Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:28

«Είχε τείχος μέγα και υψηλό, είχε πυλώνες δώδεκα, και επί των πυλώνων αγγέλους δώδεκα, και ονόματα επιγεγραμμένα, τα οποία είναι των δώδεκα φυλών του Ισραήλ.» Το μεγάλο, υψηλό και φρουρητικό τείχος της Εκκλησίας για όσους βρίσκονται στην αγία πόλη είναι ο Χριστός, στον οποίο δώδεκα πυλώνες είναι οι άγιοι απόστολοι, δια των οποίων αποκτήσαμε την προσέγγιση και την είσοδο προς τον Πατέρα. Και αυτοί συνεργούνται από δώδεκα αγγέλους, οι οποίοι υπερέχουν και βρίσκονται πιο κοντά στον Θεό λόγω της οικειότητας που προσδίδει η αγιότητα. Διότι, εάν πιστεύουμε ότι κάθε πιστό τον ακολουθεί ένας άγγελος ως φύλακας, είναι πολύ πιο λογικό να νοηθεί ότι για τους θεμελιωτές της Εκκλησίας και τους σπορείς του ευαγγελικού λόγου, οι πρωτεύοντες μεταξύ των αγγέλων λειτουργούν ως συνεργοί στο ευαγγελικό κήρυγμα. Τα δε ονόματα των φυλών του νοητού Ισραήλ είναι γραμμένα στις αποστολικές εισόδους, επειδή και τα ονόματα των φυλών του αισθητού Ισραήλ ήταν κάποτε γραμμένα στην επωμίδα του εκάστοτε αρχιερέα. Διότι και η Γραφή τώρα, μέσω αυτών των ονομάτων, επιμαρτυρεί τη μέριμνα των αποστόλων για τους πιστούς, καθώς ο Παύλος λέει ότι έχει «τη μέριμνα όλων των εκκλησιών» και ότι «η καρδιά του έχει πλατυνθεί» και χωράει όλους αυτούς «τους οποίους» ο ίδιος «μέσω του Ευαγγελίου γέννησε».

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟ, ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ Την εκτίμηση που από παλιά τρέφαμε για την τιμιότητά σου, την επιβεβαιώνει πάντοτε η πάροδος του χρόνου, ή μάλλον και την επαυξάνει με την προσθήκη των όσων επιμέρους συμβαίνουν. Διότι, ενώ στους περισσότερους αρκεί να φροντίζει ο καθένας τα του εαυτού του, σε σένα δεν αρκεί αυτό, αλλά η μέριμνά σου για όλες τις Εκκλησίες είναι τόσο μεγάλη, όση είναι και για εκείνην που σου εμπιστεύθηκε ιδιαιτέρως ο κοινός μας Δεσπότης, αφού ουδέποτε σταματάς να διαλέγεσαι, να νουθετείς, να στέλνεις επιστολές και να αποστέλλεις κάθε φορά κάποιους για να συμβουλεύουν τα βέλτιστα. Και τώρα, δεχθήκαμε με πολλή χαρά τον αιδεσιμότατο αδελφό Πέτρο, ο οποίος απεστάλη από το ιερό πλήρωμα του κλήρου που υπάγεται σε σένα, και επιδοκιμάσαμε τον αγαθό σκοπό της αποδημίας του, τον οποίο επιδεικνύει σύμφωνα με τις εντολές της τιμιότητάς σου, προσελκύοντας όσους αντιδρούν και συνενώνοντας τα διεσπασμένα.

Για να το κατανοήσουμε και να το δούμε αυτό πολύ εύκολα, ας ακούσουμε τι λέει ο ίδιος ο Παύλος για τον Παύλο. Παραλείπω να αναφέρω τους κόπους, τις αγρυπνίες, τους φόβους, τις κακουχίες σε πείνα και δίψα, αυτές σε ψύχος και γύμνια, εκείνους που επιβουλεύονταν από έξω, εκείνους που αντιδρούσαν από μέσα. Αφήνω κατά μέρος τους διωγμούς, τα συνέδρια, τα δεσμωτήρια, τα δεσμά, τους κατηγόρους, τα δικαστήρια, τους καθημερινούς και ανά πάσα ώρα θανάτους, τη σαργάνη, τους λιθοβολισμούς, τους ραβδισμούς, τις περιοδείες, τους κινδύνους στην ξηρά, αυτούς στη θάλασσα, τον βυθό, τα ναυάγια, τους κινδύνους των ποταμών, τους κινδύνους από ληστές, τους κινδύνους από το γένος του, τους κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, τον βιοπορισμό από την εργασία των χεριών του, το αδάπανο Ευαγγέλιο, το πώς έγινε θέατρο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους, στεκόμενος στο μέσο του Θεού και των ανθρώπων· υπέρ των μεν ανθρώπων αγωνιζόμενος, στον δε Θεό προσφέροντας και οικειώνοντας έναν περιούσιο λαό, ανεξάρτητα από τα εξωτερικά περιστατικά. Ποιος θα μπορούσε να περιγράψει επάξια την καθημερινή του επιστασία, τη φροντίδα για τον καθένα ξεχωριστά, τη μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες, τη συμπόνια και τη φιλαδελφία του προς όλους; Προσέκοπτε κάποιος, και ο Παύλος ασθενούσε· σκανδαλιζόταν άλλος, και ο Παύλος ήταν εκείνος που φλεγόταν.

Και γράφοντας πάλι στους Γαλάτες, έλεγε: «Τόσα πολλά πάθατε μάταια; Αν βέβαια ήταν μάταια». Και διηγούμενος τα δικά του πάθη, έλεγε: «Με πολλή υπομονή, σε στενοχώρια, σε φυλακίσεις, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε πείνα, σε δίψα και γυμνότητα»· και πάλι: «Έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό, σε κινδύνους από ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από το γένος μου, κινδύνους στις ερημιές»· και πάλι: «Η καθημερινή μου επιβάρυνση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες»· και πάλι: «Ο εθνάρχης του βασιλιά Αρέτα φρουρούσε την πόλη των Δαμασκηνών, θέλοντας να με συλλάβει, και μέσα από ένα παράθυρο του τείχους με κατέβασαν με κοφίνι και ξέφυγα από τα χέρια του»· και πάλι αλλού: «Λογιστήκαμε ως πρόβατα προορισμένα για σφαγή»· και σε άλλο σημείο πάλι: «Είθε να δώσει έλεος ο Κύριος στον οίκο του Ονησιφόρου, διότι δεν ντράπηκε για τα δεσμά μου, αλλά όταν βρέθηκε στη Ρώμη, με αναζήτησε με μεγάλη σπουδή και με βρήκε».

Ναι, λέει, αν και όχι στην πράξη, αλλά στην προαίρεση· διδάσκοντάς μας ότι παρέδιδε συνεχώς τον εαυτό του για το κήρυγμα σε τέτοιους κινδύνους που εγκυμονούσαν για εκείνον τον θάνατο, αλλά η χάρη του Θεού διαφύλαττε τον αθλητή μέσα ακριβώς σε αυτούς τους κινδύνους, ώστε να προκύπτει μεγάλη ωφέλεια από αυτόν για όσους μαθήτευαν κοντά του. «Σε κινδύνους θανάτου», λέει, «βρέθηκα πολλές φορές· από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερονύκτιο πέρασα στο βάθος της θάλασσας, σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους ποταμών, σε κινδύνους ληστών, σε κινδύνους από ομοεθνείς, σε κινδύνους από εθνικούς, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, σε κινδύνους μέσα σε πόλεις, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα». Ας μην προσπερνάμε επιπόλαια, αγαπητοί, τα όσα ειπώθηκαν· διότι το καθένα από αυτά από μόνο του μας υποδεικνύει ένα πέλαγος πειρασμών. Διότι δεν ανέφερε απλώς μία οδοιπορία, αλλά λέει, «σε οδοιπορίες πολλές φορές»· ούτε έναν κίνδυνο ποταμών, αλλά πολλούς και διάφορους κινδύνους, και τα υπέμεινε όλα σε υπερβολικό βαθμό. Και μετά από όλα αυτά λέει πάλι: «Σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα, πέραν των άλλων εξωτερικών περιστατικών».

Η καθημερινή επίθεση εναντίον μου. Οι θόρυβοι, οι ταραχές, οι πολιορκίες των όχλων και οι επιδρομές των πόλεων. Διότι αυτόν περισσότερο από όλους πολεμούσαν οι Ιουδαίοι, επειδή περισσότερο από όλους τους προκαλούσε σύγχυση, και αποτελούσε τον μεγαλύτερο έλεγχο της μανίας τους, καθώς άλλαξε παράταξη αιφνιδίως. Και σφοδρός έπνεε ο πόλεμος εναντίον του, από τους οικείους, από τους ξένους, από τους υποκριτές· και παντού κύματα και γκρεμοί, στην κατοικημένη γη, στην ακατοίκητη, στην ξηρά, στη θάλασσα, από έξω, από μέσα. Και δεν διέθετε ούτε την αναγκαία τροφή, ούτε ένα απλό ένδυμα, αλλά ο αγωνιστής της οικουμένης αγωνιζόταν γυμνός, και πυγμαχούσε πεινασμένος· τόσο πολύ απείχε από το να αποκτά χρήματα.

Επειδή ίσως αυτό να ήταν παλαιότερο και λιγότερο γνωστό· εκείνα όμως ήταν και στους ίδιους γνώριμα, δηλαδή η μέριμνα των Εκκλησιών και όλα τα άλλα. Δες, λοιπόν, πόσο μεγάλος ήταν ο πόλεμος, εφόσον εξαιτίας του φρουρούσε την πόλη. Όταν όμως λέω πόλεμο, εννοώ τον ζήλο του Παύλου· διότι, αν δεν έπνεε σφοδρός, δεν θα είχε εξάψει τον εθνάρχη σε τόση μανία. Αυτά είναι γνωρίσματα αποστολικής ψυχής: το να πάσχει τόσα πολλά και πουθενά να μην καταβάλλεται, αλλά να υπομένει γενναία όσα συμβαίνουν, και να μην ορμά απερίσκεπτα εναντίον των κινδύνων ούτε να ρίχνεται σε αυτούς. Πρόσεξε, για παράδειγμα, εδώ πώς ανέχτηκε να διαφύγει την πολιορκία, κατεβαίνοντας από ένα παράθυρο μέσα σε ένα κοφίνι. Διότι, μολονότι επιθυμούσε την αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο, εντούτοις αγαπούσε θερμά και τη σωτηρία των ανθρώπων. Γι' αυτό συχνά μηχανευόταν τέτοια μέσα, διατηρώντας τον εαυτό του για το κήρυγμα· και δεν απέφευγε να χρησιμοποιήσει ακόμη και ανθρώπινα τεχνάσματα, όταν το απαιτούσαν οι περιστάσεις· τόσο νηφάλιος και άγρυπνος ήταν. Διότι, όπου τα δεινά ήταν αναπόφευκτα, υπήρχε ανάγκη μόνο της χάριτος· όπου όμως ο πειρασμός ήταν αντιμετωπίσιμος, επινοούσε και πολλά από τον εαυτό του, αποδίδοντας όμως πάλι και εδώ τα πάντα στον Θεό. Και όπως ακριβώς ένας σπινθήρας άσβεστου πυρός, που πέφτει στο πέλαγος, σκεπάζεται από τα πολλά κύματα που ορμούν, και έπειτα αναδύεται πάλι λαμπρός, έτσι ακριβώς και ο μακάριος Παύλος, πότε καταχωνιαζόταν κινδυνεύοντας, και πότε, διαφεύγοντάς τους, αναδυόταν πιο φωτεινός, υπερισχύοντας μέσα από την κακοπάθεια.

Ο μάρτυρας πεθαίνει μία φορά· εκείνος όμως ο μακάριος με ένα σώμα και μία ψυχή υπέμεινε τόσους κινδύνους, όσοι είναι ικανοί να ταράξουν ακόμη και μια αδαμάντινη ψυχή. Και όσα υπέφεραν όλοι οι άγιοι σε τόσα πολλά σώματα, αυτά αυτός τα υπέμεινε όλα σε ένα. Και αφού εισήλθε στην οικουμένη σαν σε στάδιο και αποδύθηκε στον αγώνα ενάντια σε όλους, στεκόταν με γενναιότητα. Διότι γνώριζε τους δαίμονες που πυγμαχούσαν εναντίον του. Γι' αυτό και φάνηκε λαμπρός αμέσως από την αρχή· από την ίδια την αφετηρία και μέχρι το τέλος παρέμεινε ο ίδιος· μάλλον δε ενέτεινε τον αγώνα του, όσο πλησίαζε στο βραβείο. Και το αξιοθαύμαστο είναι ότι, ενώ έπασχε και πετύχαινε τόσα πολλά, γνώριζε να είναι εξαιρετικά μετριόφρων. Διότι, όταν βρέθηκε στην ανάγκη να διηγηθεί τα δικά του κατορθώματα, τα προσπέρασε όλα με ταχύτητα· καίτοι θα είχε γεμίσει αμέτρητα βιβλία, εάν ήθελε να αναπτύξει διεξοδικά το καθένα από όσα ανέφερε, εάν εξιστορούσε τις Εκκλησίες που φρόντιζε, τις φυλακίσεις και τα κατορθώματα μέσα σε αυτές, εάν περιέγραφε τις καθημερινές περιστάσεις και τις επιθέσεις των υπολοίπων.

Το ένα είναι φυσικό να συμβεί, το άλλο όμως όχι· διότι είναι δυνατόν να τιμωρούνται οι πονηροί, το να ευφραίνονται όμως πάντοτε οι αγαθοί δεν είναι δυνατόν. Κανείς δεν ήταν ίσος με τον Παύλο, αλλά παρ' όλα αυτά περνούσε όλον τον χρόνο του μέσα σε θλίψη, σε δάκρυα, σε στεναγμούς νύχτα και μέρα. Διότι λέει: «Με δάκρυα, νύχτα και μέρα επί τρία χρόνια, δεν σταμάτησα να νουθετώ»· και πάλι λέει: «Η καθημερινή μου μέριμνα». Δεν χαιρόταν δηλαδή σήμερα και πονούσε αύριο, αλλά καθημερινά δεν έπαυε να οδυνάται. Πώς, λοιπόν, λέει: «Οι πονηροί άνθρωποι θα προκόψουν προς το χειρότερο»;

Μιλώ σαν παράφρων, εγώ περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές· σαράντα παρά μία μαστιγώσεις έλαβα, τρεις φορές ραβδίστηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους από ψευδάδελφους, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Εκτός από τα εξωτερικά αυτά, υπάρχει η καθημερινή μου πίεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι; Ο αδελφός έπεφτε, και αυτός πονούσε· ο εχθρός τον επιβουλευόταν, και αυτός υπέφερε. Το γνωρίζεις αυτό, ότι με εγκατέλειψαν όλοι όσοι είναι στην Ασία. Και πάλι: Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας. Πώς επρόκειτο να επαρκέσει για τους έξω, για τους έσω, για τις μαστιγώσεις, για τις λύπες, για τη θάλασσα, για τους κινδύνους, για τις φυλακές, για τις βίαιες προσαγωγές, για τα τηγάνια των βασανιστηρίων, για τις επιβουλές, για τους όχλους, για τους βασιλείς, για τους δικούς του, για τους ξένους, για τους ψευδάδελφους που τον επιβουλεύονταν, για τους αδελφούς που ασθενούσαν, για τους ξένους που απομακρύνονταν, για τους οικείους, για εκείνους που σκοντάφτουν; Πώς επαρκούσε το σώμα; Πώς επαρκούσε η ψυχή;

Είδες πόσους άθλους απαρίθμησε, πόσες θύελλες πειρασμών; Γράφοντας πάλι προς τους ίδιους, λέει: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». Έπειτα, θέλοντας να μας πείσει ότι το να θλίβεται κανείς για χάρη του Χριστού είναι πολύ πιο λαμπρό από το να επιτελεί σημεία, και παρέχοντας την απόδειξη της αποστολικής του ιδιότητας, και δείχνοντας ότι είναι ανώτερός τους —δεν εννοώ των αποστόλων, αλλά των ψευδαποστόλων— αντλεί την απόδειξη της υπεροχής του όχι από τα θαύματα και τα σημεία, αλλά από τους αλλεπάλληλους κινδύνους, λέγοντας τα εξής: «Με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικά πολλές, με φυλακίσεις περισσότερες, με θανατηφόρους κινδύνους πολλές φορές· πέντε φορές έλαβα από τους Ιουδαίους σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα μέσα στον βυθό της θάλασσας. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, σε κινδύνους από τα έθνη, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους· με κόπο και μόχθο, με αγρυπνίες πολλές φορές, με πείνα και δίψα, μέσα σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από τα άλλα εξωτερικά περιστατικά».

Γ΄. Αλλά όλα αυτά οδηγηθήκαμε να τα πούμε εξαιτίας των προοιμίων. Επειδή, όμως, μερικά από όσα μας αναγνώστηκαν σήμερα ίσως θορύβησαν πολλούς από εκείνους που δεν προσέχουν και από όσους έχουν άγνοια των Γραφών, εμπρός λοιπόν, ας προχωρήσουμε προς αυτά με πολλή ορμή. Διότι διαβάστηκε και το περιστατικό με την αιμορροούσα, η οποία με το άγγιγμά της σταμάτησε τις πηγές των αιμάτων της, και με τη δύναμη της πίστης της άρπαξε έναν τόσο μεγάλο θησαυρό. Και βέβαια, αυτό που έγινε ήταν κλοπή, αλλά κλοπή επαινετή, και εκείνη που τον άρπαξε, μετά τον έλεγχό της, επαινείται. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς, από τον οποίο έγινε η αρπαγή, εξαίρει τη γυναίκα. Διαβάστηκαν επίσης τα στίγματα του Παύλου, τα τραύματα, οι φυλακίσεις, οι διωγμοί, τα ναυάγια, τα δεσμά, οι αλυσίδες, οι ποικίλες και συνεχείς επιβουλές, οι καθημερινοί θάνατοι, η πείνα, η δίψα, η γυμνότητα, οι καθημερινές εναντίον του επιθέσεις του πλήθους. Αλλά τι να κάνω; Είναι ανάγκη να αποφύγω το θέμα καταβάλλοντας πολλή προσπάθεια, μήπως πάλι ο Παύλος, αιχμαλωτίζοντάς με, με απομακρύνει από το προκείμενο. Διότι γνωρίζετε πως πολλές φορές, ενώ βάδιζα και ήμουν στραμμένος προς άλλη κατεύθυνση, με συνάντησε στη μέση του λόγου και με συνεπήρε, και με τέτοιον τρόπο με κατέκτησε, ώστε με έπεισε να κατακλείσω τον λόγο μου σε αυτόν. Για να μην πάθουμε, λοιπόν, και σήμερα το ίδιο, βάζοντας με πολλή δύναμη χαλινάρι στον λόγο που παρασύρεται προς τα εκεί, ας τον συγκρατήσουμε και ας τον οδηγήσουμε στην προφητική ρήση.

Πείσου λοιπόν, ότι αυτός ο νεότερος, ο εσχατογενής, ο έσχατος των μαθητών, το έκτρωμα σε σχέση με όλους τους άλλους, το περικάθαρμα όλου του κόσμου, θα τιμηθεί πενταπλάσια από τον Κύριο, όπως ακριβώς ο Βενιαμίν από τον Ιωσήφ, ο οποίος δεν ήταν παρών στην πώληση του αδελφού, που δεν συγκατατέθηκε με τους αδελφούς του, που παρέμεινε πάντοτε κοντά στον πατέρα του και σε τίποτα δεν τον λύπησε. Παρομοίως δε και αυτός δεν θα τιμηθεί κατά χάρη, αλλά ως οφειλή, επειδή κοπίασε περισσότερο από όλους, επειδή παρέμεινε διαρκώς κοντά στον Θεό και Πατέρα, επειδή δεν ήταν παρών στην προδοσία του Ιούδα. Διότι ως προς τον νόμο στάθηκε άμεμπτος και μεταξύ των αποστόλων ασύγκριτος: «Διότι αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός Του, το οποίο είναι η Εκκλησία, της οποίας εγώ έγινα διάκονος», σύμφωνα με το: «Όποιος θέλει μεταξύ σας». Βλέπεις τι λόγια εκφωνεί, τι μαρτυρεί για τον εαυτό του; Πώς, σε όσες θλίψεις υστέρησε ο Χριστός μη έχοντας φθάσει να τις υποστεί, αυτός τις αναπλήρωσε λέγοντας: «Αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού»; Θέλει να πει: ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου, εγώ είμαι το πλήρωμα των θλίψεων. Αληθώς υπομένοντας πληγές υπερβολικά, θλίψεις σε υπερθετικό βαθμό, ανάγκες, στενοχώριες, κόπο και μόχθο, νύχτα και ημέρα, και όλα όσα ο ίδιος απαρίθμησε, χωρίς να υπολογίζονται τα εξωτερικά περιστατικά. Ποιος όμως τολμά να τα πει αυτά;

Ήθελα να ασπαστώ τα χέρια που πολλές φορές δέθηκαν για τον Χριστό, που έγραψαν [επιστολές] από το δεσμωτήριο, που εργάστηκαν και αναπλήρωσαν τις στερήσεις των αδελφών, το στήθος που είχε περιβληθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, την καρδιά <στην> οποία ενθρονιζόταν ο Χριστός, αυτήν που ανέβλυζε ποταμούς <δακρύων> [ύδατος που αναπηδά εις ζωήν αιώνιον], που πυρωνόταν για όσους σκανδαλίζονταν και οδυνόταν για τις αδυναμίες των πιστών, αυτήν που χωρούσε τις μέριμνες όλων των εκκλησιών.

Αλλά ο μακάριος αυτός δεν έπαθε τίποτε τέτοιο, αλλά αφού είπε, «Εγώ περισσότερο», απαριθμεί στη συνέχεια τα κατορθώματα της ανδρείας του και λέει: «Με κόπο και μόχθο, με πολλές αγρυπνίες, με πείνα και δίψα, με πολλές νηστείες, με ψύχος και γυμνότητα, εκτός από τα εξωτερικά περιστατικά».

Δες πάλι ένα άλλο πέλαγος πειρασμών να διανοίγεται μπροστά μας· διότι λέγοντας, «Εκτός από τα άλλα», υπονόησε ότι αυτά που παραλείφθηκαν είναι πιθανό να είναι περισσότερα από όσα ειπώθηκαν. Και δεν σταμάτησε ως εδώ, αλλά πάλι μας περιγράφει τις επιθέσεις και τις ταραχές που υπέμεινε, λέγοντας τα εξής: «Η καθημερινή εναντίον μου επίθεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες».

Ιδού, πάλι, και αυτό είναι επαρκές κατόρθωμα, ακόμη κι αν είναι το μοναδικό, ικανό να τον ανυψώσει στην ίδια την κορυφή της αρετής. Η μέριμνα, λέει, για όλες τις Εκκλησίες· όχι για μία και δύο και τρεις, αλλά για όλες τις Εκκλησίες της οικουμένης, σε όση γη διατρέχει ο ήλιος απλώνοντας τις ακτίνες του. Τόσο μεγάλη μέριμνα και φροντίδα είχε αυτός ο μακάριος. Είδες πλάτος ψυχής; Είδες μεγαλείο διανοίας; Και αυτό που προσθέτει στη συνέχεια, τρόπον τινά, επισκιάζει όλα όσα έχουν ειπωθεί: «Ποιος ασθενεί», λέει, «και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Ω, πόση είναι η φιλοστοργία αυτού του ανδρός; Πόση η αγρυπνία του; Πόση η μέριμνά του; Ποιας μητέρας κόβονται έτσι τα σπλάχνα, όταν το παιδί της έχει πυρετό και κείτεται στο κρεβάτι, όσο αυτός ο μακάριος, που για όσους ασθενούσαν σε κάθε τόπο ασθενούσε και ο ίδιος περισσότερο, και για όσους σκανδαλίζονταν φλεγόταν; Διότι, πρόσεξέ μου την έμφαση της λέξεως. Δεν είπε: «Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν λυπάμαι;», αλλά, «Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι;», φανερώνοντάς μας την ένταση της οδύνης του, και δείχνοντας σχεδόν τον εαυτό του να πυρπολείται και να καίγεται εσωτερικά για χάρη εκείνων που υφίστανται τα σκάνδαλα.

Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακίσεις περισσότερο, σε θανάτους πολλές φορές· από τους Ιουδαίους δέχτηκα πέντε φορές σαράντα χτυπήματα παρά ένα, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, σε κινδύνους σε πόλεις, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα· σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από τα υπόλοιπα εξωτερικά περιστατικά.

Λέγοντας δε το «Εκτός από τα παρεκτός», υπονόησε ότι όσα παραλείφθηκαν είναι φυσικό να είναι περισσότερα από όσα ειπώθηκαν. Έπειτα πάλι λέει: «Η καθημερινή μου πίεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες». Είδες το πλάτος της ψυχής του; Είδες το μέγεθος της διάνοιάς του; Διότι, όση γη διατρέχει ο ήλιος εκπέμποντας τις ακτίνες του, τόση ήταν και η μέριμνα και η φροντίδα που είχε ο μακάριος αυτός. Γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Ω! Πόση ήταν η φιλοστοργία του άνδρα αυτού! Πόση η αγρυπνία του! Πόση η μέριμνά του! Ποια μητέρα κατασπαράσσεται τόσο πολύ στα σπλάχνα της, όταν το παιδί της έχει πυρετό και βρίσκεται στο κρεβάτι, όσο ο μακάριος αυτός ασθενούσε περισσότερο για όσους ασθενούσαν σε κάθε τόπο, και φλεγόταν για όσους σκανδαλίζονταν; Ποιος λόγος λοιπόν θα είναι αρκετός για τα κατορθώματά του; Ή ποια γλώσσα θα μπορέσει να φτάσει στο ύψος των εγκωμίων του; Διότι, όταν μία ψυχή έχει συγκεντρώσει και κατέχει όλα τα καλά που υπάρχουν στους ανθρώπους, και μάλιστα σε υπερβολικό βαθμό, και όχι μόνο τα καλά των ανθρώπων, αλλά και των αγγέλων, πώς θα μπορέσουμε να αντεπεξέλθουμε στο μέγεθος των εγκωμίων; Δεν πρόκειται όμως γι' αυτόν τον λόγο να σιωπήσουμε, αλλά απεναντίας εξαιτίας αυτού ακριβώς θα μιλήσουμε ακόμη περισσότερο. Διότι και αυτό αποτελεί το μέγιστο είδος εγκωμίου, το να νικά το μέγεθος των κατορθωμάτων την ευχέρεια του λόγου παρά τη μεγάλη του αφθονία, και αυτή η ήττα είναι για εμάς πιο λαμπρή από μύρια τρόπαια.

Έπειτα προσθέτει σε αυτά και τα κατορθώματα, και σε αυτά πάλι είναι δυνατόν να διακρίνει κανείς περισσότερο το πάθημα, παρά το κατόρθωμα. Διότι, λέγοντας: «Η καθημερινή μου επισύστασις», εννοώντας τις συνεχείς συλλήψεις, τις αναταραχές, τις δυσκολίες —διότι αυτό είναι η επισύστασις—, πρόσθεσε: «Η μέριμνα όλων των Εκκλησιών». Δεν είπε: η διόρθωση, αλλά «η μέριμνα», πράγμα το οποίο αποτελούσε περισσότερο πάθημα παρά κατόρθωμα.

Εκτός από τα άλλα εξωτερικά ζητήματα, υπάρχει η καθημερινή μου επιβάρυνση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες.

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, όταν καυχάται, δεν καυχάται μόνο για τα κατορθώματά του και για την τέλεση κάποιας γενναίας πράξης, αλλά για το ότι υπέφερε δεινά. Διότι, αφού είπε: «Είναι διάκονοι του Χριστού; Σαν παράφρων μιλώ, εγώ είμαι περισσότερο». Και ξεδιπλώνοντας την υπεροχή του κατά σύγκριση λέει: «βρέθηκα σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε θανάσιμους κινδύνους πολλές φορές· πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία ξυλιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στο πέλαγος· βρέθηκα σε κινδύνους ποταμών, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από τους ομοεθνείς μου, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους στη θάλασσα, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους, μέσα σε πείνα και δίψα, μέσα σε ψύχος και γυμνότητα· και εκτός από τα εξωτερικά αυτά δεινά, υπάρχει και η καθημερινή μου πίεση και μέριμνα». Είδες τη σειρά των παθημάτων και τις αφορμές της καυχήσεως;

Έπειτα προσθέτει σε αυτά και κατορθώματα. Και σε αυτό πάλι, το μεγαλύτερο μέρος ανήκει στο πάθημα και όχι στο κατόρθωμα. Διότι, αφού είπε «η επισύστασίς μου», πρόσθεσε: «η μέριμνα όλων των εκκλησιών». Δεν είπε «η διόρθωση», αλλά «η μέριμνα», πράγμα το οποίο ήταν περισσότερο πάθημα παρά κατόρθωμα. Και τα όσα ακολουθούν: «Ποιος ασθενεί», λέει, «και δεν ασθενώ;»

Ποια, λοιπόν, έστω και μικρή ανάπαυλα μπορούσε να έχει από την αθυμία και την οδύνη; Διότι δεν ήταν μόνο τα όσα ειπώθηκαν αυτά που πολιορκούσαν την ψυχή του, αλλά, εκτός από αυτά, υπήρχαν και άλλα που του προξενούσαν συνεχή αθυμία. Και αυτά πάλι ο ίδιος τα αποκάλυψε λέγοντας: «Εκτός από τα εξωτερικά περιστατικά, υπάρχει η καθημερινή σε εμένα επισύσταση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Εάν λοιπόν για τον καθένα που σκανδαλιζόταν εκείνος φλεγόταν, δεν ήταν δυνατόν να σβήσει αυτή η πύρωση από την ψυχή του. Διότι δεν έπαυαν αυτοί που σκανδαλίζονταν, παρέχοντας έτσι την αφορμή στο πυρ. Εφόσον δηλαδή συχνά ξέπεσαν ολόκληρες πόλεις και έθνη, πολύ περισσότερο ήταν αναμενόμενο να υπάρχουν διαρκώς ένας και δύο που να παθαίνουν αυτό το πράγμα, δεδομένου ότι υπήρχαν τόσες πολλές Εκκλησίες στην οικουμένη.

Διότι προς το παρόν δεν σε καλούμε σε εκείνους τους κινδύνους, ούτε στους καθημερινούς θανάτους, τους συνεχείς διωγμούς, τις μαστιγώσεις, τα δεσμά, την έχθρα όλης της οικουμένης, το μίσος των οικείων, τις αλλεπάλληλες αγρυπνίες, τις μακρινές οδοιπορίες, τα ναυάγια, τις επιδρομές των ληστών, τις επιβουλές των συγγενών, τις οδύνες για τους φίλους, την πείνα, το ψύχος, τη γυμνότητα, τον καύσωνα, την αθυμία για τους δικούς του ανθρώπους και για εκείνους που δεν είναι δικοί του. Τίποτα από αυτά δεν απαιτούμε προς το παρόν, αλλά μόνο τούτο αξιώνουμε, να απαλλαγείς από την επάρατη δουλεία και να επιστρέψεις στην προηγούμενη ελευθερία, αναλογιζόμενος τόσο την κόλαση που προέρχεται από την ασέλγεια, όσο και την τιμή που προέρχεται από τον προηγούμενο βίο. Διότι το να ζουν μέσα στη ραθυμία όσοι απιστούν στο κήρυγμα της αναστάσεως και να μη διακατέχονται ποτέ από έναν τέτοιο φόβο, δεν προκαλεί καμία απολύτως έκπληξη. Το να ζούμε, όμως, τόσο άθλια και ταλαίπωρα εμείς που είμαστε πεπεισμένοι για τα μέλλοντα περισσότερο από ό,τι για τα παρόντα, και να μην ταραζόμαστε καθόλου από την ανάμνησή τους, αλλά να περιπίπτουμε στην έσχατη αναισθησία, αυτό είναι γεμάτο από απέραντο παραλογισμό. Διότι, όταν εμείς οι πιστοί διαπράττουμε τα έργα των απίστων, ή μάλλον βρισκόμαστε σε αθλιότερη κατάσταση από εκείνους –αφού υπάρχουν πολλοί, ακόμη και ανάμεσά τους, που διέπρεψαν κατά τον βίο τους στην αρετή– ποια παρηγοριά θα υπάρξει για εμάς, και ποια συγγνώμη πλέον;

Επειδή βέβαια εκείνο δεν είναι καν άξιο θαυμασμού, διαφορετικά δεν θα το είχε τοποθετήσει μετά τα ναυάγια, θεωρώντας το κάτι μεγαλύτερο από τα ναυάγια. «Σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από ομοεθνείς, σε κινδύνους από εθνικούς, σε κινδύνους στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους μεταξύ ψευδαδέλφων». Διότι αναγκαζόταν να διασχίζει ποταμούς. «Με κόπο και μόχθο, με πολλές αγρυπνίες, με πείνα και δίψα, με πολλές νηστείες, με ψύχος και γυμνότητα· εκτός από τα εξωτερικά δεινά, υπάρχει η καθημερινή μου επιβάρυνση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες».

Και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε και στερούμαστε ενδυμάτων και δεχόμαστε ραπίσματα». Και πάλι: «Σε κόπο και μόχθο, σε συχνές αγρυπνίες, σε ψύχος και γυμνότητα, πέρα από όλα τα άλλα». ιε΄. Και αυτήν τη μάχη τη διεξήγαγε εναντίον των δαιμόνων που ενεργοποιούν τις ηδονές στη σάρκα, αποκρούοντάς τους μέσω της ασθένειας του ίδιου του σώματός του. Ως προς εκείνους όμως τους δαίμονες που πολεμούν για να προκαλέσουν μίσος, και για τον λόγο αυτόν υποκινούν τους πιο αμελείς από τους ανθρώπους εναντίον των ευσεβών, προκειμένου, δοκιμαζόμενοι εξαιτίας τους, να τους μισήσουν και να παραβούν την εντολή της αγάπης, μας υπεδείκνυε και πάλι τον τρόπο της νίκης έμπρακτα λέγοντας: «Όταν μας λοιδορούν, εμείς ευλογούμε· όταν μας διώκουν, εμείς υπομένουμε· όταν μας βλασφημούν, εμείς παρακαλούμε· έχουμε γίνει σαν τα απορρίμματα του κόσμου, σκουπίδια όλων μέχρι τώρα». Διότι οι δαίμονες γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υπέβαλλαν στους ανθρώπους το να λοιδορούν, να βλασφημούν και να διώκουν, ώστε να τον εξωθήσουν σε μίσος εναντίον εκείνου που τον λοιδορούσε, τον βλασφημούσε και τον δίωκε, έχοντας ως σκοπό την παράβαση της εντολής της αγάπης.

Κυνηγώντας κάποτε με κακό σκοπό ο Σαύλος και καταστρέφοντας φοβερά την εκκλησία του Θεού και «όντας βλάσφημος και διώκτης και υβριστής», όπως ο ίδιος γράφοντας για τον εαυτό του λέει, και πηγαίνοντας στη Δαμασκό για να κυνηγήσει με κακό σκοπό, αλιεύεται ο ίδιος με καλό σκοπό. Διότι, αφού άκουσε «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με διώκεις;», τυφλώνεται για καλό αυτός που έβλεπε για κακό. Ο βλάσφημος γίνεται ξαφνικά κήρυκας· ο διώκτης, απόστολος· αυτός που σπάρασσε το ποίμνιο του Χριστού σαν λύκος, αναδεικνύεται πρόβατο του Χριστού και καταρτίζεται ως «σκεύος εκλογής» και πορεύεται «σε έθνη μακρινά» βαστάζοντας το όνομα του Χριστού, και κοπιάζοντας για το Ευαγγέλιο περισσότερο από τους αποστόλους που προηγήθηκαν από αυτόν δεν χορταίνει, και δεν παύει να πεθαίνει καθημερινά με τους κόπους, και η καθημερινή του έγνοια γίνεται η μέριμνα για όλες τις εκκλησίες. Και αυτός που αλιεύτηκε καλώς από άνωθεν, αγωνίζεται να αλιεύσει πολλούς, μεταξύ των οποίων, όπως προαναφέραμε, αλιεύει και τον μέγα Διονύσιο. Στάλθηκαν ως ιατροί, χωρίς να φέρουν καθόλου τα συνηθισμένα φάρμακα και νυστέρια, αλλά έχοντας «τη μάχαιρα του Πνεύματος». Έκοβαν, έκαιγαν, έβαζαν επιθέματα με χαρά και θεράπευαν καλώς τις ψυχές μαζί με τα σώματα. Στάλθηκαν ως γεωργοί, και καθάρισαν από την ασθένεια τις γεμάτες άγρια βλάστηση έμψυχες χώρες, και «οργώνοντας νέα χωράφια» με το άροτρο της χάριτος, έσπειραν τον θείο λόγο.

Έτσι αγαπούσε εκείνος τον Χριστό. «Κανείς άνθρωπος δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν», αποφάνθηκε ο ίδιος ο αγαπώμενος. Για δε τη φιλανθρωπία του, νομίζω, σε κανέναν από όσους σε όλους τους αιώνες πολιτεύθηκαν ανάμεσα στους χριστιανούς δεν φανερώθηκαν σημεία περισσότερα ή ωραιότερα ή πιο ξεκάθαρα. Διότι η μέριμνά του για το κοινό καλό ήταν μεγαλύτερη από όση έχουν άλλοι για τον ίδιο τους τον εαυτό, η δε σωτηρία των ψυχών θεωρούνταν το αποκορύφωμα της ευτυχίας, και τα έργα και τα λόγια και οτιδήποτε άλλο στη ζωή του σε καμία άλλη μέριμνα δεν αποσκοπούσαν παρά μόνο σε αυτήν. Και έτσι την ημέρα η γλώσσα του ήταν δραστήρια και έρεε άφθονα υπέρ της ευσέβειας και του να γίνουν οι άνθρωποι άξιοι των θείων αγαθών, και ο λόγος του ήταν καλός και ελκυστικός, και καθώς ο Θεός παρείχε τη χάρη, προκαλούσε μεγάλη τέρψη στους ακροατές, παρακινώντας τους στον δρόμο του ευαγγελίου της ειρήνης, όπως λέει ο Παύλος. Οι δε νύχτες τον έβρισκαν να προσεύχεται στον Θεό για αυτούς, ακόμη και όταν έπρεπε να δώσει συγκατάβαση στην ανάπαυση του σώματος. Διότι «η μέριμνα των Εκκλησιών», την οποία είχε ο Παύλος, δεν τον άφηνε να κοιμηθεί, αλλά στέναζε για όσους έπεφταν, φοβόταν για όσους στέκονταν όρθιοι, και παρακαλούσε τον Θεό να στείλει βοήθεια και στους δύο χορούς, ώστε στους μεν να σταματήσει τη συμφορά, στους δε, που βρίσκονται στην άμωμη οδό που οδηγεί προς Αυτόν, όπως είπε ο Δαβίδ, να διαφυλάξει την παρούσα αρετή τους και να τους οδηγήσει σε μια καλύτερη πορεία.

Αυτό έπραξε λέγοντας τα εξής: «Διάκονοι του Χριστού είναι; Μιλώ σαν παράφρων, αλλά εγώ είμαι περισσότερο: με κόπους περισσότερους, με πληγές υπερβολικά πολλές, αντιμέτωπος με τον θάνατο πολλές φορές. Από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα ημερόνυχτο πέρασα στο πέλαγος. Σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποταμούς, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους μεταξύ ψευδαδέλφων, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Χώρια από τα άλλα, υπάρχει η καθημερινή πίεση εναντίον μου, η μέριμνα για όλες τις εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;».