμείς οι ίδιοι έχουμε λάβει μέσα μας την καταδίκη του θανάτου». Και βεβαίως δεν είναι ασαφές πώς πεθαίνει καθημερινά ο Παύλος, αυτός που ποτέ δεν ζει για την αμαρτία, που διαρκώς νεκρώνει τα μέλη της σάρκας και περιφέρει στον εαυτό του τη νέκρωση του σώματος του Χριστού, αυτός που πάντοτε συσταυρώνεται με τον Χριστό, που ποτέ δεν ζει για τον εαυτό του, αλλά έχει ζωντανό μέσα του τον Χριστό. Αυτός θα ήταν, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση, ο εύκαιρος θάνατος, ο οποίος γίνεται πρόξενος της αληθινής ζωής.

Γι' αυτό και ο Απόστολος γράφει: Για να μην έχουμε την εμπιστοσύνη μας στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό, όπως και ο προφήτης λέει παρόμοια: Είναι καλό να στηρίζεται κανείς στον Κύριο, παρά να στηρίζεται σε άνθρωπο. Και μετανοήστε· διότι έρχεται ο απροσωπόληπτος κριτής για να καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη· αφού τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από αυτόν. Εσείς οι κρυφοί δολοφόνοι που ασχολείστε με τις μαγικές τέχνες, οι κληρονόμοι του τόπου των φονιάδων, οι κρυφοί λύκοι, οι σαρκικοί δαίμονες, οι κάτοικοι των καταχθόνιων, οι υιοί του αιώνιου σκότους και τα τέκνα του άσβεστου πυρός, ακούστε τι διηγείται ο άγιος ευαγγελιστής Λουκάς για τους ανθρώπους αυτούς στις Πράξεις των Αποστόλων λέγοντας: Και πολλοί από εκείνους που ασκούσαν τις μαγικές τέχνες, συγκέντρωσαν τα βιβλία τους και τα έκαιγαν μπροστά σε όλους· και υπολόγισαν την αξία τους και βρήκαν πως άξιζαν πενήντα χιλιάδες ασημένια νομίσματα. Είδες άμεση υπακοή και ταχεία σωτηρία; Είδες πώς πλήθυναν οι ασθένειές τους; Όμως η ταχύτητα της υπακοής τα κατόρθωσε όλα. Και εσείς που πλανάσθε με παρόμοια έργα και απατάσθε στο φρόνημά σας, αφού αποστραφείτε με αποτροπιασμό αυτή τη σκληρή και απάνθρωπη απάτη, και αποφεύγοντάς την όπως ένα φίδι, φροντίστε να επιδείξετε άξια μετάνοια, προτού μας προφτάσει η αβάσταχτη απειλή και ο θρήνος εναντίον τέτοιων ανθρώπων· διότι ο καιρός πλησιάζει, και μην αμελείτε.

Πολλές φορές περιέπεσα σε κινδύνους, στους οποίους όλοι απελπίστηκαν για εμάς, ή μάλλον και εμείς οι ίδιοι για τους εαυτούς μας. Διότι είχαμε λάβει μέσα μας την καταδίκη του θανάτου· αλλά από όλα μας λύτρωσε ο Κύριος. Έτσι και τώρα θα μεγαλυνθεί στο σώμα μου. Για να μη νομίσει όμως κάποιος και πει: Αν εσύ πεθάνεις, δεν θα μεγαλυνθεί;

Άκουσε τι λέει πάλι: «Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς, όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Και για τον Επαφρόδιτο λέει: «Διότι πράγματι ασθένησε φτάνοντας κοντά στον θάνατο, αλλά ο Θεός τον ελέησε, και όχι μόνο αυτόν, αλλά και εμένα, για να μην έχω λύπη πάνω στη λύπη». Και πάλι: «Πιεστήκαμε», λέει, «υπερβολικά, πάνω από τις δυνάμεις μας, ώστε να φτάσουμε σε απόγνωση ακόμα και για τη ζωή μας. Αλλά εμείς οι ίδιοι δεχθήκαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μη στηριζόμαστε στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό, ο οποίος μας διέσωσε από τόσο φοβερούς θανάτους, και θα μας διασώσει». Και πάλι: «Διασώθηκα από το στόμα του λιονταριού, και θα με διασώσει ο Κύριος». Και παντού θα τον βρούμε να καυχάται γι' αυτό, ότι δηλαδή σώθηκε χάρη στο έλεος.

Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε στηρίξει την πεποίθησή μας στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό, ο οποίος ανασταίνει τους νεκρούς. Τι σημαίνει, «Την καταδίκη του θανάτου»; Την απόφαση, την κρίση, την προσδοκία. Διότι τέτοια φωνή εξέπεμπαν οι καταστάσεις, τέτοια απάντηση έδιναν τα συμβάντα, ότι δηλαδή οπωσδήποτε θα πεθάνουμε. Αυτό όμως δεν προχώρησε μέχρι την πράξη, αλλά σταμάτησε μέχρι τη δική μας υποψία. Διότι η μεν φύση των πραγμάτων αυτό αποφάνθηκε· η δύναμη όμως του Θεού δεν άφησε την απόφαση να γίνει πράξη, αλλά επέτρεψε να συμβεί αυτό μόνο στη δική μας διάνοια και στην προσδοκία μας. Γι' αυτό λέει: «Μέσα μας είχαμε την καταδίκη του θανάτου», όχι όμως στην πράξη. Και για ποιον λόγο επέτρεψε τόσο μεγάλο κίνδυνο, ώστε να απελπιστούμε και να φτάσουμε σε απόγνωση; «Για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στους εαυτούς μας», λέει, «αλλά στον Θεό».

Μολονότι ο Θεός αναφέρει ότι δεν τα επέτρεψε γι' αυτόν τον λόγο, αλλά για διαφορετική αιτία. Ποια είναι άραγε αυτή; Για να λάμψει περισσότερο η δύναμή Του· «Σου αρκεί», λέει, «η χάρη μου· διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην αδυναμία». Αλλά, όπως ακριβώς ανέφερα, πουθενά δεν ξεχνά το δικό του ήθος, συγκαταλέγοντας τον εαυτό του στους εξαιρετικά αδυνάτους, αν και εκείνοι έχουν ανάγκη από πολλή παιδαγωγία και διόρθωση. Διότι, εάν για τους συνηθισμένους ανθρώπους ένας ή δύο πειρασμοί που θα έλθουν είναι ικανοί να τους σωφρονίσουν, πώς εκείνος, που περισσότερο από όλους τους ανθρώπους άσκησε την ταπεινοφροσύνη σε όλη του τη ζωή και υπέφερε τόσα δεινά όσα κανένας άλλος άνθρωπος, έπειτα από τόσα χρόνια και με πνευματική φιλοσοφία άξια των ουρανών, είχε ανάγκη από αυτήν τη νουθεσία; Επομένως, είναι φανερό ότι και εδώ μιλά με μετριοφροσύνη, και καταστέλλοντας εκείνους που έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους και αλαζονεύονται, λέει: «Για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό». Και πρόσεξε πώς τους θεραπεύει και με αυτόν τον τρόπο.

Επειδή η φράση «για να μη στηριζόμαστε στους εαυτούς μας» φαινόταν να αποτελεί κοινή μομφή και κατηγορία, που άφηνε αιχμές και για κάποιους από αυτούς, απαλύνει και πάλι αυτό που ειπώθηκε, χαρακτηρίζοντας τις προσευχές τους ως μεγάλη προστασία και αποδεικνύοντας συγχρόνως ότι η ζωή μας πρέπει να είναι πάντοτε γεμάτη αγώνα. Διότι, λέγοντας «έχουμε ελπίσει ότι και θα μας λυτρώσει», προαναγγέλλει μεν καταιγίδες πολλών πειρασμών, αλλά πουθενά καμία εγκατάλειψη, παρά μόνο πάλι βοήθεια και συμμαχία. Έπειτα, για να μην απογοητευθούν ακούγοντας ότι πρόκειται να κινδυνεύουν ακατάπαυστα, τους έδειξε πρωτύτερα το όφελος των κινδύνων, όπως το «για να μη στηριζόμαστε στους εαυτούς μας»· δηλαδή, για να μας διατηρεί σε διαρκή ταπεινοφροσύνη· και για να ενεργείται η σωτηρία τους, καθώς και πολλά άλλα περισσότερα: το να κοινωνούμε με τον Χριστό· διότι λέει, «περισσεύουν τα παθήματα του Χριστού σε εμάς»· το να πάσχουμε υπέρ των πιστών· διότι λέει, «είτε θλιβόμαστε, είναι για τη δική σας παρηγοριά και σωτηρία»· το να λάμπει αυτή (η σωτηρία) ακόμη περισσότερο· διότι λέει, «η οποία ενεργείται με την υπομονή των ίδιων παθημάτων»· το να γινόμαστε καρτερικοί· και εκτός από αυτά, το να βλέπουμε την ανάσταση να λάμπει μπροστά στα μάτια μας· «διότι από τόσο μεγάλους θανάτους μάς λύτρωσε»· το να βρισκόμαστε σε διαρκή αγώνα και να ατενίζουμε συνεχώς προς Αυτόν· διότι λέει, «έχουμε ελπίσει ότι και θα μας λυτρώσει»· το να προσηλωνόμαστε στις προσευχές· διότι λέει, «εφόσον συνεργείτε και εσείς με τη δέησή σας υπέρ ημών».

Γράφοντας τη δεύτερη επιστολή προς τους Κορινθίους, λέει περίπου τα εξής: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τη θλίψη που μας συνέβη στην Ασία, ότι επιβαρυνθήκαμε υπερβολικά, πάνω από τις δυνάμεις μας, ώστε να απελπιστούμε και για την ίδια τη ζωή μας· αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου». Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: τόσο μεγάλοι κίνδυνοι, λέει, αιωρούνταν πάνω από εμάς, ώστε να απελπιστούμε για τη ζωή μας, και να μην ελπίζουμε πλέον ότι θα υπάρξει κάποια καλή μεταβολή, αλλά οπωσδήποτε να αναμένουμε τον θάνατο. Διότι αυτό σημαίνει το: «Εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου». Όμως, παρά την τόσο μεγάλη απόγνωση, ο Θεός διέλυσε τη φουρτούνα, παραμέρισε το σύννεφο, και μας άρπαξε μέσα από αυτές τις ίδιες τις πύλες του θανάτου. Έπειτα, δείχνοντας ότι και το να παραχωρήσει ο Θεός να περιπέσουμε σε τέτοια κατάσταση αποτελούσε δείγμα μεγάλης πρόνοιας, διηγείται το κέρδος που προκύπτει από τους πειρασμούς. Και αυτό ήταν το να προσβλέπουμε συνεχώς προς Αυτόν, και να μην έχουμε υψηλή ιδέα για τον εαυτό μας ούτε να υπερηφανευόμαστε. Γι' αυτό, αφού είπε το «Εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου», πρόσθεσε και την αιτία. Ποια είναι όμως η αιτία αυτή; «Για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στους εαυτούς μας», λέει, «αλλά στον Θεό, ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς». Διότι, όταν νυστάζουμε πνευματικά και καταπίπτουμε, η φύση των πειρασμών συνηθίζει να μας αφυπνίζει, να μας διεγείρει και να μας καθιστά περισσότερο ευλαβείς.

Αλλά ο καρπός της δικαιοσύνης δεν είναι τέτοιος· ούτε από τον χρόνο καταναλώνεται, ούτε από τον θάνατο διακόπτεται, αλλά τότε μάλλον γίνεται ακόμη πιο ασφαλής, όταν καταπλεύσει προς εκείνο το ακύμαντο λιμάνι. «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς». Περιγράφοντας τη μακαριότητα εκείνου που φοβάται τον Θεό, αναφέρει και τα όσα συμβαίνουν στο παρόν, όπως το ότι τα αποκτήματά του είναι αθάνατα, ότι θα απολαύσει δόξα και θα είναι ανώτερος από όλους, ότι εκείνους που του μοιάζουν ως προς την αρετή και γίνονται τέκνα του, θα τους δει ακατανίκητους, και ότι μέσα στις δυσκολίες των πραγμάτων θα επιτύχει μεγάλη ασφάλεια. Διότι αυτό σημαίνει το «Ανέτειλε μέσα στο σκοτάδι φως για τους ευθείς». Επειδή για όσους έχουν αυτή τη διάθεση, για όσους βαδίζουν με ευθύτητα, θα φροντίσει να ανατείλει φως μέσα στο σκοτάδι. Τι σημαίνει, «Μέσα στο σκοτάδι»; Ακόμη κι αν βρεθούν, λέει, σε θλίψη, σε στενοχώρια, σε πειρασμό και σε κινδύνους (διότι αυτά ονομάζει σκοτάδι), αμέσως θα δημιουργήσει σε αυτούς πολλή αγαλλίαση. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος όταν έλεγε: «Δεν θέλω να αγνοείτε σχετικά με τη θλίψη που μας συνέβη στην Ασία, ότι βαρυνθήκαμε υπερβολικά, σε σημείο που απελπιστήκαμε ακόμη και για τη ζωή μας». Είδες το σκοτάδι; «Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε στηρίξει την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς, ο οποίος μας γλίτωσε από τόσο μεγάλους θανάτους». Είδες πώς ανέτειλε το φως;

Διότι, αν και εκείνος δεν συνεισέφερε τίποτα στη νίκη και στον πόλεμο, ωστόσο κυριεύτηκε από έπαρση· αν είχε απλώς παρευρεθεί στην παράταξη της μάχης, αν είχε δει αυτούς που σκοτώνονταν να πέφτουν, δεν θα το πάθαινε αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό; Όταν λοιπόν χαθεί κάθε ανθρώπινη ελπίδα για την έκβαση των πραγμάτων, τότε ο Θεός προσφέρει τη δική Του συμμαχία. Αυτό έπραξε και στην περίπτωση του Γολιάθ· αυτό έπραξε και στην περίπτωση των αποστόλων. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εμείς όμως οι ίδιοι φέραμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς». «Ισχύς μου και ύμνησίς μου ο Κύριος, και έγινε για μένα σωτηρία». Σαν να έλεγε: Αυτός έγινε η δύναμή μου και η βοήθειά μου. Τι σημαίνει όμως αυτό που λέει, «Ύμνησίς μου»; Η δόξα μου, ο έπαινός μου, το στολίδι μου, η λαμπρότητά μου. Διότι ο Θεός δεν απαλλάσσει μόνο από τους κινδύνους, αλλά καθιστά τους ανθρώπους λαμπρούς και περίδοξους· και αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει παντού, ότι δηλαδή η σωτηρία χορηγείται μαζί με δόξα. Μέσω αυτού, όμως, υπαινίσσεται και κάτι άλλο.

Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην στηριζόμαστε στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό, ο οποίος μας λύτρωσε από τόσο μεγάλους θανάτους και θα μας λυτρώσει· και πάλι: Λυτρώθηκα από το στόμα του λέοντος· και θα με λυτρώσει ο Κύριος. Και παντού θα τον βρούμε να καυχάται για αυτό ακριβώς, ότι δηλαδή σώθηκε χάρη στο έλεος.

Και ο Παύλος, που ήταν πιο θαρραλέος από κάθε λιοντάρι, η ατρόμητη ψυχή, το ίδιο ακριβώς έπαθε. Και πρόσεξε πώς παρουσιάζει τον εαυτό του να έχει συνεχώς ανάγκη από τα φάρμακα της ταπεινοφροσύνης· διότι, γράφοντας προς τους Κορινθίους, λέει: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τη θλίψη που μας βρήκε στην Ασία, ότι δηλαδή επιβαρυνθήκαμε υπερβολικά και πάνω από τις δυνάμεις μας· αλλά εμείς οι ίδιοι φέραμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς, ο οποίος μας ελευθέρωσε από τέτοιου μεγέθους θανάτους. Και ελπίζουμε ότι θα μας ελευθερώσει και στο μέλλον». Απελπιστήκαμε, λέει, δεν περιμέναμε ότι θα ζήσουμε, αλλά σκεφτήκαμε μέσα μας ότι οπωσδήποτε θα πεθάνουμε· διότι αυτό σημαίνει το, «Εμείς οι ίδιοι φέραμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου»· δηλαδή, αυτή την απάντηση μας έδωσαν τα ίδια τα γεγονότα, ότι οπωσδήποτε θα χάσουμε τη ζωή μας. Για ποιον λόγο επέτρεψε ο Θεός να φτάσουμε σε τόσο μεγάλους κινδύνους; «Για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στον εαυτό μας», λέει, «αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς». Και αυτό που λέει, σημαίνει το εξής: Για να μην έχουμε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας, για να μην υπερηφανευόμαστε με τα κατορθώματά μας. Πράγμα το οποίο, προχωρώντας, το λέει πιο καθαρά, γράφοντας πάλι ως εξής:

Διότι σε εμάς τους πιο νηπιώδεις πνευματικά αυτή είναι η βεβαιότητα του θελήματος του Κυρίου, σε αυτούς όμως που βρίσκονται σε μέση κατάσταση είναι ίσως η υποχώρηση των πολέμων, ενώ στους τέλειους είναι η προσθήκη και ο πλούτος του θείου φωτός. Τα μικρά στα μάτια των μεγάλων ίσως δεν είναι μικρά, και τα μεγάλα στα μάτια των μικρών δεν είναι πάντοτε τέλεια. Ο αέρας, όταν καθαριστεί από τα σύννεφα, αφήνει να φανεί λαμπρός ο ήλιος, και η ψυχή που αξιώθηκε την απαλλαγή από τις προλήψεις, οπωσδήποτε είδε το θείο φως. Άλλο πράγμα είναι η αμαρτία, άλλο η αργία και άλλο η αμέλεια. Και διαφορετικό είναι το πάθος και άλλο η πτώση. Εκείνος που μπορεί να ερευνά εν Κυρίω, ας τα ερευνήσει με σαφήνεια. Μερικοί μακαρίζουν περισσότερο από όλα τα πνευματικά χαρίσματα εκείνο που είναι θαυματουργικό και ορατό, αγνοώντας ότι υπάρχουν πολλά άλλα ανώτερα από αυτό και κρυφά, γι' αυτό και παραμένουν απρόσβλητα από πτώσεις. Εκείνος που έχει καθαρθεί τέλεια βλέπει, όχι ακριβώς την ίδια την ψυχή του πλησίον, αλλά σε ποια κατάσταση βρίσκεται. Ενώ εκείνος που ακόμη προκόπτει συμπεραίνει την κατάστασή της μέσω του σώματος. Συχνά μια μικρή φωτιά καθάρισε όλη την ύλη, όπως ακριβώς και μια μικρή τρύπα κατέστρεψε όλο τον κόπο. Υπάρχει ανάπαυση στο εχθρικό σώμα που αφυπνίζει τη δύναμη του νου και δεν διεγείρει τη σαρκική πύρωση, και υπάρχει ίσως μεγάλη σωματική εξάντληση η οποία παρόλα αυτά προκάλεσε τις σαρκικές κινήσεις, ώστε να μην έχουμε πεποίθηση στον εαυτό μας, αλλά σε Εκείνον που με ακατάληπτο τρόπο νεκρώνει τη ζωντανή σάρκα.

«...η οποία ενεργείται με την υπομονή των ίδιων παθημάτων, τα οποία πάσχουμε κι εμείς. Και η ελπίδα μας για εσάς είναι βέβαιη· είτε παρηγορούμαστε, (αυτό γίνεται) για τη δική σας παρηγορία και σωτηρία.» Δείχνει ότι, μαζί με τη δική τους ωφέλεια, και η χάρη τούς ενίσχυσε πολύ, ενεργώντας μέσα τους. «Επειδή, όπως είστε κοινωνοί των παθημάτων, έτσι (είστε) και της παρηγορίας. Διότι δεν θέλουμε να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τη θλίψη μας που μας συνέβη στην Ασία, ότι επιβαρυνθήκαμε υπερβολικά, πάνω από τις δυνάμεις μας, ώστε να απελπιστούμε ακόμη και για τη ζωή μας.» Όπως ακριβώς, λέει, όταν διωκόμαστε εμείς, πονάτε σαν να τα υποφέρετε εσείς οι ίδιοι, έτσι γνωρίζουμε ότι και όταν παρηγορούμαστε, εσείς οι ίδιοι τα απολαμβάνετε. «Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, για να μην έχουμε την πεποίθησή μας στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό.» Δηλαδή, την κρίση και την προσδοκία. Αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: Τέτοια προσδοκία είχαν τα πράγματα, ότι δηλαδή όλοι θα πεθάνουμε, αλλά αυτό δεν προχώρησε, παρά έμεινε μόνο ως δική μας σκέψη. Το δε «για να μην έχουμε την πεποίθησή μας», δεν το λέει επειδή ο ίδιος είχε τέτοια διάθεση, αλλά για να διαπαιδαγωγήσει τους άλλους μέσα από όσα λέει δήθεν για τον εαυτό του. «Στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς, ο οποίος μας ελευθέρωσε από έναν τέτοιο θάνατο και θα μας ελευθερώσει· στον οποίο έχουμε ελπίσει ότι και στο μέλλον θα μας ελευθερώνει, με τη συνδρομή και της δικής σας δέησης για εμάς.» Πάλι τους φέρνει στο προσκήνιο τους λόγους περί αναστάσεως. «

Αλλά εμείς οι ίδιοι είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μη στηριζόμαστε στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς. Αυτός μας έσωσε από έναν τόσο μεγάλο θάνατο και μας σώζει, και σε Αυτόν έχουμε εναποθέσει την ελπίδα μας ότι και στο μέλλον θα μας σώσει, με τη δική σας επίσης συνδρομή υπέρ ημών μέσω της προσευχής, ώστε για το χάρισμα που μας δόθηκε χάρη σε πολλά πρόσωπα, να αναπεμφθεί ευχαριστία υπέρ ημών από πολλά πρόσωπα.

«Είτε παρηγορούμαστε, είναι για τη δική σας παρηγοριά.» Και εδώ ομοίως εννοείται από κοινού το «παρηγορούμαστε». «Ότι, όπως ακριβώς είστε κοινωνοί των παθημάτων, έτσι είστε και της παρηγοριάς.» Διότι, βλέποντάς μας να παρηγορούμαστε, θα γεμίσετε ελπίδα και εσείς, ότι όταν περιπέσετε σε πειρασμούς, θα παρηγορηθείτε και εσείς όπως και εμείς: «διότι, όπως ακριβώς γίνεστε κοινωνοί των παθημάτων, έτσι θα γίνετε κοινωνοί και της παρηγοριάς». Και «παρηγοριά» θα μπορούσε να είναι είτε η απομάκρυνση των πειρασμών και η απροσδόκητη απαλλαγή από τις δυσχέρειες που μας περιστοιχίζουν, είτε το να υπομένει κανείς τα όσα του συμβαίνουν με γενναιότητα και ψυχική δύναμη ενώ βρίσκεται στο μέσο των δεινών, ενδυναμωμένος από την ελπίδα των μελλόντων, πράγμα το οποίο δεν θα μπορούσε να συμβεί εάν ο Χριστός, ο αληθινός Θεός μας, δεν άπλωνε προστατευτικά το χέρι Του. (2 Κορ. 1,9-12) Όπως λέμε: «η ασθένεια κατέληξε σε υγεία ή σε θάνατο», δηλαδή έτσι εξελίχθηκε, έτσι τελείωσε, έτσι κατέληξε, έτσι και τώρα η φράση «απόκριμα θανάτου» πρέπει να νοηθεί ως το τέλος και η έκβασή του. Διότι, λέει, απελπιστήκαμε και για την ίδια μας τη ζωή και θεωρηθήκαμε μαζί με τους νεκρούς, όχι από άλλους, αλλά εμείς οι ίδιοι μέσα μας είδαμε και αναλογιστήκαμε το έσχατο σημείο και το τέλος του θανάτου. Ο ίδιος όμως δεν λέει καν «αναλογιστήκαμε», αλλά «το έχουμε», υποδεικνύοντας έτσι το αναμφίβολο και το επικείμενο του θανάτου. Τόσο υπερβολική και πάνω από τις δυνάμεις του ήταν η θλίψη, ώστε ο Παύλος ήταν ήδη νεκρός, όσον αφορά τη δική του δύναμη.

Έχοντας βιώσει αυτό, λέει: ζήσαμε και παρά κάθε ελπίδα, για να μην έχουμε στηριχθεί καθόλου στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό που εγείρει τους νεκρούς. Σε αυτόν που εγείρει, λέει, ο οποίος και εμάς που είχαμε νεκρωθεί, τώρα μας ήγειρε· διότι, λέει, είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, και αυτό όχι επειδή άλλοι το θεώρησαν για εμάς, αλλά εμείς οι ίδιοι μέσα μας, και δεν το θεωρήσαμε απλώς, αλλά το είχαμε, πράγμα που αποτελεί αναμφίβολη και βέβαιη κρίση. Ώστε είναι φανερό, λέει, ότι αν δεν μας είχε εγείρει ο Θεός, θα ήμασταν νεκροί. Εάν λοιπόν αυτά τα λέει ο Παύλος, αυτός που ανακουφίζεται μέσα στις θλίψεις, που καυχάται για τις θλίψεις σαν για στεφάνια και δοξασμούς, εάν εκείνος λέει αυτά και αναθέτει το παν της σωτηρίας στον Θεό, εμείς τι άλλο οφείλουμε να κάνουμε; Ή πώς, εάν παρασυρθούμε στο να έχουμε εμπιστοσύνη στους εαυτούς μας, δεν θα εγκαταλειφθούμε δικαίως από τον Θεό που μας σώζει και μας υπερασπίζεται; «Για να [αναπεμφθούν ευχαριστίες] από πολλά πρόσωπα», δηλαδή κάνοντας δεκτή τη δική σας δέηση θα μας γλιτώσει και πάλι, και συγχρόνως «να αποδοθούν ευχαριστίες για το χάρισμά» του προς εμάς. Δεν είπε όμως «ώστε να αποδοθούν ευχαριστίες για τη χάρη του σε μένα ή για τη βοήθειά του», αλλά «για το χάρισμα», λέξη που συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε για τα υψηλά και τα παράδοξα και για όσα υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση. Είπε δε: «το προς εμάς χάρισμά του να ευχαριστηθεί μέσω πολλών», έχοντας πει προηγουμένως: «από πολλά πρόσωπα». Για ποιο λόγο άραγε;

Διότι απελπίζεται για τον εαυτό της, έχοντας μέσα της «την καταδίκη του θανάτου» εξαιτίας του πλήθους των πονηρών που την περικύκλωσε. Και όταν ο Θεός δει την ψυχή να έχει περιπέσει σε δειλία θανάτου και τον εχθρό να είναι έτοιμος να την καταπιεί, τότε ακριβώς δίνει μικρή βοήθεια. Διότι έτσι μακροθυμεί ο Θεός απέναντι στην ψυχή που βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση. Επειδή ο Θεός τέτοια όρισε την οδό που οδηγεί στη ζωή, με θλίψη και δοκιμασία και πολλή στενοχώρια και πικρότατους πειρασμούς, ώστε μέσα από αυτά να καταλήξει η ψυχή στην αληθινή γη «της δόξας των τέκνων του Θεού». Όταν, λοιπόν, απελπιστεί και παραιτηθεί από τον εαυτό της εξαιτίας της υπερβολικής θλίψης και του θανάτου που βρίσκεται προ των οφθαλμών της, τότε ακριβώς «με κραταιό χέρι» και «με υψηλό βραχίονα» δια του Αγίου Πνεύματος σχίζει τη θάλασσα του σκότους και διαβαίνει η ψυχή, αποφεύγοντας τους πονηρούς τόπους και διαπερνώντας τη θάλασσα του σκότους και της παμφάγου φωτιάς.

Αυτή είναι λοιπόν η τέλεια αλλά ταυτόχρονα ατελής ηλικία των πνευματικών ανθρώπων: τέλεια μεν, εννοώ σύμφωνα με ό,τι είναι εφικτό σε εμάς, ατελής δε, επειδή η τελειότητά της είναι κρυμμένη στον Θεό. Πλήρωμα δε αυτής είναι ο θάνατος υπέρ του Χριστού και των εντολών Του, ώστε, όπως Εκείνος εκπλήρωσε μεν όλο τον νόμο και παρέδωσε τον Εαυτό Του υπέρ όλου του κόσμου, υπομένοντας σταυρό και θάνατο, προσευχόμενος μάλιστα υπέρ εκείνων που τον σταύρωσαν και λέγοντας: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους αυτή την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν», έτσι και εμείς οφείλουμε να φέρουμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου υπέρ Εκείνου και των εντολών Του, αλλά βεβαίως και υπέρ της σωτηρίας των αδελφών μας, «ώστε να μην έχουμε την πεποίθησή μας στους εαυτούς μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς». Διότι, ακόμη και αν δεν μας συμβεί αυτό, το να αναχωρήσουμε δηλαδή από τη ζωή με βίαιο θάνατο, εφόσον όμως στην προαίρεσή μας το έχουμε ήδη υποστεί και υπομείνει ως πράξη, θα μας λογαριαστεί από τον φιλάνθρωπο Θεό και αγωνοθέτη μας, σύμφωνα με τον άγιο που λέει: «Μα την αγάπη σας, καθημερινά πεθαίνω». Όχι ότι το υπέστη αυτό πολλές φορές στην πράξη, αλλά στην πρόθεση, λέει, και πάλι: «Τρέχω μήπως και καταλάβω αυτό για το οποίο και καταλήφθηκα».

Διότι εκείνοι ελπίζουν να σωθούν από τα έργα και τους πόνους της άθλησης, ενώ εμείς από τα έργα και τους πόνους της άσκησης, και το παν εξαρτάται από τη φιλανθρωπία και τη χάρη του Δεσπότου· εκείνοι από τους ιδρώτες και τους μαρτυρικούς αγώνες, εμείς από τα δάκρυα και τους ασκητικούς αγώνες· εκείνοι από τη χύση του δικού τους αίματος, εμείς από την αποκοπή του ιδίου θελήματος και με το να στεκόμαστε διαρκώς και να φέρουμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου και να προσδοκούμε κάθε ώρα τον θάνατο, τείνοντας πρόθυμα τον αυχένα στο να πεθάνουμε για κάθε εντολή του Δεσπότου μας Θεού, παρά να καταδεχθούμε να την παραβούμε έστω και με έναν απλό λόγο. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς όλοι οφείλουμε εξίσου με εκείνους να καταφρονήσουμε τα παρόντα, αδελφοί. Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να λάβουμε όλοι εμείς τα άφθαρτα εάν δεν βδελυχθούμε ως σκύβαλα τα φθαρτά, ούτε να κερδίσουν τα αιώνια όσοι προσκολλώνται στα πρόσκαιρα, ούτε να έχει ένοικο τον Χριστό διά της επισκηνώσεως του Αγίου Πνεύματος εκείνος που η καρδιά του κυριεύεται έστω και από ένα μικρό πάθος.

Για τα υπόλοιπα, με τα οποία το σώμα γνωρίζει να τρέφεται και να ζει, ας μην επιδεικνύει καμία φροντίδα σύμφωνα με το λόγιο: «Να ζητάτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη του, και όλα αυτά, δηλαδή τα αναγκαία για τις ανάγκες του σώματός σας, θα σας προστεθούν». Διότι εκείνος που διάγει βίο αγωνιστικό και ζει σύμφωνα με το Ευαγγέλιο μπορεί να τρέφεται και να ζει καθημερινά μόνο με άρτο και νερό, και μάλιστα αυτός έχει καλύτερη υγεία από όσους απολαμβάνουν τα πιο πλούσια τραπέζια. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, γνωρίζοντάς το, έλεγε και πάντοτε λέει: «Εφόσον έχουμε διατροφή και σκεπάσματα, σε αυτά θα αρκεστούμε», και πάλι: «Για να έχουμε μέσα μας την απόφαση του θανάτου, ώστε να μην έχουμε στηρίξει την πεποίθησή μας στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς». Ιδού λοιπόν σου είπαμε, αγαπητέ αδελφέ, πώς πρέπει να προσέλθεις στον Θεό και τι είδους μετάνοια πρέπει να του επιδείξεις. Μην απομακρυνθείς λοιπόν μέχρι την τελευταία σου αναπνοή, ούτε να ξεχάσεις την καλή συμβουλή εμού του αμαρτωλού· διότι δεν τα έπραξα αυτά για να σου τα πω από δική μου πράξη, αλλά η χάρις του Θεού για σένα και για τη δική σου σωτηρία μου έδωσε να τα πω αυτά.

Ας φροντίσουμε, λοιπόν, να χρησιμοποιούμε με μέτρο την τροφή, το ποτό, τον ύπνο και οτιδήποτε άλλο, ώστε να μην καταδυναστεύεται η ψυχή, αλλά να έχει τα νικητήρια έναντι του σώματος. Εκείνος που τρέχει στο στάδιο δεν ανακηρύσσεται νικητής εάν τρέξει ένα ή δύο στάδια, αλλά όταν διανύσει όλους τους διαύλους· έτσι και εμείς, λοιπόν, όχι μόνο κατά την Τεσσαρακοστή ή την Πεντηκοστή, αλλά εάν δεν καταστήσουμε ολόκληρο τον βίο μας αγωνιστικό, δεν θα διαφύγουμε τις παγίδες του διαβόλου, ούτε θα λάβουμε το έπαθλο της νίκης. Γι' αυτό, αδελφοί μου, ας αγωνιστούμε ακόμη τον καλό αγώνα, ας ιδρώσουμε ακόμη για την αρετή, ας ταλαιπωρήσουμε ακόμη τη σάρκα, ας δουλαγωγήσουμε ακόμη το σώμα, ας κατατροπώσουμε ακόμη τα πάθη, «περιφέροντας πάντοτε στο σώμα τη νέκρωση του Κυρίου Ιησού, έχοντας πάντοτε μέσα μας την απόφαση του θανάτου». Διότι βεβαίως και εμείς ήδη θα πεθάνουμε, όπως οι πατέρες και οι αδελφοί μας, και θα μετοικήσουμε από τα επίγεια, και θα αναχωρήσουμε σε τόπους ξένους, και θα δούμε θεάματα που ποτέ δεν έχουμε δει· και αυτό που λέγεται είναι φοβερό, και γεμάτο έκσταση για εκείνον που έχει νου.