Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:23

Έπειτα λέει: Και κοπίασε εις τον αιώνα, και θα ζήσει έως το τέλος. Η αυτοζωή, η δύναμη, η ακούραστη φύση, κοπίασε σε τούτον τον αιώνα, όταν καταπονημένος από την οδοιπορία καθόταν στην πηγή. Ο οποίος δεν θα δει καταφθορά, όταν δει τους σοφούς να πεθαίνουν (διότι ο Πατέρας δεν θα επιτρέψει στον όσιό Του να δει διαφθορά), όταν δηλαδή πεθαίνουν εκείνοι που καυχώνται για τη σοφία η οποία καταργείται. Εάν όμως θέλεις να εκλάβεις τα λεγόμενα και για τους δίκαιους ανθρώπους, θυμήσου τον Ιώβ που λέει: Ο άνθρωπος γεννιέται με κόπο· και πάλι τον Απόστολο, που λέει ότι: Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· καθώς και το: Με κόπους περισσότερους.

Επομένως, οι αφηγήσεις θα διαφοροποιηθούν και θα οδηγηθούν προς το διαφορετικό, και δεν θα ταίριαζε να σκεφτεί κανείς για τον Υιό εκείνο που τυχόν θα θεωρούσε ορθό για τον Θεό και Πατέρα. Πώς, λοιπόν, το Ευαγγέλιο θα ήταν ένα και για τους δύο, και πώς θα έφτανε σε εμάς εντελώς απαράλλαχτο μέσα από τις ίδιες αφηγήσεις, εάν ο Υιός δεν είναι Θεός κατά φύση; Και δεν θα αποπλανούσε μάλλον αυτόν που κατηχείται στα μυστήρια, αντί να τον οδηγήσει στην επίγνωση της αλήθειας; Β. Αλήθεια. Α. Και πώς εκείνος που ιερουργεί το μυστήριο του Θεού, δηλαδή την πίστη σε Αυτόν, σε όσους δεν το έχουν ακόμη διδαχθεί, θα μπορούσε να ονομαστεί λειτουργός του Χριστού και να διακηρύσσει τον Χριστό, ενώ εργάζεται για τη δόξα του Θεού και αποκαλεί τον εαυτό του διάκονο του Θεού; «Διότι σε καθετί», λέει, «συνιστούμε τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού». Και κάπου αλλού για κάποιους λέει: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Παραφρονώντας το λέω, εγώ είμαι περισσότερο». Υπάρχει λοιπόν σε αυτά τα λόγια κάποιος λόγος που να διαχωρίζει τον Υιό από τον Θεό και Πατέρα, υποδεικνύοντας φυσική ανομοιότητα; Β. Δεν μπορώ να το αντιληφθώ. Α. Είναι παράλογο και για έναν άλλο λόγο το να μη θεωρείται ο Υιός Θεός κατά φύση, ενώ τα Ιερά Γράμματα διακηρύσσουν ότι η Εκκλησία ανήκει στον Θεό, αλλά ταυτόχρονα και στον Χριστό. Διότι ο θεσπέσιος Παύλος είπε σε κάποιους: «Να γίνεστε απρόσκοπτοι και στους Ιουδαίους και στους Έλληνες και στην Εκκλησία του Θεού». Και πάλι, διαβεβαίωσε ότι ο Υιός παρουσίασε την Εκκλησία στον εαυτό Του άσπιλη και χωρίς ρυτίδα.

Μάθε, Χριστιανέ, πώς ευφραινόταν ο Παύλος, πώς απολάμβανε, πώς πανηγύριζε και γιόρταζε και χόρευε σε τούτον τον κόσμο. Και μιμήσου τον όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα. Πες μας, άγιε Παύλε, διότι δεν παύω να σε παρακαλώ, μακάριε: διηγήσου μας πώς απόλαυσες και ευφράνθηκες σε αυτόν τον κόσμο. Απαντά ο Παύλος: Η δική μου απόλαυση είναι αυτή: επί τρία χρόνια, νύχτα και μέρα, δεν σταμάτησα να νουθετώ τον καθένα με δάκρυα. Αυτό είναι για μένα πανηγύρι: σε κόπους περισσότερο, σε πληγές, σε φυλακές, σε θανάτους πολλές φορές, από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό της θάλασσας. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια και από εθνικούς και από ληστές, σε κινδύνους στην έρημο και στη θάλασσα. Σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα.

Και αν οι δίκαιοι επέδειξαν τόση ταπεινοφροσύνη, πώς πρέπει να είμαστε εμείς οι αμαρτωλοί; Διότι το να υπερηφανεύεται κανείς και να υψηλοφρονεί είναι φρόνημα της σάρκας· και σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, αν ζείτε κατά σάρκα, πρόκειται να πεθάνετε· αν όμως με το Πνεύμα θανατώνετε τις πράξεις της σάρκας, θα ζήσετε. Και δεν είναι δυνατόν να κυριαρχήσει κανείς στα πάθη, αν δεν έχει κατορθώσει προηγουμένως την αρετή. Δεν έχεις ακούσει τι υπέστη και ο μακάριος Παύλος υπέρ της ευσέβειας; Γράφει, πράγματι, στην προς Κορινθίους επιστολή: σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις· τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό, σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από ομογενείς, σε κινδύνους από εθνικούς, σε κινδύνους στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους μεταξύ ψευδαδέλφων· σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα· και τα εξής. Μπορούμε άραγε μπροστά σε αυτά να ανοίξουμε το στόμα μας;

Έπειτα πρόσθεσε: «Διάκονοι του Χριστού είναι; Παραφρονώντας μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». ΣΤ΄. Πρόσεξε εδώ, αγαπητέ μου, την αρετή της ψυχής αυτού του μακάριου ανδρός. Διότι, αφού ονόμασε την πράξη του τόλμη και αφροσύνη, αν και είχε περιέλθει σε τόσο μεγάλη ανάγκη, ούτε έτσι δεν αρκέστηκε σε όσα είπε· αλλά όταν επρόκειτο να αποδείξει ότι τους ξεπερνά σε υπερβολικό βαθμό, για να μην νομίσει κανείς ότι τα λέει αυτά από φιλαυτία, αποκαλεί και πάλι αφροσύνη τα λόγια του, λέγοντας σχεδόν τα εξής: «Μήπως δεν γνωρίζω ότι πράττω κάτι που δυσαρεστεί τους πολλούς και δεν μου ταιριάζει; Αλλά η μεγάλη ανάγκη με ώθησε και με εξαναγκάζει σε αυτό· γι' αυτό συγχωρήστε με», λέει, «που ξεστομίζω λόγια παραφροσύνης». Ας μιμηθούμε έστω και τη σκιά του εμείς, που είμαστε φορτωμένοι με τόσο μεγάλα φορτία αμαρτιών και που συχνά, όταν κατορθώνουμε κάτι μικρό, δεν ανεχόμαστε ούτε αυτό να το φυλάξουμε στα ταμεία της διανοίας μας, αλλά, προκειμένου να θηρεύσουμε τη δόξα των ανθρώπων, το διατυμπανίζουμε και το προβάλλουμε δημόσια, και με αυτή την άκαιρη φλυαρία στερούμε από τον εαυτό μας την αμοιβή του Θεού. Ο μακάριος αυτός όμως δεν έπαθε κάτι τέτοιο. Αλλά τι λέει; «Διάκονοι του Χριστού είναι;» λέει, «παραφρονώντας μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο»· έπειτα, λοιπόν, παραθέτει από εκεί και πέρα εκείνα τα κατορθώματα, από τα οποία οι ψευδαπόστολοι δεν είχαν να επιδείξουν απολύτως τίποτα.

Διότι, πώς είναι δυνατόν αυτοί που πολεμούν την αλήθεια, μετέρχονται κάθε μέσο για να εμποδίσουν το κήρυγμα της ευσέβειας, και κλονίζουν τις διάνοιες των πιο απλοϊκών; Αφού λοιπόν είπε, «Εγώ περισσότερο», απαριθμεί στη συνέχεια τα κατορθώματα της ανδρείας του και λέει: «Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε θανάτους πολλές φορές». Τι λες; Αυτό που λες είναι κάτι το ξένο και παράδοξο. Διότι, είναι άραγε δυνατόν να υπομείνει κανείς τον θάνατο πολλές φορές;

Ναι, λέει, αν και όχι στην πράξη, αλλά στην προαίρεση· διδάσκοντάς μας ότι παρέδιδε συνεχώς τον εαυτό του για το κήρυγμα σε τέτοιους κινδύνους που εγκυμονούσαν για εκείνον τον θάνατο, αλλά η χάρη του Θεού διαφύλαττε τον αθλητή μέσα ακριβώς σε αυτούς τους κινδύνους, ώστε να προκύπτει μεγάλη ωφέλεια από αυτόν για όσους μαθήτευαν κοντά του. «Σε κινδύνους θανάτου», λέει, «βρέθηκα πολλές φορές· από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερονύκτιο πέρασα στο βάθος της θάλασσας, σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους ποταμών, σε κινδύνους ληστών, σε κινδύνους από ομοεθνείς, σε κινδύνους από εθνικούς, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, σε κινδύνους μέσα σε πόλεις, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα». Ας μην προσπερνάμε επιπόλαια, αγαπητοί, τα όσα ειπώθηκαν· διότι το καθένα από αυτά από μόνο του μας υποδεικνύει ένα πέλαγος πειρασμών. Διότι δεν ανέφερε απλώς μία οδοιπορία, αλλά λέει, «σε οδοιπορίες πολλές φορές»· ούτε έναν κίνδυνο ποταμών, αλλά πολλούς και διάφορους κινδύνους, και τα υπέμεινε όλα σε υπερβολικό βαθμό. Και μετά από όλα αυτά λέει πάλι: «Σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα, πέραν των άλλων εξωτερικών περιστατικών».

Διότι ο πόθος για τον Θεό και η φλογερή αγάπη μετέθεσαν τον λογισμό του από τα αισθητά στα νοητά, και από τα παρόντα στα μέλλοντα, και από τα βλεπόμενα στα μη ορώμενα. Τέτοιο πράγμα είναι η πίστη και η αγάπη για τον Θεό. Και για να διαπιστώσεις την πολλή του ευγνωμοσύνη, δες αυτόν που τόσο πολύ αγαπούσε τον Δεσπότη και φλεγόταν από τον πόθο για Αυτόν, να εκδιώκεται, να καταδιώκεται, να μαστιγώνεται, να υπομένει μύρια δεινά και να λέει: «Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε θανάτους πολλές φορές· από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους ποταμών, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, σε κόπο και μόχθο»· και ενώ έπασχε τόσα πολλά, χαιρόταν και αγαλλιούσε. Διότι γνώριζε και είχε την απόλυτη βεβαιότητα ότι οι τωρινοί πόνοι γίνονται γι' αυτόν πρόξενοι των μεγαλύτερων βραβείων, και οι κίνδυνοι γεννούσαν στεφάνια.

Αυτό δε το είπε, επειδή επρόκειτο να διηγηθεί τον προηγούμενο βίο του και την ξαφνική του μεταβολή, και να καταδείξει με σαφείς αποδείξεις ότι μετεστράφη αληθινά, ώστε να μη νομίσουν ότι τα κάνει αυτά απολογούμενος σε αυτούς, και έτσι υπερηφανευτούν. Γι' αυτό προείπε: «Τώρα, λοιπόν, ανθρώπους πείθω;» Διότι γνωρίζει να φθέγγεται στον κατάλληλο καιρό, για τη διόρθωση των μαθητών του, κάτι υψηλό και σπουδαίο. Αν και θα μπορούσε να αντλήσει τις αποδείξεις ότι κηρύττει αληθινά από αλλού: από τα σημεία, από τα θαύματα, από τους κινδύνους, από τα δεσμωτήρια, από τους καθημερινούς θανάτους, από την πείνα και τη δίψα και από τη γυμνότητα, και από άλλα παρόμοια· αλλά επειδή ο λόγος του τώρα δεν απευθυνόταν προς τους ψευδαποστόλους, αλλά προς τους Αποστόλους, και εκείνοι είχαν γίνει κοινωνοί σε αυτά, εννοώ στους κινδύνους, κατευθύνει τον λόγο του διαφορετικά. Επειδή, όταν απευθύνθηκε στους ψευδαποστόλους, έτσι εισήγαγε τη σύγκριση, προβάλλοντας την υπομονή του στους κινδύνους και λέγοντας: «Είναι διάκονοι του Χριστού; (παραφρονώντας μιλώ) εγώ είμαι περισσότερο· με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικές, με φυλακίσεις περισσότερες, με θανάτους πολλές φορές». Τώρα, ωστόσο, αναφέρεται στην προηγούμενη αναστροφή του και λέγει: «Σας γνωρίζω, αδελφοί, ότι το Ευαγγέλιο που κηρύχθηκε από εμένα δεν είναι κατά άνθρωπον».

Είναι Ισραηλίτες; Κι εγώ. Διότι δεν ήταν όλοι οι Εβραίοι Ισραηλίτες· επειδή και οι Αμμωνίτες και οι Μωαβίτες ήταν τέτοιοι. Γι' αυτό πρόσθεσε, διευκρινίζοντας την ευγενική καταγωγή, και λέει: Είναι σπέρμα του Αβραάμ; Κι εγώ. Είναι διάκονοι του Χριστού; Μιλώ σαν παράφρων, εγώ είμαι περισσότερο. Δεν αρκέστηκε στην προηγούμενη δικαιολογία, αλλά και στη συνέχεια τη χρησιμοποιεί πάλι: Μιλώ σαν παράφρων, εγώ είμαι περισσότερο. Εγώ είμαι ανώτερος και καλύτερός τους. Αν και είχε σαφείς τις αποδείξεις της υπεροχής του· αλλά παρ' όλα αυτά αποκαλεί την καύχηση αυτή παραφροσύνη. Και όμως, αν ήταν ψευδαπόστολοι, δεν έπρεπε να εισαγάγει την υπεροχή του μέσω σύγκρισης, αλλά να αναιρέσει εντελώς το γεγονός ότι εκείνοι ήταν διάκονοι. Βέβαια, το αναίρεσε αυτό λέγοντας: «Ψευδαπόστολοι, εργάτες δόλιοι, που μετασχηματίζονται σε αποστόλους του Χριστού»· τώρα όμως δεν ενεργεί με αυτόν τον τρόπο· διότι ο λόγος επρόκειτο να προχωρήσει σε εξέταση. Και κανείς δεν αποφαίνεται απλώς, όταν δεν προηγείται εξέταση, αλλά αφού πρώτα θέσει τη συγκριτική αναίρεση η οποία προκύπτει από τα ίδια τα πράγματα, αποδεικνύει ότι αυτή είναι πάρα πολύ ισχυρή. Εξάλλου, παραθέτει τη δική τους γνώμη και όχι δική του απόφανση, λέγοντας: «Είναι διάκονοι του Χριστού». Και λέγοντας, «εγώ περισσότερο», προχωρά τη σύγκριση και δείχνει πώς, όχι απλώς με το να εκφέρει άποψη, αλλά με το να προβάλλει την απόδειξη των ίδιων των έργων, διαφυλάσσει τον χαρακτήρα της αποστολικής του ιδιότητας. Και αφήνοντας κατά μέρος όλα τα σημεία, αρχίζει από τους πειρασμούς, λέγοντας τα εξής: «Με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικές».

Αυτό είναι μεγαλύτερο από εκείνο, το να δέχεται δηλαδή κανείς χτυπήματα και να μαστιγώνεται. «Σε φυλακές περισσότερο». Και εδώ πάλι υπάρχει επίταση. «Σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές». Διότι, λέει, καθημερινά πεθαίνω. Εδώ όμως εννοεί και στην πράξη· διότι πολλές φορές παραδόθηκα σε θανατηφόρους κινδύνους. «Πέντε φορές δέχτηκα από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία μαστιγώσεις». Γιατί λέει «παρά μία»; Υπήρχε ένας παλαιός νόμος, σύμφωνα με τον οποίο εκείνος που δεχόταν περισσότερες από σαράντα μαστιγώσεις θεωρούνταν από αυτούς άτιμος. Για να μην τον καταστήσει, λοιπόν, άτιμο η φόρα και η ορμή εκείνου που χτυπούσε, επιφέροντας περισσότερα χτυπήματα από τον επιτρεπόμενο αριθμό, όρισαν να μαστιγώνεται με σαράντα παρά μία· ώστε, ακόμη και αν αυτός που χτυπούσε ξεπερνούσε το μέτρο, να μην υπερβεί τις σαράντα, αλλά, παραμένοντας μέσα στα όρια του νόμιμου αριθμού, να μην ατιμάσει αυτόν που μαστιγωνόταν. «Τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα».

Αναλογίσου δε τούτο: Υπέστη ναυάγιο, για να σταματήσει το ναυάγιο της οικουμένης· πέρασε ένα ημερόνυχτο στον βυθό της θάλασσας, για να τους ανασύρει από τον βυθό της πλάνης· κοπίασε, για να αναπαύσει όσους κοπιάζουν· υπέμεινε πληγές, για να θεραπεύσει εκείνους που πληγώθηκαν από τον διάβολο· διέμεινε σε φυλακές, για να βγάλει στο φως εκείνους που κάθονταν σε φυλακή και σκοτάδι· βρέθηκε πολλές φορές σε κίνδυνο θανάτου, για να τους απαλλάξει από φοβερούς θανάτους· δέχθηκε πέντε φορές σαράντα παρά ένα χτυπήματα, για να ελευθερώσει αυτούς τους ίδιους που του τα προκάλεσαν από το μαστίγιο του διαβόλου· ραβδίστηκε, για να τους οδηγήσει υπό τη ράβδο και τη βακτηρία του Χριστού· λιθοβολήθηκε, για να τους απαλλάξει από τη λατρεία των αναίσθητων λίθων· βρέθηκε στην έρημο, για να τους γλιτώσει από την ερημιά· έκανε οδοιπορίες, για να στηρίξει όσους πλανιούνταν και να τους ανοίξει την οδό που φέρει στον ουρανό· κινδύνεψε σε πόλεις, για να τους υποδείξει την άνω πόλη· πείνασε και δίψασε, για να τους γλιτώσει από τον χειρότερο λιμό· υπέμεινε γυμνότητα, για να ντύσει όσους ασχημονούσαν με τη στολή του Χριστού· βρέθηκε υπό την πίεση του όχλου, για να τους απομακρύνει από την πολιορκία των δαιμόνων· πυρώθηκε, για να σβήσει τα πεπυρωμένα βέλη του διαβόλου· τον κατέβασαν με σχοινιά από ένα παράθυρο του τείχους, για να στείλει από κάτω προς τα πάνω όσους ήταν ριγμένοι χάμω. Θα τολμήσουμε, λοιπόν, να μιλήσουμε ακόμα, μη γνωρίζοντας ούτε καν όσα έπαθε ο Παύλος; Θα κάνουμε ακόμα λόγο για χρήματα; Θα νοιαστούμε ακόμα για γυναίκα, για πόλη και για ελευθερία, βλέποντας εκείνον να καταφρονεί αμέτρητες φορές την ίδια του τη ζωή;

Ο Παύλος, λοιπόν, χωρίς να κατέχει δύναμη λόγων, χωρίς να έχει χρηματική περιουσία, ούτε ακονισμένη γλώσσα, ούτε μεγαλείο πατρίδας, ούτε λαμπρότητα γένους, ούτε σωματική δύναμη, γυμνός, απομονωμένος, πιο άφωνος και από τα ψάρια, άσημος από άσημους, απαίδευτος, αμαθής, περιφερόταν σπέρνοντας ανά την οικουμένη τα σπέρματα της ευσέβειας, και όλοι του εναντιώνονταν· και ο μεν του επιτίθετο και τον μαστίγωνε· ο δε τον συνελάμβανε και τον έσερνε στο δεσμωτήριο· άλλος τον συνελάμβανε και τον έριχνε στα τηγάνια των βασανιστηρίων, και άλλος του προκαλούσε σκάνδαλα· και αντιμετώπιζε αναρίθμητους πολέμους. Έξωθεν μάχες, έσωθεν φόβοι. Διάκονοι του Χριστού είναι;

Μιλώ σαν παράφρων, εγώ περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές· σαράντα παρά μία μαστιγώσεις έλαβα, τρεις φορές ραβδίστηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους από ψευδάδελφους, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Εκτός από τα εξωτερικά αυτά, υπάρχει η καθημερινή μου πίεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι; Ο αδελφός έπεφτε, και αυτός πονούσε· ο εχθρός τον επιβουλευόταν, και αυτός υπέφερε. Το γνωρίζεις αυτό, ότι με εγκατέλειψαν όλοι όσοι είναι στην Ασία. Και πάλι: Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας. Πώς επρόκειτο να επαρκέσει για τους έξω, για τους έσω, για τις μαστιγώσεις, για τις λύπες, για τη θάλασσα, για τους κινδύνους, για τις φυλακές, για τις βίαιες προσαγωγές, για τα τηγάνια των βασανιστηρίων, για τις επιβουλές, για τους όχλους, για τους βασιλείς, για τους δικούς του, για τους ξένους, για τους ψευδάδελφους που τον επιβουλεύονταν, για τους αδελφούς που ασθενούσαν, για τους ξένους που απομακρύνονταν, για τους οικείους, για εκείνους που σκοντάφτουν; Πώς επαρκούσε το σώμα; Πώς επαρκούσε η ψυχή;

Είδες πόσους άθλους απαρίθμησε, πόσες θύελλες πειρασμών; Γράφοντας πάλι προς τους ίδιους, λέει: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». Έπειτα, θέλοντας να μας πείσει ότι το να θλίβεται κανείς για χάρη του Χριστού είναι πολύ πιο λαμπρό από το να επιτελεί σημεία, και παρέχοντας την απόδειξη της αποστολικής του ιδιότητας, και δείχνοντας ότι είναι ανώτερός τους —δεν εννοώ των αποστόλων, αλλά των ψευδαποστόλων— αντλεί την απόδειξη της υπεροχής του όχι από τα θαύματα και τα σημεία, αλλά από τους αλλεπάλληλους κινδύνους, λέγοντας τα εξής: «Με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικά πολλές, με φυλακίσεις περισσότερες, με θανατηφόρους κινδύνους πολλές φορές· πέντε φορές έλαβα από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα μέσα στον βυθό της θάλασσας. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, σε κινδύνους από τα έθνη, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους· με κόπο και μόχθο, με αγρυπνίες πολλές φορές, με πείνα και δίψα, μέσα σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από τα άλλα εξωτερικά περιστατικά».

Τόσο ακριβώς Τον γνωρίζω, όσο Εκείνος εμένα. Γι' αυτό και έλεγε: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, και τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός», κάνοντας λόγο για μια ξεχωριστή γνώση, και μάλιστα τέτοια που κανένας άλλος δεν μπορεί να έχει. «Εγώ θέτω την ψυχή μου». Το λέει αυτό συνεχώς, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι λαοπλάνος. Επειδή και ο Απόστολος, όταν ήθελε να αποδείξει ότι είναι γνήσιος δάσκαλος και αντιπαρέθετε τον λόγο του προς τους ψευδαποστόλους, συνιστούσε τον εαυτό του μέσα από τους κινδύνους και τους θανάτους, λέγοντας: «Με πληγές καθ' υπερβολήν, με θανάτους πολλές φορές». Διότι το να λέει «Είμαι το Φως» και «Είμαι η Ζωή», φαινόταν στους ανόητους ότι ήταν δείγμα αλαζονείας· το να λέει όμως «Θέλω να πεθάνω», δεν προκαλούσε καμία κακεντρέχεια, ούτε φθόνο. Γι' αυτό και δεν του απαντούν: «Εσύ μαρτυρείς για τον εαυτό σου· η μαρτυρία σου δεν είναι αληθινή». Διότι η φράση του αυτή έδειχνε πολλή στοργή, εφόσον ήθελε να παραδώσει τον εαυτό του ακόμη και για χάρη εκείνων που τον λιθοβολούσαν.

Και όπως ακριβώς ένα άλογο που πρόκειται να υπερπηδήσει έναν απότομο γκρεμό, ορμά μεν σαν να ετοιμάζεται να τον περάσει, αλλά βλέποντας το βάθος μουδιάζει και οπισθοχωρεί, έπειτα αισθανόμενο τον αναβάτη να το πιέζει πιο σφοδρά, επιχειρεί και πάλι, και παθαίνει ακριβώς το ίδιο, και φανερώνοντας την πίεση και τη βία που υφίσταται, στέκεται για πολλή ώρα χρεμετίζοντας στο χείλος του φαραγγιού, για να πάρει θάρρος και να το αποτολμήσει· έτσι και ο μακάριος Παύλος, σαν να επρόκειτο να ριχτεί σε κάποιον γκρεμό, δηλαδή στη διήγηση των δικών του εγκωμίων, και μία και δύο και τρεις και πολλές φορές διστάζει λέγοντας τα εξής: «Μακάρι να ανεχόσασταν για λίγο την αφροσύνη μου». Και πάλι: «Ας μη με θεωρήσει κανείς άφρονα· ειδάλλως, δεχθείτε με έστω και ως άφρονα». Και: «Αυτό που λέω, δεν το λέω σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου, αλλά σαν σε κατάσταση αφροσύνης, σε τούτη την υπόθεση της καυχήσεως». Και πάλι: «Επειδή πολλοί καυχώνται κατά σάρκα, θα καυχηθώ κι εγώ· διότι με ευχαρίστηση ανέχεστε τους άφρονες, αφού είστε φρόνιμοι». Και πάλι: «Σε ό,τι κι αν τολμά κανείς, με αφροσύνη το λέω, τολμώ κι εγώ». Και αφού αποκάλεσε τον εαυτό του χιλιάδες φορές άφρονα και ανόητο, τότε με δυσκολία τόλμησε να προχωρήσει στους επαίνους για τον εαυτό του: «Εβραίοι είναι; Κι εγώ. Ισραηλίτες είναι; Κι εγώ. Σπέρμα του Αβραάμ είναι; Κι εγώ. Διάκονοι του Χριστού είναι; Κι εγώ».

Και ούτε εδώ συγκράτησε τον εαυτό του, αλλά πάλι θέτει την προδιόρθωση, προσθέτοντας τα εξής: «Ως παράφρων μιλώ, εγώ περισσότερο». Και ούτε εδώ σταμάτησε, αλλά αφού διηγήθηκε όλα του τα εγκώμια, λέγει: «Έγινα άφρων καυχώμενος· εσείς με αναγκάσατε».

Γ΄. Αλλά όλα αυτά οδηγηθήκαμε να τα πούμε εξαιτίας των προοιμίων. Επειδή, όμως, μερικά από όσα μας αναγνώστηκαν σήμερα ίσως θορύβησαν πολλούς από εκείνους που δεν προσέχουν και από όσους έχουν άγνοια των Γραφών, εμπρός λοιπόν, ας προχωρήσουμε προς αυτά με πολλή ορμή. Διότι διαβάστηκε και το περιστατικό με την αιμορροούσα, η οποία με το άγγιγμά της σταμάτησε τις πηγές των αιμάτων της, και με τη δύναμη της πίστης της άρπαξε έναν τόσο μεγάλο θησαυρό. Και βέβαια, αυτό που έγινε ήταν κλοπή, αλλά κλοπή επαινετή, και εκείνη που τον άρπαξε, μετά τον έλεγχό της, επαινείται. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς, από τον οποίο έγινε η αρπαγή, εξαίρει τη γυναίκα. Διαβάστηκαν επίσης τα στίγματα του Παύλου, τα τραύματα, οι φυλακίσεις, οι διωγμοί, τα ναυάγια, τα δεσμά, οι αλυσίδες, οι ποικίλες και συνεχείς επιβουλές, οι καθημερινοί θάνατοι, η πείνα, η δίψα, η γυμνότητα, οι καθημερινές εναντίον του επιθέσεις του πλήθους. Αλλά τι να κάνω; Είναι ανάγκη να αποφύγω το θέμα καταβάλλοντας πολλή προσπάθεια, μήπως πάλι ο Παύλος, αιχμαλωτίζοντάς με, με απομακρύνει από το προκείμενο. Διότι γνωρίζετε πως πολλές φορές, ενώ βάδιζα και ήμουν στραμμένος προς άλλη κατεύθυνση, με συνάντησε στη μέση του λόγου και με συνεπήρε, και με τέτοιον τρόπο με κατέκτησε, ώστε με έπεισε να κατακλείσω τον λόγο μου σε αυτόν. Για να μην πάθουμε, λοιπόν, και σήμερα το ίδιο, βάζοντας με πολλή δύναμη χαλινάρι στον λόγο που παρασύρεται προς τα εκεί, ας τον συγκρατήσουμε και ας τον οδηγήσουμε στην προφητική ρήση.

Από αυτόν τον μεγάλο υπάρχει άλλος μεγαλύτερος, ο οποίος δεν έχει ακόμη πιστέψει, δεν έχει ακόμη αναδειχθεί για να κηρύξει. Δεν έχει ακόμη χειροτονηθεί στην αποστολική διακονία, δεν του έχω εμφανιστεί ακόμη ενώ διώκει, αλλά εξακολουθεί να βρίσκεται στην κατάσταση του διώκτη. Διότι σε σχέση με εκείνους που έχουν ήδη αναδειχθεί ο Ιωάννης είναι πράγματι μεγαλύτερος, σε σχέση όμως με εκείνον που πρόκειται να αναδειχθεί, είναι ελάχιστος· διότι ο μικρότερος εδώ είναι μεγαλύτερός του στη βασιλεία, και όποιος μέλλει να είναι μεγαλύτερος ανάμεσά σας, ας είναι διάκονος και έσχατος όλων σας. Ας δούμε, λοιπόν, ποιος είναι ο ελάχιστος και έσχατος όλων, για να γνωρίσουμε και τον μεγαλύτερο, επειδή η ιδιότητα του εσχάτου είναι, τρόπον τινά, δηλωτική του μεγαλύτερου. Τι λέει λοιπόν ο Απόστολος; «Και σε εμένα, τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους, δόθηκε η χάρη αυτή», και, «έσχατο από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα». Εάν, λοιπόν, αυτός αποδείχθηκε έσχατος και ελάχιστος όλων, είναι φανερό ότι είναι μεγαλύτερος όλων, επειδή έτσι αποφάνθηκε ο Κύριος. Και δεν είναι μεγαλύτερος μόνο από τον Ιωάννη, αλλά και από όλους τους αγίους. «Εβραίοι είναι; Και εγώ. Σπέρμα του Αβραάμ είναι; Και εγώ. Διάκονοι του Χριστού είναι; Εγώ περισσότερο». Τι είναι πιο φανερό από αυτό; Και όσον αφορά τους Εβραίους και τους Ισραηλίτες, επειδή ήταν ιδιότητες ελάχιστες, αποσιώπησε το «περισσότερο», για να μην πει κανείς ότι είναι μεγαλύτερος από εκείνους, αλλά ίσος με τούτους· στο πιο τιμητικό, όμως, από όλα, πρόσθεσε το μεγαλύτερο, για να καταστήσει το ζήτημα αναμφίβολο.

Και πάλι, για να μη φανεί ότι δίνει αφορμή για αληθινή καύχηση, αμέσως επισημαίνει την αιτία για την οποία υπερέχει από αυτούς, όντας σε περισσότερους κόπους, σε υπερβολικά πολλές πληγές, σε θάνατο και κινδύνους πολλές φορές, λέγοντας «κοπίασα περισσότερο από όλους»· και ότι, εάν ο καθένας θα λάβει την ανταμοιβή του σύμφωνα με τον δικό του κόπο, είναι φανερό πως αυτός θα τιμηθεί περισσότερο από όλους, ως εκείνος που κοπίασε περισσότερο. Τι είναι πιο λαμπρό από αυτό;

Πείσου λοιπόν, ότι αυτός ο νεότερος, ο εσχατογενής, ο έσχατος των μαθητών, το έκτρωμα σε σχέση με όλους τους άλλους, το περικάθαρμα όλου του κόσμου, θα τιμηθεί πενταπλάσια από τον Κύριο, όπως ακριβώς ο Βενιαμίν από τον Ιωσήφ, ο οποίος δεν ήταν παρών στην πώληση του αδελφού, που δεν συγκατατέθηκε με τους αδελφούς του, που παρέμεινε πάντοτε κοντά στον πατέρα του και σε τίποτα δεν τον λύπησε. Παρομοίως δε και αυτός δεν θα τιμηθεί κατά χάρη, αλλά ως οφειλή, επειδή κοπίασε περισσότερο από όλους, επειδή παρέμεινε διαρκώς κοντά στον Θεό και Πατέρα, επειδή δεν ήταν παρών στην προδοσία του Ιούδα. Διότι ως προς τον νόμο στάθηκε άμεμπτος και μεταξύ των αποστόλων ασύγκριτος: «Διότι αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός Του, το οποίο είναι η Εκκλησία, της οποίας εγώ έγινα διάκονος», σύμφωνα με το: «Όποιος θέλει μεταξύ σας». Βλέπεις τι λόγια εκφωνεί, τι μαρτυρεί για τον εαυτό του; Πώς, σε όσες θλίψεις υστέρησε ο Χριστός μη έχοντας φθάσει να τις υποστεί, αυτός τις αναπλήρωσε λέγοντας: «Αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού»; Θέλει να πει: ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου, εγώ είμαι το πλήρωμα των θλίψεων. Αληθώς υπομένοντας πληγές υπερβολικά, θλίψεις σε υπερθετικό βαθμό, ανάγκες, στενοχώριες, κόπο και μόχθο, νύχτα και ημέρα, και όλα όσα ο ίδιος απαρίθμησε, χωρίς να υπολογίζονται τα εξωτερικά περιστατικά. Ποιος όμως τολμά να τα πει αυτά;

Παρατήρησε τη φιλόθεη ψυχή· δεν ονομάζει την πράξη αυτή μόνο τόλμη, αλλά και αφροσύνη· διδάσκοντάς μας να μην επιδεικνύουμε τα έργα μας χωρίς λόγο και χωρίς καμία ανάγκη να μας πιέζει, αν τυχόν κάποιοι από εμάς βρεθούν να έχουν επιτελέσει κάποιο αγαθό. «Εβραίοι είναι; Κι εγώ. Ισραηλίτες είναι; Κι εγώ. Σπέρμα του Αβραάμ είναι; Κι εγώ». Για αυτά, λέει, υπερηφανεύονται; Ας μην νομίζουν ότι υστερούμε· διότι κι εμείς συμμετέχουμε στα ίδια. Έπειτα πρόσθεσε: «Διάκονοι του Χριστού είναι; Μιλώ σαν παράφρων, εγώ είμαι περισσότερο». Παρατήρησε εδώ την αρετή της ψυχής τούτου του μακάριου· διότι, αφού πρώτα ονόμασε αυτό που έκανε τόλμη και αφροσύνη, μολονότι βρέθηκε σε τόσο μεγάλη ανάγκη, ούτε έτσι δεν αρκέστηκε στα όσα είπε, αλλά, όταν επρόκειτο να δείξει ότι τους ξεπερνά κατά πολύ, για να μη νομίσει κανείς ότι τα λέει αυτά από φιλαυτία, ονομάζει πάλι παραφροσύνη τα λόγια του, σαν να έλεγε σχεδόν: «Μήπως τάχα δεν γνωρίζω ότι κάνω κάτι που φαντάζει παράταιρο στους πολλούς και δεν αρμόζει σε μένα; Αλλά η πολλή ανάγκη, που με ώθησε σε αυτό, με εξαναγκάζει· γι' αυτό συγχωρέστε με, λέει, που ξεστομίζω λόγια παραφροσύνης».

Άραγε θα μιμηθούμε έστω και τη σκιά του εμείς, που φέρουμε επάνω μας τόσο μεγάλα φορτία αμαρτημάτων, και που, ενώ πολλές φορές κατορθώνουμε κάτι μικρό, δεν ανεχόμαστε να το φυλάξουμε ούτε αυτό στα ταμεία της διανοίας μας, αλλά επειδή θηρεύουμε τη δόξα των ανθρώπων το επιδεικνύουμε και το εκθέτουμε δημόσια, στερώντας έτσι από τους εαυτούς μας, μέσω αυτής της άκαιρης φλυαρίας, την αμοιβή του Θεού; Όμως ο μακάριος αυτός δεν έπαθε κάτι τέτοιο, αλλά, αφού είπε το «Υπέρ εγώ», απαριθμεί πλέον τα κατορθώματα της ανδρείας του, και λέει: «Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε θανάτους πολλές φορές». Τι λες; Είναι κάτι το ξένο και παράδοξο αυτό που λέγεται από εσένα.

Εβραίοι είναι; Και εγώ. Ισραηλίτες είναι; Και εγώ. Σπέρμα του Αβραάμ είναι; Και εγώ. Για αυτά, λέει, υπερηφανεύονται; Ας μην νομίζουν ότι εμείς υστερούμε· διότι και εμείς στα ίδια μετέχουμε. Έπειτα πρόσθεσε: Διάκονοι του Χριστού είναι; Παραφρονώντας μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο. Παρατήρησε εδώ την αρετή της ψυχής αυτού του μακαρίου. Διότι, επειδή ονόμασε τόλμη και αφροσύνη αυτό που έπραξε, μολονότι βρέθηκε σε τόσο μεγάλη ανάγκη, ούτε έτσι αρκέστηκε σε όσα είπε· αλλά, όταν επρόκειτο να παρουσιάσει τον εαυτό του να τους ξεπερνά κατά πολύ, για να μην νομίσει κανείς ότι τα λέει αυτά από φιλαυτία, ονομάζει και πάλι παραφροσύνη αυτό που λέει, σαν να λέει: Μήπως δεν γνωρίζω ότι κάνω κάτι που εκτίθεται στους πολλούς και δεν μου ταιριάζει; Αλλά η μεγάλη ανάγκη με ώθησε σε αυτό και με εξαναγκάζει· γι' αυτό, συγχωρήστε με, λέει, που ξεστομίζω λόγια παραφροσύνης. Ας μιμηθούμε τουλάχιστον τη σκιά του εμείς, που έχουμε πάνω μας τόσα φορτία αμαρτημάτων, και που πολλές φορές, όταν κατορθώνουμε κάτι μικρό, δεν ανεχόμαστε να το φυλάξουμε ούτε αυτό στα ταμεία της διάνοιάς μας, αλλά, προκειμένου να θηρεύσουμε τη δόξα των ανθρώπων, το επιδεικνύουμε και το προβάλλουμε φανερά, και εξαιτίας αυτής της άκαιρης φλυαρίας στερούμε από τους εαυτούς μας την αμοιβή του Θεού.

Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακίσεις περισσότερο, σε θανάτους πολλές φορές· από τους Ιουδαίους δέχτηκα πέντε φορές σαράντα χτυπήματα παρά ένα, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, σε κινδύνους σε πόλεις, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα· σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από τα υπόλοιπα εξωτερικά περιστατικά.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, καλά το κέρδος που προκύπτει στην ψυχή από αυτές τις θλίψεις, έλεγε: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός»· έπειτα προσθέτει: «Γι' αυτό ευαρεστούμαι στις ασθένειες, στις ύβρεις, στις ανάγκες, στους διωγμούς, στα παθήματα, για να κατασκηνώσει επάνω μου η δύναμη του Χριστού». Γι' αυτόν τον λόγο, απευθυνόμενος σε κάποιους που διέμεναν στην Κόρινθο, οι οποίοι υπερηφανεύονταν για τον εαυτό τους και κατέκριναν τους υπολοίπους, διαμορφώνοντας τον χαρακτήρα της Επιστολής, αναγκάστηκε εξαιτίας αυτού να συνθέσει για εμάς την εικόνα των δικών του κατορθωμάτων, και αυτό όχι μέσα από τα σημεία, ούτε από τα θαύματα, ούτε από την τιμή, ούτε από την άνεση, αλλά μέσα από τα δεσμωτήρια, τα δικαστήρια, την πείνα, το ψύχος, τους πολέμους και τις επιβουλές, λέγοντάς τους τα εξής: «Διάκονοι του Χριστού είναι; Παραφρονώντας μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο»· και αποδεικνύοντας το «περισσότερο» και την υπεροχή του, λέει: «Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε θανάτους πολλές φορές», και τα εξής: «Αν πρέπει να καυχιέμαι, για όσα αφορούν την ασθένειά μου θα καυχηθώ».

Θ΄. Επομένως, και αν ακόμη έχει περισταλεί τώρα εκείνη η χάρις, αυτό δεν θα μπορέσει καθόλου να μας βλάψει, αλλά ούτε και να αποτελέσει δικαιολογία για εμάς, όταν θα δώσουμε λόγο για τα πεπραγμένα μας. Διότι και εκείνους τους μακαρίους δεν τους θαυμάζουμε για τα θαύματα· επειδή αυτό ήταν εξ ολοκλήρου αποτέλεσμα της δυνάμεως του Θεού· αλλά διότι επέδειξαν αγγελική πολιτεία· και αυτό είναι έργο της δικής τους προθυμίας μαζί με την άνωθεν βοήθεια. Και δεν το λέω εγώ αυτό τώρα, αλλά και ο ίδιος εκείνος ο μιμητής του Χριστού. Διότι, όταν ερχόταν σε αντιπαράθεση με τους ψευδαποστόλους γράφοντας στους μαθητές, και ήθελε να καταδείξει τη διαφορά ανάμεσα στην έγκυρη και την κίβδηλη διακονία, δεν το έπραξε αυτό με βάση τα θαύματα, αλλά με βάση τα δικά του κατορθώματα, λέγοντας τα εξής: Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο· με κόπους περισσότερους, με φυλακίσεις περισσότερες, με χτυπήματα υπερβολικά, αντιμέτωπος με τον θάνατο πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό. Με πολλές οδοιπορίες, με κινδύνους από ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, κινδύνους από εθνικούς, κινδύνους σε πόλη, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους στη θάλασσα, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, με κόπο και μόχθο, με πολλές αγρυπνίες, με πείνα και δίψα, με πολλές νηστείες, με ψύχος και γυμνότητα.

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, όταν καυχάται, δεν καυχάται μόνο για τα κατορθώματά του και για την τέλεση κάποιας γενναίας πράξης, αλλά για το ότι υπέφερε δεινά. Διότι, αφού είπε: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». Και ξεδιπλώνοντας την υπεροχή του κατά σύγκριση λέει: «βρέθηκα σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε θανάσιμους κινδύνους πολλές φορές· πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία ξυλιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στο πέλαγος· βρέθηκα σε κινδύνους ποταμών, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους στη θάλασσα, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, μέσα σε πείνα και δίψα, μέσα σε ψύχος και γυμνότητα· και εκτός από τα εξωτερικά αυτά δεινά, υπάρχει και η καθημερινή μου πίεση και μέριμνα». Είδες τη σειρά των παθημάτων και τις αφορμές της καυχήσεως;

Αυτούς, λοιπόν, μας υποδείκνυε πριν από λίγο ο μακάριος Παύλος και, απαριθμώντας τις ταλαιπωρίες τους, έλεγε: «Των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Πολύ επίκαιρα, όμως, εμφανίστηκε σε εμάς αυτός ο μακάριος· διότι αυτός, που και μόνο η παρουσία του θα αρκούσε για να προσφέρει παρηγοριά, τώρα που εισέρχεται μετά τους άλλους, ποια αποθάρρυνση και λύπη δεν θα εξαφάνιζε; Την πείνα, λοιπόν, και τη δίψα, και τη γύμνια, και τα ναυάγια, και τη διαμονή στις ερήμους, και τους φόβους, και τους κινδύνους, και τις επιβουλές, και τις φυλακές, και τις πληγές, και τις αγρυπνίες, και τους αμέτρητους θανάτους, και όλα τα άλλα όσα υπέμεινε για χάρη του κηρύγματος, θεωρώ πως δεν χρειάζεται καθόλου να τα αναφέρω. Διότι αυτά, αν και προκαλούσαν κάποιες θλίψεις, ωστόσο του παρείχαν και πνευματικές χαρές· αλλά όταν τον αποστράφηκαν όλοι όσοι βρίσκονταν στην Ασία, όταν οι Γαλάτες παρεκτράπηκαν —ένα ολόκληρο έθνος και μάλιστα με καλή φήμη—, όταν οι Κορίνθιοι κατακερμάτισαν την Εκκλησία τους σε πολλά μέρη, και, κολακεύοντας εκείνον που είχε πορνεύσει, τον οδήγησαν στην πνευματική αναισθησία, τι νομίζεις ότι έπαθε; Από πόσο σκοτάδι καταλήφθηκε η ψυχή του; Αλλά για ποιον λόγο χρειαζόμαστε συλλογισμούς, από τη στιγμή που μπορούμε να ακούσουμε τα ίδια του τα λόγια;

Διότι προς το παρόν δεν σε καλούμε σε εκείνους τους κινδύνους, ούτε στους καθημερινούς θανάτους, τους συνεχείς διωγμούς, τις μαστιγώσεις, τα δεσμά, την έχθρα όλης της οικουμένης, το μίσος των οικείων, τις αλλεπάλληλες αγρυπνίες, τις μακρινές οδοιπορίες, τα ναυάγια, τις επιδρομές των ληστών, τις επιβουλές των συγγενών, τις οδύνες για τους φίλους, την πείνα, το ψύχος, τη γυμνότητα, τον καύσωνα, την αθυμία για τους δικούς του ανθρώπους και για εκείνους που δεν είναι δικοί του. Τίποτα από αυτά δεν απαιτούμε προς το παρόν, αλλά μόνο τούτο αξιώνουμε, να απαλλαγείς από την επάρατη δουλεία και να επιστρέψεις στην προηγούμενη ελευθερία, αναλογιζόμενος τόσο την κόλαση που προέρχεται από την ασέλγεια, όσο και την τιμή που προέρχεται από τον προηγούμενο βίο. Διότι το να ζουν μέσα στη ραθυμία όσοι απιστούν στο κήρυγμα της αναστάσεως και να μη διακατέχονται ποτέ από έναν τέτοιο φόβο, δεν προκαλεί καμία απολύτως έκπληξη. Το να ζούμε, όμως, τόσο άθλια και ταλαίπωρα εμείς που είμαστε πεπεισμένοι για τα μέλλοντα περισσότερο από ό,τι για τα παρόντα, και να μην ταραζόμαστε καθόλου από την ανάμνησή τους, αλλά να περιπίπτουμε στην έσχατη αναισθησία, αυτό είναι γεμάτο από απέραντο παραλογισμό. Διότι, όταν εμείς οι πιστοί διαπράττουμε τα έργα των απίστων, ή μάλλον βρισκόμαστε σε αθλιότερη κατάσταση από εκείνους –αφού υπάρχουν πολλοί, ακόμη και ανάμεσά τους, που διέπρεψαν κατά τον βίο τους στην αρετή– ποια παρηγοριά θα υπάρξει για εμάς, και ποια συγγνώμη πλέον;

«Διότι με ευχαρίστηση ανέχεστε τους άφρονες, αφού εσείς είστε συνετοί. Διότι ανέχεστε αν κάποιος σας υποδουλώνει, αν κάποιος σας καταβροχθίζει, αν κάποιος σας αποσπά, αν κάποιος υπεραίρεται, αν κάποιος σας χτυπά στο πρόσωπο.» Δηλαδή, από τα εξωτερικά γνωρίσματα, από την ευγενική καταγωγή, από τον πλούτο, από τη σοφία, από το γεγονός ότι έχουν περιτομή και Ιουδαίους προγόνους. «Προς ντροπή μου το λέω.» Όχι ότι χτυπιέστε, αλλά διότι στην όψη αυτών που χτυπιούνται δεν υποφέρετε λιγότερα. «Σαν να φανήκαμε εμείς αδύναμοι· σε ό,τι όμως κανείς τολμά, μιλώ με αφροσύνη, τολμώ και εγώ. Είναι Εβραίοι; Το ίδιο και εγώ. Είναι Ισραηλίτες; Το ίδιο και εγώ. Είναι σπέρμα του Αβραάμ; Το ίδιο και εγώ. Είναι διάκονοι του Χριστού; Μιλώ σαν παράφρων, εγώ είμαι ανώτερος. Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα.» Μήπως δεν μπορούσαμε, λέει, και εμείς να σας κάνουμε τα ίδια; Αλλά δεν τα κάνουμε. Για ποιον λόγο, λοιπόν, τους ανέχεστε, σαν να μην μπορούμε εμείς να κάνουμε τα ίδια; Διότι αποτελεί σφάλμα για εσάς και μόνο το ότι ανέχεστε τους άφρονες. Αλλά το να ανέχεστε αυτούς που σας αρπάζουν, σας καταφρονούν και σας χτυπούν, δεν έχει καμία δικαιολογία. «Παρά ένα έλαβα.» Γιατί παρά ένα; Υπήρχε παλαιός νόμος ότι αυτός που δεχόταν περισσότερα από σαράντα χτυπήματα, θεωρούνταν ατιμασμένος μεταξύ τους.

Αυτό έπραξε λέγοντας τα εξής: «Διάκονοι του Χριστού είναι; Μιλώ σαν παράφρων, αλλά εγώ είμαι περισσότερο: με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικά πολλές, αντιμέτωπος με τον θάνατο πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στο πέλαγος. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους μεταξύ ψευδαδέλφων, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Χώρια από τα άλλα, υπάρχει η καθημερινή πίεση εναντίον μου, η μέριμνα για όλες τις εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;».