Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:24

Στην Ιουδαία βλασφημείται και στα έθνη δοξολογείται: «Θαυμαστό το όνομά σου». Αυτοί που έλαβαν τον νόμο στράφηκαν κατά του νομοθέτη, και τα άνομα έθνη υπέρ του νομοθέτη: «Θαυμαστό το όνομά σου». Ως εχθρούς μας καταδίωξαν οι Ιουδαίοι, και ως αγγέλους Θεού μας δέχθηκαν τα έθνη: «Θαυμαστό το όνομά σου». Ο Παύλος από τους Ιουδαίους δέχθηκε πέντε φορές «σαράντα παρά μία» μαστιγώσεις, ενώ στους εθνικούς Γαλάτες έγραφε: «Ως άγγελο Θεού με δεχθήκατε, ως Χριστό Ιησού· Θαυμαστό το όνομά σου». Οι αγαπημένοι σταύρωσαν τον αγαπητό, και οι αποξενωμένοι φόρεσαν τον σταυρό στο μέτωπο ως διάδημα: «Θαυμαστό το όνομά σου». Τα τέκνα του Αβραάμ πολεμούν τον Θεό του Αβραάμ, και τα τέκνα του διαβόλου Τον προσκυνούν: «Θαυμαστό το όνομά σου». Αυτοί που δέχθηκαν τον νόμο σε λίθινες πλάκες πήραν λίθους εναντίον σου για να σε λιθοβολήσουν, και αυτοί που προσκυνούσαν λίθους, προσκύνησαν εσένα, τον ακρογωνιαίο λίθο, ως Θεό: «Θαυμαστό το όνομά σου». Οι συμπολίτες σου λένε: «Δεν θέλουμε να βασιλεύσει αυτός εφ' ημών», ενώ οι ξένοι λένε: «Θέλουμε να δούμε τον Ιησού».

Μάθε, Χριστιανέ, πώς ευφραινόταν ο Παύλος, πώς απολάμβανε, πώς πανηγύριζε και γιόρταζε και χόρευε σε τούτον τον κόσμο. Και μιμήσου τον όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα. Πες μας, άγιε Παύλε, διότι δεν παύω να σε παρακαλώ, μακάριε: διηγήσου μας πώς απόλαυσες και ευφράνθηκες σε αυτόν τον κόσμο. Απαντά ο Παύλος: Η δική μου απόλαυση είναι αυτή: επί τρία χρόνια, νύχτα και μέρα, δεν σταμάτησα να νουθετώ τον καθένα με δάκρυα. Αυτό είναι για μένα πανηγύρι: σε κόπους περισσότερο, σε πληγές, σε φυλακές, σε θανάτους πολλές φορές, από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό της θάλασσας. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια και από εθνικούς και από ληστές, σε κινδύνους στην έρημο και στη θάλασσα. Σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα.

Και αν οι δίκαιοι επέδειξαν τόση ταπεινοφροσύνη, πώς πρέπει να είμαστε εμείς οι αμαρτωλοί; Διότι το να υπερηφανεύεται κανείς και να υψηλοφρονεί είναι φρόνημα της σάρκας· και σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, αν ζείτε κατά σάρκα, πρόκειται να πεθάνετε· αν όμως με το Πνεύμα θανατώνετε τις πράξεις της σάρκας, θα ζήσετε. Και δεν είναι δυνατόν να κυριαρχήσει κανείς στα πάθη, αν δεν έχει κατορθώσει προηγουμένως την αρετή. Δεν έχεις ακούσει τι υπέστη και ο μακάριος Παύλος υπέρ της ευσέβειας; Γράφει, πράγματι, στην προς Κορινθίους επιστολή: σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις· τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό, σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από ομογενείς, σε κινδύνους από εθνικούς, σε κινδύνους στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους μεταξύ ψευδαδέλφων· σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα· και τα εξής. Μπορούμε άραγε μπροστά σε αυτά να ανοίξουμε το στόμα μας;

Την παγίδα αυτήν μνημονεύουν και αλλού οι ίδιοι, λέγοντας: «Η ψυχή μας σώθηκε σαν στρουθίο από την παγίδα των κυνηγών· η παγίδα συνετρίβη και εμείς σωθήκαμε». Καταρχάς, λοιπόν, αυτοί που δοκιμάζονται στο πυρ εισάγονται στην παγίδα, ή στο οχύρωμα, ή στον περιορισμό, ή στην πολιορκία· έπειτα αγωνίζονται σε έναν δεύτερο άθλο, τον οποίο διασαφηνίζουν λέγοντας: «Έθεσες θλίψεις στις πλάτες μας». Κατά δε τον Ακύλα λένε: «Έθεσες τριγμό στην πλάτη μας»· και κατά τον Σύμμαχο: «Έθεσες περικύκλωση στην οσφύ μας». Με αυτά δηλώνουν τις σωματικές πληγές, τις οποίες εξέφρασε σαφέστερα ο Απόστολος λέγοντας: «Τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, από τους Ιουδαίους έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις». Και μετά τις φυλακίσεις και τις πληγές στις πλάτες ή στις οσφύες λέγουν: «Επέβαλες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας». Και αυτό θα το κατανοήσεις, βλέποντας κατά τους καιρούς των διωγμών να καταπατούν οι άθεοι και ασεβείς άνδρες και να υπερηφανεύονται αλαζονικά εις βάρος των αθλητών της θεοσεβείας, και τους τελευταίους να ταπεινώνονται και να έχουν συσταλμένα τα πρόσωπα εξαιτίας των βλασφημιών και των καυχησιολογιών των αθέων. Πολλές φορές, μάλιστα, χτύπησαν κατακέφαλα, καταφέροντας πληγές στα κεφάλια των αθλητών του Θεού. Αλλά όλα αυτά, λένε οι μάρτυρες του Θεού, Εσύ τα επέφερες σε εμάς, Θεέ. Διότι, εάν Εσύ δεν το ήθελες, τίποτα τέτοιο δεν θα τολμούσαν εναντίον μας· αλλά επειδή Εσύ το παραχωρούσες, γίνονταν αυτά.

«Περιφρονείς τον Σωτήρα, ο οποίος αν κλείσει το χέρι του, ποιος θα σε ελευθερώσει από τα αμαρτήματα, ποιος θα σε λύσει από τα δεσμά, σε ποιον θα βρεις το χειρόγραφο;» Έτσι λοιπόν, αυτός ο Παύλος, που κάποτε ήταν διώκτης, τώρα είναι ευαγγελιστής, που κάποτε ήταν πειρατής, τώρα είναι κυβερνήτης, που κάποτε ήταν λύκος, τώρα είναι ποιμένας, που κάποτε ήταν μόλυβδος, τώρα είναι χρυσάφι, που κάποτε ήταν βλάσφημος, τώρα υμνεί και υμνείται από όλους, αυτός είναι κορυφαίος ανάμεσα στους δασκάλους, εξαίρετος ανάμεσα στους θεοφόρους, διαπρεπής ανάμεσα στους προφήτες, σοφότερος ανάμεσα στους αποστόλους, άτρωτος ανάμεσα στους αθλητές, ενδοξότερος από τους κήρυκες της αλήθειας, δυνατότερος από τους στρατιώτες της ευσέβειας. Διότι, ποιος «τρεις φορές ραβδίστηκε» και ευχόταν και τέταρτη; Ποιος «έλαβε πέντε φορές από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία», όπως εκείνος καυχάται;

Και γράφοντας πάλι στους Γαλάτες, έλεγε: «Τόσα πολλά πάθατε μάταια; Αν βέβαια ήταν μάταια». Και διηγούμενος τα δικά του πάθη, έλεγε: «Με πολλή υπομονή, σε στενοχώρια, σε φυλακίσεις, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε πείνα, σε δίψα και γυμνότητα»· και πάλι: «Έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό, σε κινδύνους από ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από το γένος μου, κινδύνους στις ερημιές»· και πάλι: «Η καθημερινή μου επιβάρυνση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες»· και πάλι: «Ο εθνάρχης του βασιλιά Αρέτα φρουρούσε την πόλη των Δαμασκηνών, θέλοντας να με συλλάβει, και μέσα από ένα παράθυρο του τείχους με κατέβασαν με κοφίνι και ξέφυγα από τα χέρια του»· και πάλι αλλού: «Λογιστήκαμε ως πρόβατα προορισμένα για σφαγή»· και σε άλλο σημείο πάλι: «Είθε να δώσει έλεος ο Κύριος στον οίκο του Ονησιφόρου, διότι δεν ντράπηκε για τα δεσμά μου, αλλά όταν βρέθηκε στη Ρώμη, με αναζήτησε με μεγάλη σπουδή και με βρήκε».

Μέγα θαύμα, παράδοξο δικαστήριο, να βλέπει κανείς ψαρά να δικάζει και Φαρισαίο να δικάζεται, σκηνοποιό να κάθεται με παρρησία και αρχιερέα να λογοδοτεί με στεναγμούς. Γιατί λοιπόν ράπιζαν τον Δεσπότη στο πρόσωπο, τον χτυπούσαν στο κεφάλι, και στο τέλος φόνευσαν τον κληρονόμο έξω από τον αμπελώνα; Και γιατί φυλάκιζαν τον Πέτρο; Και γιατί βασάνιζαν τον Παύλο πέντε φορές με σαράντα παρά μία πληγές; Αλλά ο θαυμαστός αρχιερέας Ανανίας διέταξε τους υπηρέτες να χτυπήσουν το στόμα του Παύλου, το στόμα του Παύλου, το στόμα της χάριτος, το στόμα της αλήθειας, το πλήκτρο της ζωής, αυτό που ηχεί γενναιότερα από κάθε σάλπιγγα, που είναι πιο μελωδικό από κάθε αρμονία, το όργανο του Χριστού, τον αυλό του Πνεύματος· διότι όσα ενέκρινε το Άγιο Πνεύμα, ο Παύλος τα κατέστησε γνωστά διά της γλώσσας του· γι' αυτό νομίζω ότι ο Δαβίδ λέει εκ προσώπου του Παύλου: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέα οξυγράφου». Τι είπε λοιπόν ο Παύλος προς τον Ανανία, προβλέποντας την επερχόμενη σε αυτόν καταδίκη; «Πρόκειται να σε χτυπήσει ο Θεός, τοίχε ασβεστωμένε». Διότι τοίχος ασβεστωμένος είναι ο στολισμένος τάφος, εξωτερικά εχθρός, εσωτερικά νεκρός.

Ναι, λέει, αν και όχι στην πράξη, αλλά στην προαίρεση· διδάσκοντάς μας ότι παρέδιδε συνεχώς τον εαυτό του για το κήρυγμα σε τέτοιους κινδύνους που εγκυμονούσαν για εκείνον τον θάνατο, αλλά η χάρη του Θεού διαφύλαττε τον αθλητή μέσα ακριβώς σε αυτούς τους κινδύνους, ώστε να προκύπτει μεγάλη ωφέλεια από αυτόν για όσους μαθήτευαν κοντά του. «Σε κινδύνους θανάτου», λέει, «βρέθηκα πολλές φορές· από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερονύκτιο πέρασα στο βάθος της θάλασσας, σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους ποταμών, σε κινδύνους ληστών, σε κινδύνους από ομοεθνείς, σε κινδύνους από εθνικούς, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, σε κινδύνους μέσα σε πόλεις, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα». Ας μην προσπερνάμε επιπόλαια, αγαπητοί, τα όσα ειπώθηκαν· διότι το καθένα από αυτά από μόνο του μας υποδεικνύει ένα πέλαγος πειρασμών. Διότι δεν ανέφερε απλώς μία οδοιπορία, αλλά λέει, «σε οδοιπορίες πολλές φορές»· ούτε έναν κίνδυνο ποταμών, αλλά πολλούς και διάφορους κινδύνους, και τα υπέμεινε όλα σε υπερβολικό βαθμό. Και μετά από όλα αυτά λέει πάλι: «Σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα, πέραν των άλλων εξωτερικών περιστατικών».

Διότι ο πόθος για τον Θεό και η φλογερή αγάπη μετέθεσαν τον λογισμό του από τα αισθητά στα νοητά, και από τα παρόντα στα μέλλοντα, και από τα βλεπόμενα στα μη ορώμενα. Τέτοιο πράγμα είναι η πίστη και η αγάπη για τον Θεό. Και για να διαπιστώσεις την πολλή του ευγνωμοσύνη, δες αυτόν που τόσο πολύ αγαπούσε τον Δεσπότη και φλεγόταν από τον πόθο για Αυτόν, να εκδιώκεται, να καταδιώκεται, να μαστιγώνεται, να υπομένει μύρια δεινά και να λέει: «Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε θανάτους πολλές φορές· από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους ποταμών, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, σε κόπο και μόχθο»· και ενώ έπασχε τόσα πολλά, χαιρόταν και αγαλλιούσε. Διότι γνώριζε και είχε την απόλυτη βεβαιότητα ότι οι τωρινοί πόνοι γίνονται γι' αυτόν πρόξενοι των μεγαλύτερων βραβείων, και οι κίνδυνοι γεννούσαν στεφάνια.

Ναι, λέγει· αλλά όπως δεν είναι σε εμάς εφικτό το να αναχωρήσουμε από τον κόσμο και να είμαστε μαζί με τον Χριστό, έτσι ούτε το να μείνουμε εδώ είναι δικό μας γνώρισμα, εφόσον μας δίνεται η δυνατότητα να επιτύχουμε το πρώτο· αλλά και τα δύο αυτά είναι χαρακτηριστικά του Παύλου και της δικής του ψυχής. Τι λέγεις; Γνωρίζεις και έχεις πεισθεί ότι πρόκειται να είσαι μαζί με τον Χριστό, και αμφιβάλλεις λέγοντας: «Δεν γνωρίζω τι να επιλέξω;» Και όχι μόνο αυτό, αλλά επιλέγεις και το να βρίσκεσαι εδώ, εννοώ το να παραμείνεις στη σάρκα; Τι πράγμα είναι πάλι αυτό; Δεν έζησες έναν κατάπικρο βίο; Μέσα σε αγρυπνίες, σε ναυάγια, σε πείνα, δίψα και γυμνότητα, σε μέριμνες και φροντίδες; Μαζί με αυτούς που ασθενούσαν, ασθενούσες, και για εκείνους που σκανδαλίζονταν, φλεγόσουν. «Με πολλή υπομονή», λέγει, «σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε μαστιγώσεις, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε νηστείες, σε αγνότητα· πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα μερόνυχτο πέρασα στα βάθη της θάλασσας· με κινδύνους σε ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους στην πόλη, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους». Δεν ήσουν εσύ που, όταν ολόκληρο το έθνος των Γαλατών επέστρεψε στην τήρηση του νόμου, φώναζες δυνατά λέγοντας: «Εσείς που δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη»; Πόσο πολύ δεν πένθησες τότε, και παρ' όλα αυτά επιθυμείς ακόμη περισσότερο αυτόν τον εφήμερο βίο; Διότι, ακόμη κι αν τίποτα από όλα αυτά δεν σου είχε συμβεί, αλλά όλα όσα κατόρθωσες τα είχες κατορθώσει με ασφάλεια και με ανέσεις, δεν θα έπρεπε, φοβούμενος την αβεβαιότητα του μέλλοντος, να σπεύδεις προς κάποιο λιμάνι;

Όταν αυτός έμπαινε στα σπίτια, έσερνε άλλοτε άνδρες και γυναίκες, έχοντας χέρια όχι ανθρώπου, αλλά κάποιου άγριου θηρίου. Επειδή όμως έλαβε τα χρώματα της αλήθειας και την πνευματική εμπειρία, τα χέρια αυτά δεν ήταν πλέον ανθρώπου, αλλά πνευματικά, δενόμενα καθημερινά με αλυσίδες· και δεν χτύπησαν ποτέ κανέναν, αλλά χτυπήθηκαν μυριάδες φορές. Κάποτε σεβάστηκε αυτά τα χέρια ακόμη και μία οχιά· διότι δεν ήταν πλέον χέρια ανθρώπου· γι' αυτό και δεν τα έβλαψε. Θέλεις να δεις και την πλάτη του να είναι όμοια με τα υπόλοιπα μέλη; Άκουσε τι λέει και για αυτήν: «Από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα μαστιγώσεις παρά μία, τρεις φορές ραπίσθηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό». Αλλά, για να μην πέσουμε και εμείς σε έναν απέραντο βυθό και περιπλανηθούμε πολύ εξετάζοντας καθένα από τα μέλη του, έλα, αφήνοντας το σώμα, ας δούμε ένα άλλο κάλλος, αυτό των ενδυμάτων του, το οποίο σεβάστηκαν και οι δαίμονες· γι' αυτό και εκείνοι έφευγαν, και οι ασθένειες δραπέτευαν. Και όπου κι αν εμφανιζόταν ο Παύλος, τα πάντα υποχωρούσαν και παραμέριζαν, σαν να παρευρισκόταν ο άριστος πολεμιστής της οικουμένης. Και όπως εκείνοι που δέχθηκαν πολλές πληγές στον πόλεμο, έστω κι αν δουν το όπλο εκείνου που τους χτύπησε, φρίττουν· έτσι ακριβώς και οι δαίμονες, βλέποντας μόνο τα περιζώματά του, καταλαμβάνονταν από τρόμο.

Αυτό είναι μεγαλύτερο από εκείνο, το να δέχεται δηλαδή κανείς χτυπήματα και να μαστιγώνεται. «Σε φυλακές περισσότερο». Και εδώ πάλι υπάρχει επίταση. «Σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές». Διότι, λέει, καθημερινά πεθαίνω. Εδώ όμως εννοεί και στην πράξη· διότι πολλές φορές παραδόθηκα σε θανατηφόρους κινδύνους. «Πέντε φορές δέχτηκα από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία μαστιγώσεις». Γιατί λέει «παρά μία»; Υπήρχε ένας παλαιός νόμος, σύμφωνα με τον οποίο εκείνος που δεχόταν περισσότερες από σαράντα μαστιγώσεις θεωρούνταν από αυτούς άτιμος. Για να μην τον καταστήσει, λοιπόν, άτιμο η φόρα και η ορμή εκείνου που χτυπούσε, επιφέροντας περισσότερα χτυπήματα από τον επιτρεπόμενο αριθμό, όρισαν να μαστιγώνεται με σαράντα παρά μία· ώστε, ακόμη και αν αυτός που χτυπούσε ξεπερνούσε το μέτρο, να μην υπερβεί τις σαράντα, αλλά, παραμένοντας μέσα στα όρια του νόμιμου αριθμού, να μην ατιμάσει αυτόν που μαστιγωνόταν. «Τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα».

Αναλογίσου δε τούτο: Υπέστη ναυάγιο, για να σταματήσει το ναυάγιο της οικουμένης· πέρασε ένα ημερόνυχτο στον βυθό της θάλασσας, για να τους ανασύρει από τον βυθό της πλάνης· κοπίασε, για να αναπαύσει όσους κοπιάζουν· υπέμεινε πληγές, για να θεραπεύσει εκείνους που πληγώθηκαν από τον διάβολο· διέμεινε σε φυλακές, για να βγάλει στο φως εκείνους που κάθονταν σε φυλακή και σκοτάδι· βρέθηκε πολλές φορές σε κίνδυνο θανάτου, για να τους απαλλάξει από φοβερούς θανάτους· δέχθηκε πέντε φορές σαράντα παρά ένα χτυπήματα, για να ελευθερώσει αυτούς τους ίδιους που του τα προκάλεσαν από το μαστίγιο του διαβόλου· ραβδίστηκε, για να τους οδηγήσει υπό τη ράβδο και τη βακτηρία του Χριστού· λιθοβολήθηκε, για να τους απαλλάξει από τη λατρεία των αναίσθητων λίθων· βρέθηκε στην έρημο, για να τους γλιτώσει από την ερημιά· έκανε οδοιπορίες, για να στηρίξει όσους πλανιούνταν και να τους ανοίξει την οδό που φέρει στον ουρανό· κινδύνεψε σε πόλεις, για να τους υποδείξει την άνω πόλη· πείνασε και δίψασε, για να τους γλιτώσει από τον χειρότερο λιμό· υπέμεινε γυμνότητα, για να ντύσει όσους ασχημονούσαν με τη στολή του Χριστού· βρέθηκε υπό την πίεση του όχλου, για να τους απομακρύνει από την πολιορκία των δαιμόνων· πυρώθηκε, για να σβήσει τα πεπυρωμένα βέλη του διαβόλου· τον κατέβασαν με σχοινιά από ένα παράθυρο του τείχους, για να στείλει από κάτω προς τα πάνω όσους ήταν ριγμένοι χάμω. Θα τολμήσουμε, λοιπόν, να μιλήσουμε ακόμα, μη γνωρίζοντας ούτε καν όσα έπαθε ο Παύλος; Θα κάνουμε ακόμα λόγο για χρήματα; Θα νοιαστούμε ακόμα για γυναίκα, για πόλη και για ελευθερία, βλέποντας εκείνον να καταφρονεί αμέτρητες φορές την ίδια του τη ζωή;

Μιλώ σαν παράφρων, εγώ περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές· σαράντα παρά μία μαστιγώσεις έλαβα, τρεις φορές ραβδίστηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους από ψευδάδελφους, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Εκτός από τα εξωτερικά αυτά, υπάρχει η καθημερινή μου πίεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι; Ο αδελφός έπεφτε, και αυτός πονούσε· ο εχθρός τον επιβουλευόταν, και αυτός υπέφερε. Το γνωρίζεις αυτό, ότι με εγκατέλειψαν όλοι όσοι είναι στην Ασία. Και πάλι: Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας. Πώς επρόκειτο να επαρκέσει για τους έξω, για τους έσω, για τις μαστιγώσεις, για τις λύπες, για τη θάλασσα, για τους κινδύνους, για τις φυλακές, για τις βίαιες προσαγωγές, για τα τηγάνια των βασανιστηρίων, για τις επιβουλές, για τους όχλους, για τους βασιλείς, για τους δικούς του, για τους ξένους, για τους ψευδάδελφους που τον επιβουλεύονταν, για τους αδελφούς που ασθενούσαν, για τους ξένους που απομακρύνονταν, για τους οικείους, για εκείνους που σκοντάφτουν; Πώς επαρκούσε το σώμα; Πώς επαρκούσε η ψυχή;

Είδες πόσους άθλους απαρίθμησε, πόσες θύελλες πειρασμών; Γράφοντας πάλι προς τους ίδιους, λέει: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». Έπειτα, θέλοντας να μας πείσει ότι το να θλίβεται κανείς για χάρη του Χριστού είναι πολύ πιο λαμπρό από το να επιτελεί σημεία, και παρέχοντας την απόδειξη της αποστολικής του ιδιότητας, και δείχνοντας ότι είναι ανώτερός τους —δεν εννοώ των αποστόλων, αλλά των ψευδαποστόλων— αντλεί την απόδειξη της υπεροχής του όχι από τα θαύματα και τα σημεία, αλλά από τους αλλεπάλληλους κινδύνους, λέγοντας τα εξής: «Με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικά πολλές, με φυλακίσεις περισσότερες, με θανατηφόρους κινδύνους πολλές φορές· πέντε φορές έλαβα από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα μέσα στον βυθό της θάλασσας. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, σε κινδύνους από τα έθνη, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους· με κόπο και μόχθο, με αγρυπνίες πολλές φορές, με πείνα και δίψα, μέσα σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από τα άλλα εξωτερικά περιστατικά».

Γ΄. Αλλά όλα αυτά οδηγηθήκαμε να τα πούμε εξαιτίας των προοιμίων. Επειδή, όμως, μερικά από όσα μας αναγνώστηκαν σήμερα ίσως θορύβησαν πολλούς από εκείνους που δεν προσέχουν και από όσους έχουν άγνοια των Γραφών, εμπρός λοιπόν, ας προχωρήσουμε προς αυτά με πολλή ορμή. Διότι διαβάστηκε και το περιστατικό με την αιμορροούσα, η οποία με το άγγιγμά της σταμάτησε τις πηγές των αιμάτων της, και με τη δύναμη της πίστης της άρπαξε έναν τόσο μεγάλο θησαυρό. Και βέβαια, αυτό που έγινε ήταν κλοπή, αλλά κλοπή επαινετή, και εκείνη που τον άρπαξε, μετά τον έλεγχό της, επαινείται. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς, από τον οποίο έγινε η αρπαγή, εξαίρει τη γυναίκα. Διαβάστηκαν επίσης τα στίγματα του Παύλου, τα τραύματα, οι φυλακίσεις, οι διωγμοί, τα ναυάγια, τα δεσμά, οι αλυσίδες, οι ποικίλες και συνεχείς επιβουλές, οι καθημερινοί θάνατοι, η πείνα, η δίψα, η γυμνότητα, οι καθημερινές εναντίον του επιθέσεις του πλήθους. Αλλά τι να κάνω; Είναι ανάγκη να αποφύγω το θέμα καταβάλλοντας πολλή προσπάθεια, μήπως πάλι ο Παύλος, αιχμαλωτίζοντάς με, με απομακρύνει από το προκείμενο. Διότι γνωρίζετε πως πολλές φορές, ενώ βάδιζα και ήμουν στραμμένος προς άλλη κατεύθυνση, με συνάντησε στη μέση του λόγου και με συνεπήρε, και με τέτοιον τρόπο με κατέκτησε, ώστε με έπεισε να κατακλείσω τον λόγο μου σε αυτόν. Για να μην πάθουμε, λοιπόν, και σήμερα το ίδιο, βάζοντας με πολλή δύναμη χαλινάρι στον λόγο που παρασύρεται προς τα εκεί, ας τον συγκρατήσουμε και ας τον οδηγήσουμε στην προφητική ρήση.

Αλλά δες τη δύναμη του πήλινου σκεύους. Διότι δεν έχει ψηθεί στη φωτιά, αλλά στο Πνεύμα. Πώς είναι πήλινο; Πέντε φορές δέχτηκα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, και το πήλινο σκεύος δεν συντρίφτηκε. Ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό της θάλασσας. Στον βυθό το πέρασε, και το πήλινο σκεύος δεν διαλύθηκε· ναυάγησε, και ο θησαυρός δεν χάθηκε· το πλοίο καταποντίστηκε, και το φορτίο επέπλευσε. Έχοντας δε τον θησαυρό. Ποιον θησαυρό; Τη χορηγία του Πνεύματος, τη δικαιοσύνη, τον αγιασμό, την απολύτρωση. Ποιον; Πες μου. Στο όνομα του Ιησού Χριστού, σήκω και περπάτα. Αινέα, σε θεραπεύει ο Ιησούς ο Χριστός. Σου λέω, πονηρό πνεύμα, φύγε από αυτόν.

Είδες πώς ομιλεί ο Υιός; Είδες πώς δέεται ο δούλος; Εκείνος λέει: Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. Αυτός όμως λέει: Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία. Και για να μάθεις ότι προσεύχεται με θέρμη, δεν προσεύχεται απλώς ενώ στέκεται όρθιος και λιθοβολείται, αλλά αφού γονάτισε, μίλησε με κατάνυξη, με πολλή συμπόνια. Θέλεις να σου δείξω και άλλον σύνδουλο που υπέφερε πολύ περισσότερα από εκείνον; Ο Παύλος λέει: Από τους Ιουδαίους τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα ημερονύχτιο πέρασα μέσα στον βυθό.

Και για να μάθεις ότι με ιδιαίτερο ζήλο το πράττει αυτό, δεν προσευχήθηκε απλώς, ούτε τυπικά, ούτε στεκόμενος όρθιος, αλλά αφού γονάτισε, με κατάνυξη, με πολλή συμπόνια. Θέλεις να σου δείξω και άλλον σύνδουλο να αναπέμπει σπουδαιότερη προσευχή υπέρ των εχθρών του; Άκου τον μακάριο Παύλο να λέει: διότι αφού ανέφερε όσα έπαθε, ότι δηλαδή «από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές από σαράντα παρά μία μαστιγιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα»· και αφού απαρίθμησε τη σωρεία των δεινών και τις επιβουλές, τις οποίες καθημερινά υπέμενε από αυτούς, λέει και ο ίδιος: «Θα ευχόμουν να είμαι εγώ ο ίδιος ανάθεμα από τον Χριστό υπέρ των αδελφών μου, των κατά σάρκα συγγενών μου, οι οποίοι είναι Ισραηλίτες». Θέλεις να δεις και άλλους, όχι από την Καινή, αλλά και από την Παλαιά Διαθήκη, να κάνουν ακριβώς το ίδιο; Διότι αυτό ακριβώς είναι το πιο θαυμαστό, όταν δηλαδή εκείνοι που δεν έλαβαν την εντολή να αγαπούν τους εχθρούς τους, αλλά να βγάζουν οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, και να ανταποδίδουν τα ίσα, αυτοί καταφέρνουν να φτάσουν στην αποστολική κορυφή. Άκου, λοιπόν, τι λέει ο Μωυσής, ο οποίος λιθοβολήθηκε πολλές φορές από τους Ιουδαίους: «Αν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την· αν όμως όχι, εξάλειψε κι εμένα από το βιβλίο που έγραψας». Βλέπεις τον καθένα από τους δικαίους να θέτει την ασφάλεια των άλλων πάνω από τη δική του σωτηρία; Δεν αμάρτησες καθόλου· για ποιον λόγο θέλεις να γίνεις κοινωνός της τιμωρίας τους;

Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακίσεις περισσότερο, σε θανάτους πολλές φορές· από τους Ιουδαίους δέχτηκα πέντε φορές σαράντα χτυπήματα παρά ένα, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, σε κινδύνους σε πόλεις, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα· σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από τα υπόλοιπα εξωτερικά περιστατικά.

Επειδή, λοιπόν, έκαναν χρήση των δικών τους δικαστηρίων, εξαιτίας αυτού συνέβαινε όσοι από αυτούς γίνονταν πιστοί να υφίστανται χειρότερα δεινά από όλους τους άλλους. Στις άλλες πόλεις, βέβαια, υπήρχαν και δικαστήρια και νόμοι και άρχοντες, και δεν επιτρεπόταν στους Έλληνες να σφάζουν ή να λιθοβολούν ή να προξενούν οποιοδήποτε άλλο παρόμοιο κακό, με δική τους τυραννική αυθαιρεσία, σε όσους απομακρύνονταν από αυτούς. Αλλά, εάν κάποιος συλλαμβανόταν να τολμά κάτι τέτοιο παρά την απόφαση των δικαστών, τιμωρούνταν και ο ίδιος. Στους Ιουδαίους, όμως, αυτά επιτρέπονταν με μεγάλη ευχέρεια εξουσίας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, όσοι από εκείνους πίστευαν υπέφεραν πιο δεινά από όλους, σαν να ήταν εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε λύκους και χωρίς να έχουν κανέναν να τους σώσει. Έτσι, λοιπόν, και τον Παύλο τον μαστίγωναν πολλές φορές· και άκουσέ τον να το δηλώνει αυτό και να λέει: «Πέντε φορές δέχθηκα από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα».

Θ΄. Επομένως, και αν ακόμη έχει περισταλεί τώρα εκείνη η χάρις, αυτό δεν θα μπορέσει καθόλου να μας βλάψει, αλλά ούτε και να αποτελέσει δικαιολογία για εμάς, όταν θα δώσουμε λόγο για τα πεπραγμένα μας. Διότι και εκείνους τους μακαρίους δεν τους θαυμάζουμε για τα θαύματα· επειδή αυτό ήταν εξ ολοκλήρου αποτέλεσμα της δυνάμεως του Θεού· αλλά διότι επέδειξαν αγγελική πολιτεία· και αυτό είναι έργο της δικής τους προθυμίας μαζί με την άνωθεν βοήθεια. Και δεν το λέω εγώ αυτό τώρα, αλλά και ο ίδιος εκείνος ο μιμητής του Χριστού. Διότι, όταν ερχόταν σε αντιπαράθεση με τους ψευδαποστόλους γράφοντας στους μαθητές, και ήθελε να καταδείξει τη διαφορά ανάμεσα στην έγκυρη και την κίβδηλη διακονία, δεν το έπραξε αυτό με βάση τα θαύματα, αλλά με βάση τα δικά του κατορθώματα, λέγοντας τα εξής: Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο· με κόπους περισσότερους, με φυλακίσεις περισσότερες, με χτυπήματα υπερβολικά, αντιμέτωπος με τον θάνατο πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό. Με πολλές οδοιπορίες, με κινδύνους από ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, κινδύνους από εθνικούς, κινδύνους σε πόλη, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους στη θάλασσα, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, με κόπο και μόχθο, με πολλές αγρυπνίες, με πείνα και δίψα, με πολλές νηστείες, με ψύχος και γυμνότητα.

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, όταν καυχάται, δεν καυχάται μόνο για τα κατορθώματά του και για την τέλεση κάποιας γενναίας πράξης, αλλά για το ότι υπέφερε δεινά. Διότι, αφού είπε: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». Και ξεδιπλώνοντας την υπεροχή του κατά σύγκριση λέει: «βρέθηκα σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε θανάσιμους κινδύνους πολλές φορές· πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία ξυλιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στο πέλαγος· βρέθηκα σε κινδύνους ποταμών, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους στη θάλασσα, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, μέσα σε πείνα και δίψα, μέσα σε ψύχος και γυμνότητα· και εκτός από τα εξωτερικά αυτά δεινά, υπάρχει και η καθημερινή μου πίεση και μέριμνα». Είδες τη σειρά των παθημάτων και τις αφορμές της καυχήσεως;

Αυτούς, λοιπόν, μας υποδείκνυε πριν από λίγο ο μακάριος Παύλος και, απαριθμώντας τις ταλαιπωρίες τους, έλεγε: «Των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Πολύ επίκαιρα, όμως, εμφανίστηκε σε εμάς αυτός ο μακάριος· διότι αυτός, που και μόνο η παρουσία του θα αρκούσε για να προσφέρει παρηγοριά, τώρα που εισέρχεται μετά τους άλλους, ποια αποθάρρυνση και λύπη δεν θα εξαφάνιζε; Την πείνα, λοιπόν, και τη δίψα, και τη γύμνια, και τα ναυάγια, και τη διαμονή στις ερήμους, και τους φόβους, και τους κινδύνους, και τις επιβουλές, και τις φυλακές, και τις πληγές, και τις αγρυπνίες, και τους αμέτρητους θανάτους, και όλα τα άλλα όσα υπέμεινε για χάρη του κηρύγματος, θεωρώ πως δεν χρειάζεται καθόλου να τα αναφέρω. Διότι αυτά, αν και προκαλούσαν κάποιες θλίψεις, ωστόσο του παρείχαν και πνευματικές χαρές· αλλά όταν τον αποστράφηκαν όλοι όσοι βρίσκονταν στην Ασία, όταν οι Γαλάτες παρεκτράπηκαν —ένα ολόκληρο έθνος και μάλιστα με καλή φήμη—, όταν οι Κορίνθιοι κατακερμάτισαν την Εκκλησία τους σε πολλά μέρη, και, κολακεύοντας εκείνον που είχε πορνεύσει, τον οδήγησαν στην πνευματική αναισθησία, τι νομίζεις ότι έπαθε; Από πόσο σκοτάδι καταλήφθηκε η ψυχή του; Αλλά για ποιον λόγο χρειαζόμαστε συλλογισμούς, από τη στιγμή που μπορούμε να ακούσουμε τα ίδια του τα λόγια;

Διότι προς το παρόν δεν σε καλούμε σε εκείνους τους κινδύνους, ούτε στους καθημερινούς θανάτους, τους συνεχείς διωγμούς, τις μαστιγώσεις, τα δεσμά, την έχθρα όλης της οικουμένης, το μίσος των οικείων, τις αλλεπάλληλες αγρυπνίες, τις μακρινές οδοιπορίες, τα ναυάγια, τις επιδρομές των ληστών, τις επιβουλές των συγγενών, τις οδύνες για τους φίλους, την πείνα, το ψύχος, τη γυμνότητα, τον καύσωνα, την αθυμία για τους δικούς του ανθρώπους και για εκείνους που δεν είναι δικοί του. Τίποτα από αυτά δεν απαιτούμε προς το παρόν, αλλά μόνο τούτο αξιώνουμε, να απαλλαγείς από την επάρατη δουλεία και να επιστρέψεις στην προηγούμενη ελευθερία, αναλογιζόμενος τόσο την κόλαση που προέρχεται από την ασέλγεια, όσο και την τιμή που προέρχεται από τον προηγούμενο βίο. Διότι το να ζουν μέσα στη ραθυμία όσοι απιστούν στο κήρυγμα της αναστάσεως και να μη διακατέχονται ποτέ από έναν τέτοιο φόβο, δεν προκαλεί καμία απολύτως έκπληξη. Το να ζούμε, όμως, τόσο άθλια και ταλαίπωρα εμείς που είμαστε πεπεισμένοι για τα μέλλοντα περισσότερο από ό,τι για τα παρόντα, και να μην ταραζόμαστε καθόλου από την ανάμνησή τους, αλλά να περιπίπτουμε στην έσχατη αναισθησία, αυτό είναι γεμάτο από απέραντο παραλογισμό. Διότι, όταν εμείς οι πιστοί διαπράττουμε τα έργα των απίστων, ή μάλλον βρισκόμαστε σε αθλιότερη κατάσταση από εκείνους –αφού υπάρχουν πολλοί, ακόμη και ανάμεσά τους, που διέπρεψαν κατά τον βίο τους στην αρετή– ποια παρηγοριά θα υπάρξει για εμάς, και ποια συγγνώμη πλέον;

«Διότι με ευχαρίστηση ανέχεστε τους άφρονες, αφού εσείς είστε συνετοί. Διότι ανέχεστε αν κάποιος σας υποδουλώνει, αν κάποιος σας καταβροχθίζει, αν κάποιος σας αποσπά, αν κάποιος υπεραίρεται, αν κάποιος σας χτυπά στο πρόσωπο.» Δηλαδή, από τα εξωτερικά γνωρίσματα, από την ευγενική καταγωγή, από τον πλούτο, από τη σοφία, από το γεγονός ότι έχουν περιτομή και Ιουδαίους προγόνους. «Προς ντροπή μου το λέω.» Όχι ότι χτυπιέστε, αλλά διότι στην όψη αυτών που χτυπιούνται δεν υποφέρετε λιγότερα. «Σαν να φανήκαμε εμείς αδύναμοι· σε ό,τι όμως κανείς τολμά, μιλώ με αφροσύνη, τολμώ και εγώ. Είναι Εβραίοι; Το ίδιο και εγώ. Είναι Ισραηλίτες; Το ίδιο και εγώ. Είναι σπέρμα του Αβραάμ; Το ίδιο και εγώ. Είναι διάκονοι του Χριστού; Μιλώ σαν παράφρων, εγώ είμαι ανώτερος. Σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους πέντε φορές έλαβα σαράντα.» Μήπως δεν μπορούσαμε, λέει, και εμείς να σας κάνουμε τα ίδια; Αλλά δεν τα κάνουμε. Για ποιον λόγο, λοιπόν, τους ανέχεστε, σαν να μην μπορούμε εμείς να κάνουμε τα ίδια; Διότι αποτελεί σφάλμα για εσάς και μόνο το ότι ανέχεστε τους άφρονες. Αλλά το να ανέχεστε αυτούς που σας αρπάζουν, σας καταφρονούν και σας χτυπούν, δεν έχει καμία δικαιολογία. «Παρά ένα έλαβα.» Γιατί παρά ένα; Υπήρχε παλαιός νόμος ότι αυτός που δεχόταν περισσότερα από σαράντα χτυπήματα, θεωρούνταν ατιμασμένος μεταξύ τους.

Αυτό έπραξε λέγοντας τα εξής: «Διάκονοι του Χριστού είναι; Μιλώ σαν παράφρων, αλλά εγώ είμαι περισσότερο: με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικά πολλές, αντιμέτωπος με τον θάνατο πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στο πέλαγος. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους μεταξύ ψευδαδέλφων, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Χώρια από τα άλλα, υπάρχει η καθημερινή πίεση εναντίον μου, η μέριμνα για όλες τις εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;».