Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:29

Απόκριση του Ιωάννη: Όσο ο άνθρωπος κατέρχεται στην ταπείνωση, τόσο προκόβει. Το να παραμείνεις στο κελί σου σε κάνει άπρακτο, επειδή μένεις χωρίς δοκιμασία, και με το να αμεριμνήσεις πριν από την κατάλληλη ώρα, ο εχθρός μας σου ετοιμάζει ταραχή μεγαλύτερη από την ανάπαυση, ώστε να σε φέρει στο σημείο να πεις: Μακάρι να μην είχα γεννηθεί! Όσο για την ενόχληση από τους ανθρώπους, είπαν οι Πατέρες: «Υπάρχει άνθρωπος που ψυχορραγεί έτοιμος να πεθάνει, και όμως μεριμνά για τις φιλίες αυτού του κόσμου.» Έτσι λοιπόν και εσύ, μην κάνεις δοσοληψίες μαζί τους, και με αυτόν τον τρόπο θα αποξενωθούν από εσένα. Και σχετικά με τη διακονία του αδελφού, εάν την κάνεις ο ίδιος, βοηθάς τον εαυτό σου, εάν όμως γίνεται μέσω εκείνου, το περίσσευμα του κόπου σου και της προσευχής σου το λαμβάνει εκείνος. Σου μίλησα προηγουμένως στην άλλη απόκριση περί της συμπάθειας. Και αγωνίσου, αν πιστεύεις στον Απόστολο που λέει: «Ποιος ασθενεί, και εγώ δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν πυρπολούμαι;»

Απόκριση του ίδιου μεγάλου Γέροντα προς τον ίδιο, ο οποίος είχε αρχίσει συζήτηση με κάποιον περί πίστεως, αλλά δεν ήταν ικανός για μια τέτοια αναζήτηση και ταραζόταν κατά την αντιπαράθεση. Ο θείος Απόστολος, κινούμενος από το Άγιο Πνεύμα, είπε: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα σας αφήσει να πειραστείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υπομείνετε.» Ομόψυχε αδελφέ μου και γνήσιε αγαπητέ, να έχεις τη βεβαιότητα εν Κυρίω ότι, βλέποντας τη θλίψη και την ταραχή του πειρασμού που σε βρήκε, πόνεσα τόσο τρομερά όσο ποτέ άλλοτε, ιδίως ενθυμούμενος τον Απόστολο που λέει: «Ποιος ασθενεί και δεν ασθενώ;» και τα εξής. Και πάλι: «Αν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη.» Διότι, κι αν δεν πράττω τα έργα του Αποστόλου, τουλάχιστον άκουσα τον ίδιο να λέει: «Να κλαίτε με αυτούς που κλαίνε και να χαίρεστε με αυτούς που χαίρονται.» Αλλά, δόξα στον ύψιστο Θεό, ο οποίος δεν επέτρεψε στον μισόκαλο εχθρό να ολοκληρώσει σε σένα όλη την κακία του, σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Διότι αυτός θέλει να καταπιεί ζωντανούς τους ανθρώπους, όπως μαρτυρεί ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, λέγοντας ότι «Σαν λιοντάρι ωρύεται, ζητώντας ποιον να καταπιεί.» Δέσποτά μου, ας μην αποδεχόμαστε πάντα με τόση βιασύνη την ταραχή των πονηρών λογισμών, ώστε να κινούμαστε με αυτόν τον τρόπο και να ταραζόμαστε εναντίον του πλησίον μας. Διότι αυτό προέρχεται από διαβολική ενέργεια, και τίποτε άλλο.

Διότι, εάν μεν επιζητεί την υπακοή για τη δική του ανάγκη, ας γνωρίζει ότι ο λόγος του Κυρίου διδάσκει τον καθένα να υπηρετεί τους άλλους· εάν όμως τιμωρεί την παρακοή στην εντολή του Κυρίου, δεν υπάρχει ανάγκη οργής, αλλά οίκτου και συμπάθειας, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ;»

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΠΒ΄. Από ποιους καρπούς οφείλει να δοκιμάζεται αυτός που ελέγχει με συμπάθεια τον αδελφό που αμαρτάνει; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Πρώτον μεν, από τα εξαίρετα γνωρίσματα της συμπάθειας, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί από τον Απόστολο: «Εάν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη»· και ότι: «Ποιος σκανδαλίζεται και εγώ δεν πυρώνομαι;». Έπειτα δε, εάν για κάθε αμαρτία συντρίβεται ομοίως, και για όλους όσοι αμαρτάνουν, τόσο για όσους αμαρτάνουν απέναντι στον ίδιο όσο και απέναντι σε άλλον, λυπείται και πενθεί το ίδιο, και όταν ελέγχει, να μην αλλοιώνει τον τρόπο που έχει παραδοθεί από τον Κύριο.

Ερώτηση 296. Πώς μπορεί να βεβαιωθεί η ψυχή ότι καθαρίζεται από τα αμαρτήματα; Απόκριση. Εάν κάποιος διακρίνει μέσα του τη διάθεση του Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Μίσησα την αδικία και τη βδελύχθηκα»· ή εάν διαπιστώσει ότι κατόρθωσε μέσα του αυτό που έχει προσταχθεί από τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Νεκρώστε, λοιπόν, τα μέλη σας τα επί της γης: την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία, και την πλεονεξία, η οποία είναι ειδωλολατρία· εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού»· όπου, επεκτείνοντας την καταδίκη αυτή εναντίον κάθε αμαρτήματος, πρόσθεσε: «πάνω στους υιούς της απειθείας», ώστε να μπορέσει να πει ότι: «Δεν προσκολλήθηκε σε εμένα καρδιά διεστραμμένη· τον πονηρό που απομακρυνόταν από εμένα, δεν τον γνώριζα». Αναγνωρίζει δε κάποιος ότι βρίσκεται σε τέτοια διάθεση, εάν αποκτήσει απέναντι σε όσους αμαρτάνουν την ίδια εκείνη συγκλονιστική συμπάθεια με τους αγίους· του μεν Δαβίδ που λέει: «Είδα τους ασύνετους και έλιωνα, διότι δεν φύλαξαν τα λόγια σου»· του δε Αποστόλου που λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;»

Έτσι προστάζει να είμαστε διατεθειμένοι και εμείς, μη θέτοντας απολύτως τίποτα πάνω από την αγάπη προς τους αδελφούς, ούτε δόξα ούτε πλούτο, αλλά και να μη διστάζουμε να υποστούμε, αν χρειαστεί, ακόμη και τον σωματικό θάνατο, προκειμένου να κερδίσουμε τη σωτηρία του πλησίον· αυτό ακριβώς που έπραξαν και οι μακάριοι μαθητές του Σωτήρα μας, καθώς και εκείνοι που ακολούθησαν τα ίχνη τους, θεωρώντας τη σωτηρία των άλλων ανώτερη από τη δική τους ζωή, και υπομένοντας κάθε πόνο, και βρισκόμενοι σε έσχατες κακουχίες, για να διασώσουν τις ψυχές εκείνων που χάνονταν. Και γι' αυτό ο Παύλος λέει άλλοτε μεν: «Καθημερινά πεθαίνω», άλλοτε δε πάλι: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;»

Και το ότι δεν επιβάλλει αμέσως τις τιμωρίες σε όσους σφάλλουν, το απέδειξε ολοφάνερα, λέγοντας ότι φτάνει σε τέτοιο σημείο σιωπής και μακροθυμίας, ώστε να χρειάζεται πλέον και κατακραυγή, καθώς ορισμένοι καθιστούν πλέον δυσβάσταχτη την πλεονεξία εις βάρος των άλλων και εξαπολύουν σαν αχαλίνωτη την ύβρη εναντίον των ασθενεστέρων. Διότι, μέσα από την κατακραυγή του προς τον ανεξίκακο Θεό, με αυτά τα ίδια του τα λόγια δίνει μαρτυρία για την υπέρμετρη φιλανθρωπία του Θεού. Γι' αυτό λέει: «Έως πότε, Κύριε, θα κράζω και δεν θα εισακούσεις; Θα φωνάξω προς εσένα αδικούμενος και δεν θα με σώσεις;» Παρόλο που απειλεί με πάρα πολλές και σκληρές τιμωρίες όσους θέλουν να παρανομούν. «Γιατί μου έδειξες κόπους και πόνους να βλέπω, ταλαιπωρία και ασέβεια;» Την αποστροφή των αγίων προς την πονηρία μπορείς να την κατανοήσεις και από αυτό: διότι θεωρούν δικούς τους τους πόνους των άλλων. Για τον λόγο αυτό και ο σοφότατος Παύλος λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν πυρώνομαι εγώ;» Έχει προστάξει μάλιστα και σε εμάς «να κλαίμε με όσους κλαίνε», αποδεικνύοντας ότι η συμπάθεια και η φιλαλληλία είναι κατεξοχήν χαρακτηριστικό των αγίων. Λέει δε ότι ο Θεός του έδειξε κόπους και πόνους, προφανώς αυτών που υφίστανται τις παρανομίες, και ασέβεια, αυτών που συνηθίζουν να αδικούν, όχι με την έννοια ότι ο Ίδιος του προκάλεσε αυτόν τον πόνο, αλλά επειδή μακροθύμησε απέναντι σε εκείνους που τα διέπραξαν και μάλιστα για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ θα μπορούσε, δηλαδή, να τον έχει απαλλάξει από τη ζωή, ώστε να μη γίνει θεατής τόσο εξωφρενικών καταστάσεων.

Αντί για ζώνη, ζώσου την τέλεια αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον· διότι αυτή σε κάνει να τρέχεις και να μην εμποδίζεσαι. Διότι αυτός που ζώνεται υπερπηδά τα πάντα με ευχέρεια και ανεμπόδιστα· πόσο μάλλον αυτός που ζώστηκε την αγάπη, διαβαίνει τα πάντα με ευχέρεια; Διότι η αγάπη, λέγει, τα πάντα ανέχεται, τα πάντα υπομένει· γι' αυτό η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου. Αυτήν ακριβώς απέκτησε ο μακάριος Παύλος, όταν έλεγε: Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;

Όσα δε λέγονται κατά τρόπο ειδικό για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο στο χωρίο: «Ας έλθει σε αυτόν παγίδα την οποία δεν γνωρίζει, και η θήρα που έκρυψε ας τον συλλάβει, και ας πέσει μέσα στην ίδια του την παγίδα», μπορούν να εφαρμοστούν στον Δωήκ. Και το, «Αφού σηκώθηκαν μάρτυρες άδικοι, με ρωτούσαν πράγματα που δεν εγνώριζα· μου ανταπέδιδαν κακά αντί για αγαθά, και ατεκνία στην ψυχή μου», θα μπορούσε να ειπωθεί εκ μέρους του Αβιμέλεχ. Είναι δε πιθανό να τα έχει πει αυτά ο Δαβίδ —διότι δικός του επιγράφεται ο ψαλμός— ο οποίος θα τα έλεγε με αποστολική διάθεση: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;» και, «Όταν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη». Και κάποιος άλλος, εκτός από αυτά, θα μπορούσε να αποκαλέσει άδικους μάρτυρες όλους εκείνους που διέβαλλαν τον Δαβίδ στον Σαούλ. Διότι τότε μεν οι Ζιφαίοι, αφού προσήλθαν, έλεγαν: «Ιδού, ο Δαβίδ κρύβεται σε εμάς», και άλλοτε είναι πιθανό πως άλλοι, ενεργώντας για να ευαρεστήσουν τον βασιλιά, ψευδομαρτυρούσαν πολλά εναντίον του, και έλεγαν εις βάρος του πράγματα τα οποία εκείνος ούτε εγνώριζε ούτε καν είχε διανοηθεί.

Λένε, λοιπόν, εκείνοι που μέσω του Πνεύματος έχουν συναισθανθεί αυτά τα ίδια τα γεγονότα, σαν να διηγούνται και να διδάσκουν την αιτία μιας τέτοιας θείας οικονομίας: «Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς»· διότι έβλεπαν, ως προφήτες, με ποιον τρόπο θα γινόταν ο αμνός του Θεού που αίρει την αμαρτία του κόσμου. Σε αυτά προστίθεται το: «εμείς όμως θεωρήσαμε ότι βρίσκεται σε πόνο, σε πληγή και σε κάκωση· αυτός όμως τραυματίστηκε για τις ανομίες μας». Διότι, εν δυνάμει, τραυματίστηκε και όταν πήραν πέτρες για να ρίξουν εναντίον του. «Και καταπονήθηκε», λέει, «για τις αμαρτίες μας». Διότι ο Χριστός, έχοντας συμπάσχει με τους ασθενείς περισσότερο από τον Παύλο, θα μπορούσε να πει το: «Ποιος ασθενεί και εγώ δεν ασθενώ;». Όλα αυτά ο προφήτης ομολογεί ότι θα τα υποστεί εκείνος για τον οποίο γίνεται ο λόγος, τόσο για τον ίδιο τον προφήτη όσο και για όλον τον λαό, διότι λέει: «τραυματίστηκε για τις ανομίες μας και καταπονήθηκε για τις αμαρτίες μας». Και συγκαταλέγοντας τον εαυτό του μαζί με τους άλλους, προσθέτει λέγοντας: «με τον μώλωπά του εμείς ιαθήκαμε».

Ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί, παρά εκείνοι που αναζητούν την πατρίδα τους, και αναζωπυρώνουν παντοτινά τη μνήμη της επουράνιας πόλης; Τέτοιος ήταν εκείνος που, γνωρίζοντας πως είναι πάροικος και παρεπίδημος επί της γης, αναστέναζε θρηνώντας: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Ακόμη δε και εκείνοι που έκλαιγαν στους ποταμούς της Βαβυλώνας όταν θυμούνταν τη Σιών. Διότι σε αυτούς ο Χριστός του Θεού, εκπληρώνοντας την παρηγοριά που υποσχέθηκε σε όσους πενθούν, θα αποδώσει δόξα όταν απαλλαγούν από το πένθος, και αντί για τη στάχτη με την οποία καλύφθηκαν πενθώντας στην παρούσα ζωή, θα τους παράσχει μύρο ευφροσύνης, χρίοντάς τους και αυτούς με έλαιο αγαλλιάσεως, ώστε να γίνουν μέτοχοι της δικής του χρίσεως και βασιλείας, και έτσι να μπορούν και αυτοί να πουν: «έχουμε γίνει μέτοχοι του Χριστού». Επιπλέον, προφητεύεται ότι ο Χριστός θα δώσει σε αυτούς που πενθούν για τη Σιών ένδυμα δόξας, αντί για πνεύμα ακηδίας, εφόσον κυριεύθηκαν από ακηδία για τα πράγματα αυτού του βίου, δυσαρεστημένοι με τις πράξεις των ανθρώπων. Και πενθώντας ιδιαίτερα για αυτό, όχι μόνο επειδή αντικρίζουν από μακριά τις υποσχέσεις του Θεού, αλλά και επειδή από συμπόνια και φιλανθρωπία συμπάσχουν και πονούν μαζί με τα αδύναμα μέλη τους, και σχεδόν αναφωνούν με τη διάθεση του αποστόλου: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;».

Για να το κατανοήσουμε και να το δούμε αυτό πολύ εύκολα, ας ακούσουμε τι λέει ο ίδιος ο Παύλος για τον Παύλο. Παραλείπω να αναφέρω τους κόπους, τις αγρυπνίες, τους φόβους, τις κακουχίες σε πείνα και δίψα, αυτές σε ψύχος και γύμνια, εκείνους που επιβουλεύονταν από έξω, εκείνους που αντιδρούσαν από μέσα. Αφήνω κατά μέρος τους διωγμούς, τα συνέδρια, τα δεσμωτήρια, τα δεσμά, τους κατηγόρους, τα δικαστήρια, τους καθημερινούς και ανά πάσα ώρα θανάτους, τη σαργάνη, τους λιθοβολισμούς, τους ραβδισμούς, τις περιοδείες, τους κινδύνους στην ξηρά, αυτούς στη θάλασσα, τον βυθό, τα ναυάγια, τους κινδύνους των ποταμών, τους κινδύνους από ληστές, τους κινδύνους από το γένος του, τους κινδύνους ανάμεσα σε ψευδαδέλφους, τον βιοπορισμό από την εργασία των χεριών του, το αδάπανο Ευαγγέλιο, το πώς έγινε θέατρο και σε αγγέλους και σε ανθρώπους, στεκόμενος στο μέσο του Θεού και των ανθρώπων· υπέρ των μεν ανθρώπων αγωνιζόμενος, στον δε Θεό προσφέροντας και οικειώνοντας έναν περιούσιο λαό, ανεξάρτητα από τα εξωτερικά περιστατικά. Ποιος θα μπορούσε να περιγράψει επάξια την καθημερινή του επιστασία, τη φροντίδα για τον καθένα ξεχωριστά, τη μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες, τη συμπόνια και τη φιλαδελφία του προς όλους; Προσέκοπτε κάποιος, και ο Παύλος ασθενούσε· σκανδαλιζόταν άλλος, και ο Παύλος ήταν εκείνος που φλεγόταν.

Δʹ. Αυτά λέγω εγώ, ο δειλός και συνετός ποιμένας, που γι' αυτόν τον λόγο κατηγορούμαι ότι η προνοητικότητά μου είναι ραθυμία. Διότι δεν είμαι ποιμένας από εκείνους που καταναλώνουν το γάλα, και ντύνονται με το μαλλί, και σφάζουν τα παχιά πρόβατα, και τα καταπονούν με τον μόχθο, ή τα πωλούν και λένε: «Ευλογητός ο Κύριος, πλουτίσαμε»· οι οποίοι ποιμαίνουν τους εαυτούς τους και όχι τα πρόβατα, εάν θυμάστε καθόλου τις προφητικές φωνές, με τις οποίες εκείνοι οι προφήτες κατακρίνουν τους κακούς ποιμένες. Αντίθετα, ανήκω μάλλον σε εκείνους που μπορούν να πουν μαζί με τον Παύλο: «Ποιος ασθενεί, και εγώ δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι από πόνο ή δεν μεριμνώ;». Διότι δεν ζητώ τα υπάρχοντά σας, αλλά εσάς τους ίδιους. Και επίσης: «Κατακαιγόμουν από τον καύσωνα της ημέρας, και καταπονούμουν από τον παγετό της νύχτας»· φωνή του πατριάρχη ποιμένα, του οποίου τα πρόβατα ήταν σημαδεμένα, και που είχαν μάθει να συλλαμβάνουν κοιτάζοντας τις ποτίστρες. Έτσι, λοιπόν, και γι' αυτούς τους λόγους ορίστηκα ποιμένας σας, και έτσι έχουν τα πράγματα. Εφόσον όμως ανέλαβα την επιστασία, ας δώσουμε λόγο ο ένας στον άλλον για όσα κατορθώσαμε στο μεταξύ. Επειδή είναι σωστό να θεωρούμε ότι θα μας ζητηθεί λόγος όχι μόνο για κάθε λέξη και πράξη, αλλά και για κάθε καιρό, ακόμη και για την πιο ακαριαία και απειροελάχιστη χρονική στιγμή. Εσείς, λοιπόν, αναφέρετέ μου τη δική σας εργασία· και εγώ θα παρουσιάσω ενώπιόν σας όσα στοχάστηκα, συνομιλώντας με τον εαυτό μου μέσα στην ησυχία.

Ο δε Απόστολος λέγει: «Ποιος ασθενεί και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται και εγώ δεν πυρπολούμαι;» Άραγε, λοιπόν, δεν είναι αυτά κοινή ενέργεια και του σώματος και του παθητικού μέρους της ψυχής; Θα την θεωρήσουμε, λοιπόν, «προς κακό» και «προς βλάβη της ψυχής»; Και όμως, αυτό είναι ακριβές δείγμα του να αγαπά κανείς τον πλησίον του σαν τον εαυτό του, το οποίο είναι μεν η δεύτερη εντολή του Θεού, αλλά είναι όμοια, σύμφωνα με το θεοπαράδοτο λόγιο, με την πρώτη και μεγάλη εντολή. Γι' αυτό ο ίδιος απόστολος, γράφοντας προς τους Ρωμαίους, λέγει: «Έχω μεγάλη λύπη και αδιάλειπτη οδύνη στην καρδιά μου για τους αδελφούς μου, τους συγγενείς μου κατά σάρκα».

Και μεγάλος ήταν ο πόθος του για τον Χριστό. Διότι, εάν δεν υπάρχει αυτό, όλα είναι περιττά, και τα της οικονομίας και του άληπτου και του γεμάτου κινδύνους βίου. Ποιος ασθενεί, λέγει, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν πυρώνομαι;

Πρόσεξε, λοιπόν, την έμφαση της λέξεως. Δεν είπε: «ποιος σκανδαλίζεται και εγώ δεν λυπάμαι;», αλλά λέει: «πυρώνομαι», φανερώνοντάς μας την ένταση της οδύνης, και σχεδόν δείχνοντας τον εαυτό του να φλέγεται και να καίγεται εσωτερικά για χάρη εκείνων που υφίστανται τα σκάνδαλα. Γνωρίζω ότι επέκτεινα κατά πολύ σε μάκρος τη διδασκαλία, και μάλιστα ενώ είχα αποφασίσει σήμερα να τη συντομεύσω, ώστε να μπορέσετε να ανακουφιστείτε λίγο από τον κόπο της νηστείας· αλλά δεν γνωρίζω πώς, καθώς ενέπεσα στον πλούτο των κατορθωμάτων αυτού του αγίου, παρασύρθηκε η γλώσσα μου σαν από σφοδρότατο ρεύμα υδάτων. Γι' αυτό, σταματώντας τον λόγο μέχρι εδώ, παρακαλώ την αγάπη σας να τον φέρετε συνεχώς στον νου σας και να αναλογίζεστε διαρκώς το εξής: ότι, παρόλο που μετείχε στην ίδια φύση με εμάς και υπόκειτο στα ίδια πάθη, και ενώ ασκούσε επάγγελμα ευτελές και ευκαταφρόνητο, ράβοντας δέρματα και στεκόμενος στο εργαστήριο, επειδή θέλησε και επιθύμησε να παραδώσει τον εαυτό του στους κόπους της αρετής και να καταστήσει τον εαυτό του άξιο της υποδοχής του Αγίου Πνεύματος, απόλαυσε πολύ πιο πλουσιοπάροχη την άνωθεν δωρεά. Και εμείς λοιπόν, εάν θελήσουμε να επιδείξουμε αυτά που εξαρτώνται από εμάς, τίποτε δεν μας εμποδίζει να απολαύσουμε τα ίδια αγαθά.

Από τους σημερινούς ανθρώπους βέβαια κανείς δεν θα τολμούσε να το πει αυτό. Στον Παύλο όμως και μόνο, τον διδάσκαλο της οικουμένης, επιτρέπεται να τα λέει αυτά με παρρησία, και ακόμη μεγαλύτερα από αυτά. Και πού, θα ρωτήσει κάποιος, τα υπέμεινε αυτά ο Παύλος; Άκουσέ τον που λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν καίγομαι;» Ω, φιλοστοργία ποιμένα! Οι πτώσεις των άλλων, λέει, αυξάνουν σε μένα τους πόνους· τα σκάνδαλα των άλλων ανάβουν μέσα μου το καμίνι της οδύνης. Αυτόν ας μιμηθούν όλοι όσοι έχουν αναλάβει την προστασία των λογικών προβάτων, και ας μη φανούν κατώτεροι από εκείνον που έδειξε τόση αγρυπνία για τη φροντίδα των άλογων ζώων, και μάλιστα για τόσο μεγάλο αριθμό ετών. Διότι εκεί, ακόμη κι αν υπάρξει κάποια αμέλεια, η βλάβη δεν είναι τίποτα· εδώ όμως, ακόμη κι αν ένα λογικό πρόβατο χαθεί ή γίνει βορά των θηρίων, μεγάλη είναι η ζημιά, τεράστια η βλάβη, ανέκφραστη η κόλαση. Εάν δηλαδή ο Δεσπότης μας δεν αρνήθηκε να χύσει το ίδιο Του το αίμα υπέρ αυτού, ποιας συγγνώμης θα ήταν άξιος ένας τέτοιος άνθρωπος, ο οποίος ανέχεται να παραβλέπει αυτόν που τιμήθηκε τόσο πολύ από τον Δεσπότη, και δεν πράττει ό,τι περνάει από το χέρι του για τη φροντίδα του προβάτου; Αλλά ας επανέλθουμε στη συνέχεια του λόγου μας. Αυτά τα είκοσι χρόνια, λέει, βρίσκομαι στο σπίτι σου. Σε δούλεψα δεκατέσσερα χρόνια για τις δύο κόρες σου, και έξι χρόνια για τα πρόβατά σου, και με εξαπάτησες ως προς τον μισθό μου δέκα αμνάδες.

Παίζουμε, αγαπητοί. Θέλεις να μάθεις τη διαγωγή των αγίων; Άκου τον Παύλο που λέει: «Επί τρία χρόνια, νύχτα και μέρα, δεν σταμάτησα να νουθετώ με δάκρυα τον καθένα σας». Αν, λοιπόν, για τους Μιλησίους και τους Εφεσίους έδειξε τόσο μεγάλο ζήλο, όχι λέγοντας αστεία, αλλά προσφέροντας τη νουθεσία του με δάκρυα, τι θα μπορούσε να πει κανείς για τους άλλους; Άκου και τι λέει στους Κορινθίους: «Μέσα από πολλή θλίψη και συνοχή καρδιάς σας έγραψα με πολλά δάκρυα»· και πάλι: «Ποιος ασθενεί και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται και εγώ δεν κατακαίγομαι;». Άκουσέ τον και αλλού να λέει, επιθυμώντας, ας πούμε, καθημερινά να αναχωρήσει από τον κόσμο: «Διότι και εμείς που βρισκόμαστε μέσα σε αυτό το σκήνωμα, στενάζουμε». Εσύ, όμως, γελάς και παίζεις; Είναι καιρός πολέμου και εσύ ασχολείσαι με τα έργα εκείνων που χορεύουν;

Με μεγαλύτερη σπουδή, λοιπόν, τον έστειλα. Τι σημαίνει, «με μεγαλύτερη σπουδή»; Δηλαδή, χωρίς αναβολή, χωρίς χρονοτριβή, με πάρα πολύ μεγάλη ταχύτητα, δίνοντάς του την εντολή να παραμερίσει τα πάντα και να έρθει σε εσάς, ώστε να απαλλαγείτε από την αγωνία. Διότι δεν χαιρόμαστε τόσο πολύ όταν ακούμε ότι τα αγαπημένα μας πρόσωπα είναι καλά στην υγεία τους, όσο όταν τα βλέπουμε, και μάλιστα, όταν η έκβαση του γεγονότος ξεπερνά κάθε ελπίδα· πράγμα το οποίο ακριβώς συνέβη τότε με τον Επαφρόδιτο. Με μεγαλύτερη σπουδή, λοιπόν, λέει, τον έστειλα, ώστε βλέποντάς τον να χαρείτε, και εγώ να είμαι λιγότερο λυπημένος. Πώς λιγότερο λυπημένος; Διότι, εάν εσείς χαίρεστε, χαίρομαι και εγώ, και αυτός χαίρεται με μία τέτοια ευχαρίστηση, και έτσι εγώ θα είμαι λιγότερο λυπημένος. Και δεν είπε, «άλλυπος» (χωρίς λύπη), αλλά, «λιγότερο λυπημένος», δείχνοντας ότι η ψυχή του ποτέ δεν ήταν απαλλαγμένη από τη λύπη. Διότι εκείνος που λέει, «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ και εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;», πότε ήταν ελεύθερος από λύπη;

Διότι από αυτό, λέει, θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Επομένως, το σημείο αυτό είναι μεγαλύτερο από όλα τα σημεία, εφόσον από αυτό αναγνωρίζεται ο μαθητής. Διότι, ακόμη και αν κάποιοι επιτελούν αναρίθμητα σημεία, αλλά συγκρούονται μεταξύ τους, θα γίνουν καταγέλαστοι στους απίστους· όπως ακριβώς, ακόμη και αν δεν επιτελούν κανένα σημείο, αλλά αγαπούν αληθινά ο ένας τον άλλον, παραμένουν και σεβαστοί και ακατανίκητοι από όλους. Επειδή και τον Παύλο γι' αυτόν τον λόγο τον θαυμάζουμε, όχι για τους νεκρούς που ανέστησε, ούτε για τους λεπρούς που καθάρισε, αλλά επειδή έλεγε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Διότι, ακόμη και αν παραθέσεις αναρίθμητα σημεία απέναντι σε αυτά, δεν θα μπορέσεις να αναφέρεις τίποτα ισάξιο· επειδή και ο ίδιος είπε ότι τον περιμένει μεγάλος μισθός, όχι επειδή επιτελούσε σημεία, αλλά επειδή στους ασθενείς έγινε σαν ασθενής.

Αν όμως ποτέ καυχάται, καυχάται για τις αδυναμίες, για τις ύβρεις, για το ότι συμπάσχει σφοδρά με όσους κατατρέχονται· όπως ακριβώς λέει και εδώ: «Ποιος ασθενεί, και εγώ δεν ασθενώ;». Αυτά τα λόγια είναι ανώτερα και από τους κινδύνους· γι' αυτό και τα τοποθετεί ύστερα, κλιμακώνοντας τον λόγο του. Τίνος λοιπόν θα ήμασταν άξιοι εμείς αν συγκρινόμασταν με εκείνον, εμείς που ούτε τα χρήματα περιφρονούμε για χάρη του εαυτού μας ούτε καν τα περιττά από τα υπάρχοντά μας δεν προσφέρουμε; Εκείνος όμως δεν έπραττε έτσι, αλλά παρέδιδε και την ψυχή και το σώμα του, προκειμένου εκείνοι που τον λιθοβόλησαν και τον ράπισαν να επιτύχουν τη βασιλεία. Διότι έτσι, λέει, με δίδαξε να αγαπώ ο Χριστός, ο οποίος μας άφησε την καλή εντολή της αγάπης, την οποία και ο Ίδιος εκπλήρωσε με τα έργα Του.

Γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος ασθενεί;», δηλώνοντας όποιον και αν αφορούσε· και, σαν να ήταν ο ίδιος η ανά την οικουμένη Εκκλησία, έτσι ακριβώς πονούσε για το κάθε ένα μέλος της. «Εάν πρέπει να καυχώμαι, θα καυχηθώ για όσα αφορούν την αδυναμία μου». Βλέπεις ότι πουθενά δεν καυχάται για τα θαύματα, αλλά για τους διωγμούς και τους πειρασμούς; Διότι αυτό, λέει, είναι γνώρισμα της αδυναμίας. Και δείχνει ότι ο πόλεμος είναι πολύμορφος. Διότι και οι Ιουδαίοι τον πολεμούσαν, και οι εθνικοί τάσσονταν εναντίον του, και οι ψευδάδελφοι τον χτυπούσαν, αλλά και οι αδελφοί τον λυπούσαν, ασθενώντας και σκανδαλιζόμενοι· από παντού υπήρχε γύρω του θόρυβος και ταραχή, τόσο από τους δικούς του, όσο και από τους ξένους.

Δ'. Διότι, όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας αγαπά το μονογενές και γνήσιο παιδί του, έτσι αγαπούσε και αυτός όλους τους πιστούς· γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι κι εγώ;» Διότι, πριν από όλα τα άλλα, αυτό το γνώρισμα οφείλει να έχει ο δάσκαλος. Γι' αυτό και στον Πέτρο έλεγε ο Χριστός: «Εάν με αγαπάς, ποίμαινε τα πρόβατά μου». Διότι εκείνος που αγαπά τον Χριστό, αγαπά και το ποίμνιό Του. Και τον Μωυσή τότε τον κατέστησε αρχηγό του λαού των Ιουδαίων, όταν επέδειξε την εύνοιά του προς αυτούς· και ο Δαβίδ επίσης έτσι ανήλθε στη βασιλεία, αφού πρώτα φάνηκε φιλόστοργος απέναντί τους. Έτσι λοιπόν, ενώ ήταν ακόμη νέος, πόνεσε τόσο πολύ για τον λαό, ώστε προσέφερε και την ίδια του τη ζωή, όταν κατέβαλε εκείνον τον βάρβαρο. Και αν λέει: «Τι θα δοθεί σε εκείνον που θα φονεύσει αυτόν τον αλλόφυλο;», δεν το έλεγε απαιτώντας αμοιβή, αλλά επειδή ήθελε να τον εμπιστευτούν και να του αναθέσουν τη μάχη εναντίον του. Όταν, λοιπόν, παρουσιάστηκε στον βασιλιά μετά τη νίκη, δεν μίλησε καθόλου για αυτά. Και ο Σαμουήλ, επίσης, ήταν υπερβολικά φιλόστοργος· γι' αυτό και έλεγε: «Μη γένοιτο σε εμένα να αμαρτήσω, παύοντας να προσεύχομαι για εσάς στον Κύριο». Έτσι και ο Παύλος, ή μάλλον όχι έτσι, αλλά σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, φλεγόταν από αγάπη για όλους όσους καθοδηγούσε. Γι' αυτό και ενέπνευσε στους μαθητές του τέτοια διάθεση απέναντί του, ώστε να λέει: «Αν ήταν δυνατόν, θα βγάζατε τα μάτια σας και θα μου τα δίνατε».

Μιλώ σαν παράφρων, εγώ περισσότερο· σε κόπους περισσότερο, σε πληγές υπερβολικά, σε φυλακές περισσότερο, σε κινδύνους θανάτου πολλές φορές· σαράντα παρά μία μαστιγώσεις έλαβα, τρεις φορές ραβδίστηκα, τρεις φορές ναυάγησα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό· σε οδοιπορίες πολλές φορές, σε κινδύνους από ποτάμια, σε κινδύνους από ληστές, σε κινδύνους από το γένος μου, σε κινδύνους από τους εθνικούς, σε κινδύνους μέσα στην πόλη, σε κινδύνους στην έρημο, σε κινδύνους στη θάλασσα, σε κινδύνους από ψευδάδελφους, σε κόπο και μόχθο, σε αγρυπνίες πολλές φορές, σε πείνα και δίψα, σε νηστείες πολλές φορές, σε ψύχος και γυμνότητα. Εκτός από τα εξωτερικά αυτά, υπάρχει η καθημερινή μου πίεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες. Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι; Ο αδελφός έπεφτε, και αυτός πονούσε· ο εχθρός τον επιβουλευόταν, και αυτός υπέφερε. Το γνωρίζεις αυτό, ότι με εγκατέλειψαν όλοι όσοι είναι στην Ασία. Και πάλι: Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας. Πώς επρόκειτο να επαρκέσει για τους έξω, για τους έσω, για τις μαστιγώσεις, για τις λύπες, για τη θάλασσα, για τους κινδύνους, για τις φυλακές, για τις βίαιες προσαγωγές, για τα τηγάνια των βασανιστηρίων, για τις επιβουλές, για τους όχλους, για τους βασιλείς, για τους δικούς του, για τους ξένους, για τους ψευδάδελφους που τον επιβουλεύονταν, για τους αδελφούς που ασθενούσαν, για τους ξένους που απομακρύνονταν, για τους οικείους, για εκείνους που σκοντάφτουν; Πώς επαρκούσε το σώμα; Πώς επαρκούσε η ψυχή;

Όταν λοιπόν κάποιος έχει τους ίδιους ανθρώπους και ως κυρίους και ως εχθρούς, τι θα μπορούσε να είναι χειρότερο από αυτήν τη συμφορά; Ο δούλος, αν και δέχεται διαταγές, ωστόσο απολαμβάνει τη φροντίδα και την εύνοια από εκείνους που τον προστάζουν· αυτοί όμως και διατάζονται, και πολεμούνται, και βρίσκονται αντιμέτωποι ο ένας με τον άλλον. Και τούτο είναι τόσο χειρότερο από τα όσα συμβαίνουν στις μάχες, καθόσον και στα κρυφά πλήττουν, και με το προσωπείο των φίλων διαπράττουν έργα εχθρών, και συχνά ευημερούν από τη συμφορά των άλλων. Αλλά τα δικά μας δεν είναι τέτοια· αντίθετα, και αν κάποιος δυστυχήσει, υπάρχουν πολλοί που συμπάσχουν· και αν ευδοκιμήσει, υπάρχουν πολλοί που χαίρονται μαζί του. Δεν λέει τα ίδια και ο Απόστολος; «Διότι, είτε πάσχει», λέει, «ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη· είτε δοξάζεται ένα μέλος, συγχαίρουν όλα τα μέλη». Και εκείνος που έδινε αυτές τις προτροπές, άλλοτε μεν έλεγε: «Ποια είναι η ελπίδα μου ή η χαρά μου, αν όχι και εσείς;»· άλλοτε δε: «Διότι τώρα ζούμε, εάν εσείς στέκεστε σταθεροί στον Κύριο»· και άλλοτε: «Μέσα από πολλή θλίψη και συνοχή καρδιάς σας έγραψα»· και, «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;». Για ποιον λόγο λοιπόν ανεχόμαστε ακόμη την τρικυμία και τα εξωτερικά κύματα, και δεν προστρέχουμε σε τούτο το γαλήνιο λιμάνι, και, αφού αφήσουμε τα απλά ονόματα των αγαθών, δεν προχωρούμε προς την ίδια την πραγματικότητα;

Τι θα συμβεί, λοιπόν, λέγει, εάν παραβλέψω τα δικά μου, επιδιώκοντας τα συμφέροντα των άλλων; Δεν είναι δυνατόν αυτός που επιδιώκει το συμφέρον των άλλων να παραβλέψει το δικό του. Διότι αυτός που επιδιώκει τα των άλλων, κανέναν δεν λυπεί, αλλά τους ελεεί όλους και τους ωφελεί ανάλογα με τη δύναμή του· κανέναν δεν θα ληστέψει, κανέναν δεν θα αδικήσει, δεν θα κλέψει, δεν θα ψευδομαρτυρήσει· θα απέχει από κάθε κακία, θα επιδοθεί σε κάθε αρετή, και θα προσεύχεται υπέρ των εχθρών του, και θα ευεργετεί αυτούς που τον επιβουλεύονται· και ούτε θα χλευάσει κανέναν, ούτε θα κακολογήσει, ακόμη κι αν ακούσει μύρια κακά εναντίον του, αλλά θα λέει τα αποστολικά λόγια: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;». Αντιθέτως, όταν φροντίζουμε μόνο τα δικά μας, δεν συνεπάγεται οπωσδήποτε ότι ακολουθούν και τα συμφέροντα των άλλων. Έχοντας πειστεί από όλα αυτά, ότι δεν είναι δυνατόν να σωθεί εκείνος που δεν αποσκοπεί στο κοινό συμφέρον, και έχοντας υπόψη εκείνον που διχοτομήθηκε, καθώς και εκείνον που έθαψε το τάλαντο, ας επιλέξουμε αυτή την οδό, ώστε να αξιωθούμε και την αιώνια ζωή· την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι αυτό ακριβώς υποστηρίζω κι εγώ, ότι δηλαδή εκείνα που σε εμάς αποτελούν αιτίες θλίψης, σε εκείνον γεννούσαν μεγάλη ευχαρίστηση. Και τι να λέω για κινδύνους και για τις άλλες ταλαιπωρίες; Διότι βρισκόταν σε συνεχή θλίψη· γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;» Εκτός βέβαια αν πει κανείς ότι και η ίδια η θλίψη κρύβει κάποια ευχαρίστηση. Διότι και πολλοί από όσους χάνουν τα παιδιά τους, όταν αφήνονται να θρηνήσουν, βρίσκουν παρηγοριά, ενώ όταν εμποδίζονται, υποφέρουν· έτσι λοιπόν και ο Παύλος, καθώς δάκρυζε νύχτα και μέρα, ελάμβανε παρηγοριά· επειδή κανείς δεν πένθησε τόσο πολύ για τις δικές του συμφορές, όσο πένθησε εκείνος για τις ξένες. Διότι πώς νομίζεις ότι αισθανόταν βλέποντας τους Ιουδαίους να μη σώζονται, αυτός που, προκειμένου να σωθούν, ευχόταν να εκπέσει από την άνωθεν δόξα; Από αυτό είναι φανερό ότι το να μη σώζονται αυτοί του ήταν κάτι πολύ πιο οδυνηρό. Διότι, αν δεν ήταν πιο οδυνηρό, δεν θα ευχόταν εκείνο· αφού το επέλεξε ως ελαφρύτερο και ως κάτι που του παρείχε μεγαλύτερη παρηγοριά· και δεν το επιθυμούσε απλώς, αλλά φώναζε λέγοντας: «Έχω λύπη και οδύνη στην καρδιά μου».

Και δεν ήταν μόνο αυτό το δεινό, αλλά και το γεγονός ότι πολλοί από τους ίδιους τους πιστούς, επειδή τότε για πρώτη φορά γεύονταν πρωτόγνωρα δόγματα, είχαν ανάγκη από πολλή συγκατάβαση, και η πνευματική τους κατάσταση ήταν ακόμη αρκετά ασθενής, με αποτέλεσμα πολλές φορές να σκοντάφτουν. Και αυτό ήταν που έθλιβε τους διδασκάλους όχι λιγότερο από τους εξωτερικούς πολέμους, αλλά μάλλον πολύ περισσότερο· διότι οι εξωτερικές μάχες και οι επιβουλές τούς προσέφεραν και μεγάλη χαρά, εξαιτίας της ελπίδας των μισθών που τους περίμεναν. Γι' αυτό και οι απόστολοι αποχωρούσαν από το συνέδριο χαίροντας επειδή μαστιγώθηκαν, και ο Παύλος αναφωνεί λέγοντας: «Χαίρω στα παθήματά μου», και καυχάται παντού για τις θλίψεις. Αντιθέτως, τα τραύματα των οικείων και οι πτώσεις των αδελφών δεν τους άφηναν ούτε να αναπνεύσουν, αλλά σαν κάποιος βαρύτατος ζυγός πίεζε τον αυχένα της ψυχής τους και τον λύγιζε διαρκώς. Άκουσε, λοιπόν, πώς ο Παύλος, που τόσο χαίρεται για τα παθήματα, οδυνάται πικρά για αυτούς: «Διότι ποιος», λέει, «ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;» Και πάλι:

Διότι, όπως ακριβώς η αγάπη συνάγει και συνδέει τα διαιρεμένα, έτσι και η βασκανία διαιρεί τα ενωμένα. Γι' αυτό παρακαλώ, ας ασκηθούμε στο να χαιρόμαστε μαζί με όσους ευδοκιμούν, ώστε να καθαρίσουμε την ψυχή μας και από τον φθόνο και από τη βασκανία. Διότι τίποτα δεν απομακρύνει τόσο πολύ αυτό το βαρύ και δυσίατο νόσημα, όσο το να συμμεριζόμαστε τη χαρά εκείνων που ζουν με αρετή. Άκουσε λοιπόν πώς ο Παύλος φτάνει στο ανώτατο σημείο της τελειότητας και στα δύο αυτά: «Ποιος», λέει, «ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν καίγομαι εγώ;»

Δεν είπε, «και δεν λυπάμαι εγώ», αλλά, «και δεν πυρούμαι εγώ», θέλοντας με τη λέξη της πυρώσεως να μας παραστήσει την ένταση της οδύνης. Και πάλι, γράφοντας σε άλλους, λέει: «Χωρίς εμάς βασιλεύσατε· και μακάρι βέβαια να βασιλεύατε, ώστε και εμείς να συμβασιλεύσουμε μαζί σας»· και πάλι: «Τώρα ζούμε, εάν εσείς παραμένετε σταθεροί στον Κύριο». Πρόσεξε πόσο πολυπόθητη του ήταν η ευδοκίμηση των αδελφών, αφού θεωρούσε ότι ούτε καν ζούσε, εάν εκείνοι δεν σώζονταν.

Ήθελα να ασπαστώ τα χέρια που πολλές φορές δέθηκαν για τον Χριστό, που έγραψαν [επιστολές] από το δεσμωτήριο, που εργάστηκαν και αναπλήρωσαν τις στερήσεις των αδελφών, το στήθος που είχε περιβληθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, την καρδιά <στην> οποία ενθρονιζόταν ο Χριστός, αυτήν που ανέβλυζε ποταμούς <δακρύων> [ύδατος που αναπηδά εις ζωήν αιώνιον], που πυρωνόταν για όσους σκανδαλίζονταν και οδυνόταν για τις αδυναμίες των πιστών, αυτήν που χωρούσε τις μέριμνες όλων των εκκλησιών.

Εγώ μεν, ενώ υπέφερα δεινά, παρηγοριόμουν με την ανάμνηση των κριμάτων σου· θλιβόμουν όμως βαθύτατα και βρισκόμουν σε συνεχή αγανάκτηση, βλέποντας πολλούς να παραβαίνουν αδίστακτα τους νόμους. Αυτά έλεγε και ο απόστολος Παύλος· διότι αυτός είναι ο λόγος των τελείων: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;». Και όταν βρισκόταν στην Αθήνα, αγανακτούσε το πνεύμα του· διότι έβλεπε ότι η πόλη ήταν γεμάτη είδωλα. Και εμείς, λοιπόν, αδελφοί, όταν βλέπουμε κάποιους να εγκαταλείπουν τον νόμο του Θεού και τις εντολές του, κυριευόμαστε από θλίψη, επειδή είναι γραμμένο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»· και παρακάτω σε αυτόν τον ψαλμό αναφέρεται: «Είδα τους ασύνετους και έλιωνα από λύπη, διότι δεν φύλαξαν τα λόγια σου». «Ψαλμοί ήταν για μένα τα δικαιώματά σου στον τόπο της παροικίας μου». Ο μακάριος Δαβίδ παροίκησε, βέβαια, καταδιωκόμενος από τον Σαούλ, ανάμεσα στους Αλλοφύλους· νομίζω, όμως, ότι δεν ονομάζει παροικία εκείνη τη χρονική περίοδο, αλλά ολόκληρο τον βίο του. Διότι δεν τον πέρασε ως μόνιμος κάτοικος, αλλά ως πάροικος, και διήλθε τον βίο ψάλλοντας τα δικαιώματα του Θεού. Διότι έτσι το απέδωσαν και οι υπόλοιποι ερμηνευτές: «Άσματα ήταν για μένα τα προστάγματά σου στον τόπο της παροικίας μου». Όλοι, λοιπόν, οι άγιοι και όσοι ζουν κατά Θεόν, θεώρησαν αυτήν τη ζωή ως παροικία, έχοντας ως μόνιμη κατοικία τους τη μέλλουσα.

Έχει δε την έννοια του προηγούμενου στίχου· διότι αυτό που έλεγε εκεί, «Ρυάκια δακρύων κατέβασαν τα μάτια μου», εδώ το λέει ως εξής: «Με έλιωσε ο ζήλος σου, επειδή οι εχθροί μου λησμόνησαν τα λόγια σου». Τέτοιος ήταν, όπως ανέφερα, ο Φινεές, ο οποίος διαπέρασε με το δόρυ αυτόν που πόρνευσε· «Και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Τέτοιος ήταν ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος περιέφερε μέσα του ολόκληρο τον Χριστό· γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;» Αλλά και ο μακάριος Λουκάς αναφέρει γι' αυτόν ότι στην Αθήνα συνειχόταν από θλίψη το πνεύμα του μέσα του, βλέποντας την πόλη να είναι γεμάτη είδωλα.

Είναι άραγε δυνατόν να υπομείνει κανείς πολλές φορές τον θάνατο; Ναι, λέει· αν όχι στην πράξη, τουλάχιστον στην προαίρεση· διδάσκοντάς μας ότι διαρκώς παρέδιδε τον εαυτό του σε τέτοιους κινδύνους εξαιτίας του κηρύγματος, οι οποίοι του προξενούσαν θάνατο. Αλλά η χάρη του Θεού διαφύλαττε τον αθλητή μέσα ακριβώς σε αυτούς τους κινδύνους, ώστε να προκύπτει από αυτόν πολλή ωφέλεια στους μαθητευομένους. Και αυτό που προσθέτει στη συνέχεια, επισκιάζει πάλι, τρόπον τινά, όλα όσα έχουν ειπωθεί: «Ποιος ασθενεί», λέει, «και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;».

Ιδού, πάλι, και αυτό είναι επαρκές κατόρθωμα, ακόμη κι αν είναι το μοναδικό, ικανό να τον ανυψώσει στην ίδια την κορυφή της αρετής. Η μέριμνα, λέει, για όλες τις Εκκλησίες· όχι για μία και δύο και τρεις, αλλά για όλες τις Εκκλησίες της οικουμένης, σε όση γη διατρέχει ο ήλιος απλώνοντας τις ακτίνες του. Τόσο μεγάλη μέριμνα και φροντίδα είχε αυτός ο μακάριος. Είδες πλάτος ψυχής; Είδες μεγαλείο διανοίας; Και αυτό που προσθέτει στη συνέχεια, τρόπον τινά, επισκιάζει όλα όσα έχουν ειπωθεί: «Ποιος ασθενεί», λέει, «και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Ω, πόση είναι η φιλοστοργία αυτού του ανδρός; Πόση η αγρυπνία του; Πόση η μέριμνά του; Ποιας μητέρας κόβονται έτσι τα σπλάχνα, όταν το παιδί της έχει πυρετό και κείτεται στο κρεβάτι, όσο αυτός ο μακάριος, που για όσους ασθενούσαν σε κάθε τόπο ασθενούσε και ο ίδιος περισσότερο, και για όσους σκανδαλίζονταν φλεγόταν; Διότι, πρόσεξέ μου την έμφαση της λέξεως. Δεν είπε: «Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν λυπάμαι;», αλλά, «Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι;», φανερώνοντάς μας την ένταση της οδύνης του, και δείχνοντας σχεδόν τον εαυτό του να πυρπολείται και να καίγεται εσωτερικά για χάρη εκείνων που υφίστανται τα σκάνδαλα.

Λέγοντας δε το «Εκτός από τα παρεκτός», υπονόησε ότι όσα παραλείφθηκαν είναι φυσικό να είναι περισσότερα από όσα ειπώθηκαν. Έπειτα πάλι λέει: «Η καθημερινή μου πίεση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες». Είδες το πλάτος της ψυχής του; Είδες το μέγεθος της διάνοιάς του; Διότι, όση γη διατρέχει ο ήλιος εκπέμποντας τις ακτίνες του, τόση ήταν και η μέριμνα και η φροντίδα που είχε ο μακάριος αυτός. Γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Ω! Πόση ήταν η φιλοστοργία του άνδρα αυτού! Πόση η αγρυπνία του! Πόση η μέριμνά του! Ποια μητέρα κατασπαράσσεται τόσο πολύ στα σπλάχνα της, όταν το παιδί της έχει πυρετό και βρίσκεται στο κρεβάτι, όσο ο μακάριος αυτός ασθενούσε περισσότερο για όσους ασθενούσαν σε κάθε τόπο, και φλεγόταν για όσους σκανδαλίζονταν; Ποιος λόγος λοιπόν θα είναι αρκετός για τα κατορθώματά του; Ή ποια γλώσσα θα μπορέσει να φτάσει στο ύψος των εγκωμίων του; Διότι, όταν μία ψυχή έχει συγκεντρώσει και κατέχει όλα τα καλά που υπάρχουν στους ανθρώπους, και μάλιστα σε υπερβολικό βαθμό, και όχι μόνο τα καλά των ανθρώπων, αλλά και των αγγέλων, πώς θα μπορέσουμε να αντεπεξέλθουμε στο μέγεθος των εγκωμίων; Δεν πρόκειται όμως γι' αυτόν τον λόγο να σιωπήσουμε, αλλά απεναντίας εξαιτίας αυτού ακριβώς θα μιλήσουμε ακόμη περισσότερο. Διότι και αυτό αποτελεί το μέγιστο είδος εγκωμίου, το να νικά το μέγεθος των κατορθωμάτων την ευχέρεια του λόγου παρά τη μεγάλη του αφθονία, και αυτή η ήττα είναι για εμάς πιο λαμπρή από μύρια τρόπαια.

Πώς, λοιπόν, δεν είναι παράλογο, εκείνοι που προνοούν για τα σώματα να δείχνουν τόση μεγάλη επιμέλεια, ενώ, όταν χάνονται τόσες ψυχές, εμείς να αδιαφορούμε και να θεωρούμε ότι δεν παθαίνουμε τίποτα το φοβερό, τη στιγμή που τα ίδια μας τα μέλη σαπίζουν; Αλλά ο Παύλος δεν ενεργούσε έτσι. Αντίθετα, πώς ενεργούσε; Ποιος, λέει, ασθενεί και εγώ δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται και εγώ δεν φλέγομαι; Αυτό το πυρ δέξου κι εσύ· κι αν δεις αδελφό να χάνεται, κι αν σε λοιδορεί, κι αν σε υβρίζει, κι αν σε χτυπά, κι αν απειλεί να γίνει εχθρός σου, και οτιδήποτε άλλο κι αν προβάλλει απειλητικά εναντίον σου, υπέφερέ τα όλα γενναία, ώστε να κερδίσεις τη σωτηρία του. Εάν αυτός γίνει εχθρός σου, ο Θεός θα είναι φίλος σου, και θα σε ανταμείψει με μεγάλα αγαθά κατά την ημέρα εκείνη. Είθε, λοιπόν, με τις ευχές των αγίων, και οι πλανημένοι να διασωθούν, και εσείς να βγείτε νικητές σε αυτή την πνευματική άγρα, και οι ίδιοι εκείνοι οι βλάσφημοι, αφού απαλλαγούν από την ασέβεια, να γνωρίσουν τον Χριστό που σταυρώθηκε για αυτούς, ώστε όλοι ομόθυμα, με ένα στόμα, να δοξάζουμε τον Θεό και Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, εις τους [σύμπαντας] αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Εσύ υγιαίνεις, αλλά ο αδελφός σου ασθενεί. Εάν, λοιπόν, σκέπτεσαι ορθά, θα πονέσεις περισσότερο για εκείνον που υποφέρει και θα μιμηθείς και σε αυτό τον μακάριο εκείνον που λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;». Διότι, εάν προσφέροντας δύο οβολούς και δαπανώντας λίγα χρήματα για τους πένητες αισθανόμαστε χαρά, εάν μπορέσουμε να σώσουμε ψυχές, πόση χαρά θα καρπωθούμε; Και πόση αμοιβή θα απολαύσουμε στον μέλλοντα αιώνα; Διότι και εδώ, όσες φορές κι αν συναντηθούμε, θα δεχθούμε πολλή ευφροσύνη από αυτή τη συνάντηση, αναμιμνησκόμενοι τα κατορθώματά τους, και, όταν τους αντικρίσουμε εκεί στο φοβερό βήμα, θα έχουμε μεγάλη παρρησία.

Διότι οι άγιοι δεν θέλουν να πλέκονται τα στεφάνια τους από τις συμφορές των άλλων· και αν δεν το θέλουν από τις συμφορές των άλλων, πολύ περισσότερο δεν το θέλουν από τα κακά που συμβαίνουν στους δικούς τους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο και ο μακάριος Δαβίδ, μετά τα τρόπαια και τη νίκη, πενθούσε και έκλαιγε, επειδή αυτή επιτεύχθηκε με τη συμφορά του παιδιού του. Και στους στρατηγούς που αναχωρούσαν για τη μάχη έδινε πολλές παραγγελίες υπέρ του τυράννου (γιου του), και ενώ εκείνοι βιάζονταν να τον εξοντώσουν, αυτός τους συγκρατούσε λέγοντας: «Λυπηθείτε το παιδί, τον Αβεσσαλώμ»· και όταν έπεσε νεκρός, τον πενθούσε και φώναζε το όνομα του εχθρού του με οιμωγές και πικρά δάκρυα. Αν όμως ο φυσικός πατέρας είναι τόσο φιλόστοργος, πολύ περισσότερο είναι ο πνευματικός. Διότι, το ότι οι κατά πνεύμα γονείς δείχνουν μεγαλύτερη μέριμνα από τους κατά σάρκα, άκουσέ το από τον Παύλο που λέει: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;». Αλλά αυτό μας παρουσιάζει μεν μια ισότητα (αν και με δυσκολία οι φυσικοί πατέρες θα ξεστόμιζαν αυτά τα λόγια, ωστόσο ας τους συγχωρηθεί και ας δεχθούμε ότι μπορούν να φτάσουν μέχρι αυτό το σημείο), στη συνέχεια όμως πρέπει να αποδείξουμε την υπεροχή. Από πού λοιπόν θα το αποδείξουμε αυτό; Πάλι από τα ίδια σπλάχνα και από τα λόγια του νομοθέτη. Και τι λέει εκείνος; «Αν μεν τους συγχωρείς την αμαρτία, συγχώρεσέ την· ειδάλλως, εξάλειψε και εμένα από το βιβλίο που έγραψας».

Είδες πόση έμφαση έχουν τα λόγια, πόσο πόνο καρδιάς φανερώνουν; Και για όσους από τους πιστούς χωλαίνουν και κλυδωνίζονται, πενθεί τόσο πολύ, σαν να βρισκόταν ο ίδιος μέσα σε εκείνα τα δεινά. «Διότι ποιος», λέει, «ασθενεί και δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται και εγώ δεν πυρώνομαι;» Και δεν είπε «Λυπάμαι», αλλά «Πυρώνομαι», θέλοντας να εκφράσει, μέσω της πυρώσεως, το αφόρητο και αθεράπευτο της οδύνης.