Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:3

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΛΘ' ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ Β' Περί των θείων Γραφών. Αλλά, επειδή αναφερθήκαμε για τους μεν αιρετικούς ως νεκρούς, για εμάς δε ως κατέχοντες προς σωτηρίαν τις θείες Γραφές, και φοβάμαι μήπως, όπως έγραψε ο Παύλος στους Κορινθίους, μερικοί από τους ακέραιους πλανηθούν μακριά από την απλότητα και την αγνότητα εξαιτίας της πανουργίας των ανθρώπων, και στη συνέχεια αρχίσουν να διαβάζουν άλλα, τα λεγόμενα απόκρυφα, εξαπατώμενοι από την ομωνυμία τους με τα αληθινά βιβλία, σας παρακαλώ, δείξτε ανοχή αν για εκείνα τα οποία ήδη γνωρίζετε, για αυτά γράφω και εγώ υπενθυμίζοντάς τα, λόγω τόσο της ανάγκης όσο και της ωφέλειας της Εκκλησίας.

Διότι εκείνος που υπομένει είναι ανδρείος, και ο ανδρείος είναι υπομονετικός. Γι' αυτό και ο μακάριος Ιώβ ενδυναμωνόταν μέσω της υπομονής του, και επειδή υπέφερε τους πόνους με ανδρεία, έκανε υπομονή και απέκρουε τη γυναίκα του, η οποία είχε εξαπατηθεί από τον όφι και είχαν διαφθαρεί οι λογισμοί της· διότι ο εφευρέτης της κακίας είναι εντελώς μισητός, και, καθώς εμφανίζεται μόνο για να αναζητήσει ποιον να αρπάξει και να καταβροχθίσει, γι' αυτό αποκρύπτει και σκεπάζει αυτό που πραγματικά είναι ο ίδιος, και υποκρινόμενος μέσω της φαντασίας την αλήθεια που όλοι ποθούν, χύνει το δικό του δηλητήριο σε όσους τον ακολουθούν. Έτσι εξαπάτησε και την Εύα, χωρίς να λέει δικά του λόγια, αλλά υποκρινόμενος τα λόγια του Θεού και παραποιώντας το νόημά τους· έτσι παρέσυρε και τη γυναίκα του Ιώβ, πείθοντάς την να υποκρίνεται τη φιλανδρία, ενώ παράλληλα τη δίδαξε να βλασφημεί τον Θεό. Με αυτόν τον τρόπο ο δόλιος εμπαίζει τους ανθρώπους με φαντασίες, υποκλέπτοντας και σύροντας τον καθένα στον δικό του βόθρο της κακίας.

Γνώρισμα της ανδρείας είναι η υπομονή. Διότι με αυτήν καθένας από τους αγίους, αντέχοντας τα επίπονα και λυπηρά που συνέβαιναν στον βίο του, υπερίσχυε κατά του διαβόλου· και επειδή το Πνεύμα θέλει να αποκτήσουμε και τα δύο, μας δίνει την προσταγή λέγοντας στον ψαλμό: «Να είσαι ανδρείος, και ας κραταιωθεί η καρδιά σου, και υπόμεινε τον Κύριο». Διότι εκείνος που υπομένει είναι ανδρείος, και ο ανδρείος είναι υπομονετικός. Γι' αυτό και ο μακάριος Ιώβ, επειδή ακριβώς υπέμενε, ενδυναμωνόταν, και επειδή υπέφερε με ανδρεία τους πόνους, έδειξε υπομονή, και απομάκρυνε τη γυναίκα του, η οποία είχε εξαπατηθεί από τον όφι και είχαν διαφθαρεί οι λογισμοί της. Διότι, επειδή ο εφευρέτης της κακίας είναι καθόλα μισητός, και με την εμφάνισή του και μόνο αναζητά ποιον θα αρπάξει και θα καταβροχθίσει· για τον λόγο αυτόν αποκρύπτει και συγκαλύπτει την πραγματική του φύση· και υποκρινόμενος μέσω φαντασιώσεων την αλήθεια που όλοι επιθυμούν, ρίχνει το δικό του δηλητήριο σε όσους τον ακολουθούν. Έτσι εξαπάτησε και την Εύα, μη λέγοντας δικά του λόγια, αλλά υποκρινόμενος τα λόγια του Θεού και παραποιώντας το νόημά τους. Έτσι υποκίνησε και τη γυναίκα του Ιώβ, πείθοντάς την να υποκρίνεται τη φιλόστοργη σύζυγο, ενώ παράλληλα τη δίδαξε να βλασφημεί τον Θεό. Με αυτόν τον τρόπο ο δόλιος εμπαίζει τους ανθρώπους, εξαπατώντας τους κρυφά με φαντασιώσεις και σύροντας τον καθένα στον δικό του βόθρο της κακίας.

Διότι, όπως ακριβώς το νερό που είναι περιορισμένο μέσα σε σωλήνες ωθείται ορμητικά προς τα πάνω από τη δύναμη της συμπίεσης, επειδή δεν έχει πού να διαχυθεί· έτσι και ο ανθρώπινος νους, καθώς η εγκράτεια τον περισφίγγει από παντού σαν στεγανός σωλήνας, θα ανυψωθεί κατά κάποιον τρόπο από τη φυσική του τάση για κίνηση προς την επιθυμία των υψηλότερων πραγμάτων, μη έχοντας πού να διαρρεύσει. Διότι δεν είναι δυνατόν ποτέ να σταματήσει, εφόσον έχει λάβει από τον Δημιουργό αεικίνητη φύση· και εφόσον εμποδίζεται να κινείται προς τα μάταια, είναι αδύνατον να μην κατευθυνθεί σταθερά προς την αλήθεια. Θεωρούμε δε ότι η εγκράτεια ορίζεται όχι μόνο ως η αποχή από τις τροφές (διότι αυτό το κατόρθωσαν και πολλοί από τους Έλληνες φιλοσόφους), αλλά προπάντων ως η αποχή από την περιπλάνηση των οφθαλμών. Διότι ποιο είναι το όφελος αν, ενώ απέχεις από τροφές, τρέφεσαι με την ακολασία της μοιχείας μέσα από τα μάτια, ή αν με τα αυτιά σου ακούς οικειοθελώς μάταιες και διαβολικές φωνές; Δεν υπάρχει κανένα όφελος να απέχει κανείς από τις τροφές, αλλά να μην απέχει από την αλαζονεία της υπερηφάνειας, από την κενοδοξία και από κάθε πάθος. Ή ποιο είναι το όφελος να εγκρατεύεται κανείς από τις τροφές, και να μην απέχει από τους πονηρούς και μάταιους λογισμούς; Γι' αυτό και ο Απόστολος έλεγε: «Φοβούμαι μήπως φθαρούν τα νοήματά μας». Ας γίνουμε λοιπόν εγκρατείς ως προς όλα αυτά, για να μην πέσει δικαίως και πάνω μας η μομφή του Κυρίου, ότι διυλίζουμε τον κώνωπα, ενώ καταπίνουμε την κάμηλο.

Διότι, εάν η Εύα διέθετε αυτή την ευστροφία, δεν θα είχε γίνει ευάλωτη στις απάτες του όφεως. Τον άκακο λοιπόν, αυτόν που, επειδή πιστεύει σε κάθε λόγο, είναι επιρρεπής στο να διαφθαρεί ο νους του, τον οχυρώνει η προκείμενη διδασκαλία, παρέχοντάς του, ως ένα είδος συμμαχίας απέναντι στα πράγματα του βίου, την ωφέλεια που προέρχεται από αυτή την ευστροφία.

Μας ερμήνευσε δε ο Απόστολος την έννοια του φρονίμου, στην προς Κορινθίους επιστολή, λέγοντας: «Φοβάμαι δε μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του...». Διότι έδειξε ότι η ιστορία αποδίδει στον όφι την αξιοκατάκριτη φρόνηση, από το γεγονός ότι αυτός μετέβαλε το φρόνιμο σε πανουργία.

Και πάντοτε φοβόμουν μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν κάποτε και τα δικά σου νοήματα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, με αμέτρητες παραινέσεις προσπαθούσα πάντοτε να καταστείλω την ταραχή των παθών, και με αμέτρητες προφυλάξεις να διατηρήσω ασφαλή τη νύμφη του Κυρίου, και σου ανέπτυσσα πάντοτε τον βίο της άγαμης, ότι δηλαδή μόνον η άγαμη μεριμνά για τα του Κυρίου, ώστε να είναι άγια και στο σώμα και στο πνεύμα. Και σου εξηγούσα το αξίωμα της παρθενίας, και, αποκαλώντας σε ναό του Θεού, έδινα τρόπον τινά φτερά στην προθυμία σου, ανυψώνοντάς σε προς τον Ιησού, και με τον φόβο της τιμωρίας σε βοηθούσα ώστε να μην πέσεις, λέγοντας: «Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, αυτόν θα τον φθείρει ο Θεός». Και βεβαίως πρόσθετα και την ασφάλεια των προσευχών, μήπως και διατηρηθεί άμεμπτο ολόκληρο το σώμα, η ψυχή και το πνεύμα σου κατά την παρουσία του Κυρίου Ιησού Χριστού. Αλλά τελικά εις μάτην κοπίασα για όλα αυτά σε σένα, και η κατάληξη εκείνων των γλυκών κόπων απέβη πικρή για εμένα, και αναγκάζομαι να στενάζω πάλι για εκείνην για την οποία θα έπρεπε να χαίρομαι. Διότι, ιδού, εξαπατήθηκες από τον όφι χειρότερα από την Εύα. Και έχουν διαφθαρεί όχι μόνο τα νοήματά σου, αλλά μαζί με αυτά και το ίδιο σου το σώμα· και έπραξες εκείνο το φρικτό, το οποίο και να πω διστάζω αλλά και να αποσιωπήσω δεν μπορώ (διότι είναι σαν πυρ που καίει μέσα στα οστά μου, και παραλύω ολοκληρωτικά και δεν μπορώ να το αντέξω): αφού πήρες τα μέλη του Χριστού, τα έκανες μέλη πόρνης.

Κάποιος άνθρωπος είχε έναν γιο· και ο γιος τιμούσε τον πατέρα του πάρα πολύ, και φρόντιζε να τηρεί όλες τις εντολές του, και υπηρετούσε τον πατέρα του σε όλα· κάποιος άλλος όμως, κινούμενος από φθόνο για την προκοπή του νέου, τον πλησίασε κρυφά και του είπε: Ορκίσου μου στον πατέρα σου ότι αυτό που πρόκειται να σου πω θα το κάνεις και θα το τηρήσεις χωρίς καμία αντίρρηση. Και εκείνος, πράττοντας κακώς, του ορκίστηκε. Έπειτα, μετά από αυτό, του είπε: Πήγαινε και ύβρισε τον πατέρα σου, και χτύπησέ τον, και μην ντραπείς πλέον το πρόσωπό του, και όλα όσα σου παρήγγειλε να μην κάνεις, κάνε τα, επειδή μου ορκίστηκες και δεν μπορείς να παρακούσεις αυτά που ειπώθηκαν. Άραγε θα ανεχθεί ο γιος τόση αφροσύνη, ή μάλλον ασέβεια, και δεν θα περιφρονήσει την παράνομη συμβουλή του, για χάρη της αφοσίωσής του προς τον πατέρα του; Και θα του αποκριθεί λέγοντας: Σε θεωρώ άνθρωπο που δεν είναι αληθινός, αλλά εχθρό του πατέρα μου και επίβουλο της δικής μου ψυχής· όμως δεν θα με εξαπατήσεις, όπως το φίδι την Εύα με την πανουργία του, ούτε θα με εγκλωβίσεις στην ασέβεια με την πολύπλοκη κακία σου. Και βέβαια δεν θα με κατηγορήσει ο πατέρας μου επειδή δεν πειθάρχησα στη δυσέβειά σου.

Διότι ευθύς εξαρχής ο άγιος απόστολος δεν προσδιορίζει τον πανούργο και επίβουλο χαρακτήρα σε κανέναν άλλον εντονότερα παρά στον διάβολο και στο φίδι, λέγοντας: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν οι λογισμοί σας, απομακρυνόμενοι από την απλότητα και την αγνότητα του Χριστού και τη δικαιοσύνη». Βλέπεις πώς ο απόστολος χαρακτήρισε ως φθορά, δεινή πανουργία και απάτη όσα μηχανεύθηκε το φίδι απέναντι στην Εύα, και δεν υπέδειξε ότι έγινε από αυτό κάτι το αξιέπαινο. 9. Από παντού, λοιπόν, είναι ανιχνεύσιμη και ολοφάνερη η ανοησία τους σε καθέναν που επιθυμεί να γνωρίσει τη διδασκαλία της αλήθειας και τη γνώση του Αγίου Πνεύματος. Για να μην καταναλώνω όμως χρόνο, αφού διαπλεύσω και αυτή τη χαλεπή και δυσκολοτάξιδη θαλασσοταραχή του πελάγους, θα εξοπλίσω το σκάφος για τα επόμενα θαλάσσια ταξίδια, κρατώντας με προσοχή τα πηδάλια με τη δύναμη του Θεού και τις προσευχές των αγίων, ώστε παραπλέοντας να παρατηρήσουμε το φούσκωμα των άγριων κυμάτων και τις μορφές των ιοβόλων θηρίων του πελάγους, και να μπορέσουμε, αλώβητοι από το δηλητήριο της σμέρνας, του σαλαχιού, της δράκαινας, του καρχαρία και της σκορπίνας, να περάσουμε απέναντι και να φτάσουμε στο γαλήνιο λιμάνι της αλήθειας μέσω της προσευχής και της ικεσίας, εκπληρώνοντας και σε εμάς το ρητό: «Αυτοί που κατεβαίνουν στη θάλασσα θα διηγηθούν τις αρετές του Κυρίου».

Ισχυρίζεσαι, ω άνθρωπε, όπως έχω ήδη δηλώσει και πιο πάνω ότι χλευάζεις: Μήπως άραγε ήταν βυρσοδέψης ο Θεός, για να κατασκευάσει δερμάτινους χιτώνες για τον Αδάμ και την Εύα, ενώ δεν είχαν ακόμη θυσιαστεί ζώα; Και αν ακόμη θυσιάστηκαν ζώα, δεν ήταν, λέει, δερμάτινοι χιτώνες, αλλά το γήινο σώμα που περιβαλλόμαστε. Και από παντού ελέγχεσαι ότι ακολουθείς την έμπνευση του διαβόλου και τη δολιότητα του όφεως, ο οποίος απεργάζεται τη φθορά της απιστίας στην ανθρωπότητα, έχοντας εξαπατήσει την Εύα, και ο οποίος πάντοτε διαφθείρει τις διάνοιες των ακέραιων ψυχών με την πανουργία μέσα στις δικές τους σκέψεις. Ας δούμε λοιπόν αν μπορούν τα όσα είπες να σταθούν, ω εσύ που τόσα μόχθησες και μάταια διεξήγαγες τον αγώνα για τη συγγραφή τόσων βιβλίων. Διότι, αν είναι αληθινό αυτό που θρυλείται για εσένα, ότι συνέγραψες έξι χιλιάδες βιβλία, ω ματαιόπονε, καταναλώνοντας άσκοπα όλο τον κόπο σου σε ψόγους και δόλους ματαιότητας και καθιστώντας κενή την εργασία σου, έχοντας σφάλει στα πλέον αναγκαία με το να παραχαράξεις την ανάσταση, κατέστησες ανέλπιδη την κοπιαστική δραστηριότητα της πραγματείας σου. Διότι, αν δεν ανίσταται το σώμα, ούτε και η ψυχή θα κληρονομήσει κάτι. Επειδή μία και η αυτή είναι η κοινωνία και του σώματος και της ψυχής, και μία η εργασία. Και κοπιάζουν οι πιστοί με σώμα και ψυχή για την ελπίδα της κληρονομίας μετά την ανάσταση, η οποία, σύμφωνα με εσένα, δεν πρόκειται να πραγματοποιηθεί.

Διότι εκείνος μεν που τρυγάει, έκοψε μία φορά το τσαμπί, εκείνος δε που το τρώει, μέσω των μασητήρων και συνθλίβοντας την κάθε ρώγα, το βασάνισε και το έκοψε πολλαπλάσια, και αυτός που το μάσησε και το κατανάλωσε δεν θα είναι πλέον όμοιος με αυτόν που το κόβει μία φορά. Αλλά (τα λέγουν αυτά) μόνο και μόνο για να δώσουν την εντύπωση * ότι δοξολογούν, όσο τεκμήριο αλήθειας κι αν περιέχει αυτό. 54. Έπειτα πάλι μιλάει ασυλλόγιστα περί του παραδείσου, τον οποίο ονομάζει κόσμο. Και είναι, λέει, τα φυτά που βρίσκονται μέσα σε αυτόν *, διότι όσα για εμάς είναι αξιέπαινα, αυτά ο ίδιος τα αρνείται, για να αποδειχθεί ότι έχει πράγματι εξαπατηθεί από το φίδι· όπως δηλαδή (το φίδι) διέφθειρε την ακοή εκείνης της άκακης Εύας, έτσι και αυτού τις ακοές διαφθείρει το δεινό φίδι. Διότι τα λεγόμενα φυτά μέσα στον παράδεισο, λέει, είναι απάτες των επιθυμιών, οι οποίες διαφθείρουν τον λογισμό των ανθρώπων. Ενώ το φυτό στον παράδεισο, από το οποίο γνωρίζουν το καλό, είναι ο ίδιος ο Ιησούς, η γνώση μέσα στον κόσμο. Και όποιος λαμβάνει από αυτό διακρίνει το καλό και το κακό. Και βλέπεις πώς διαστρέφει όλα τα ορθά, ενώ ο απόστολος ρητά αναφωνεί και διδάσκει ότι: «φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας, (απομακρυνόμενα) από την αγνότητα και την απλότητα προς τον Χριστό». Και πρόσεξε πώς τον χαρακτήρισε πλάνο και πανούργο και ότι εξαπάτησε την Εύα. Και πάλι, σε άλλο σημείο ο ίδιος απόστολος (λέει): «ο άνδρας δεν οφείλει να αφήνει μακριά μαλλιά, εφόσον είναι δόξα και εικόνα του Θεού».

Αντί δε της λέξεως «άμωμον», ο Ακύλας ερμήνευσε «απλούν». Διότι οι τέτοιοι άνθρωποι προσπαθούν να κατατοξεύσουν κυρίως τον απλό και απειρόκακο· γι' αυτό και επιλέγει: «Ξαφνικά θα τον κατατοξεύσουν, και δεν θα φοβηθούν». Διότι αυτοί, καιροφυλακτώντας, επιτίθενται αιφνίδια και απροσδόκητα στον άμωμο, ή στον απλό και ακέραιο. Γι' αυτό ο Απόστολος, γράφοντας κάπου προς τους τέτοιους, λέει: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας από την απλότητα που υπάρχει εν Χριστώ». Διότι εκείνον που έχει περιφραγμένη την ψυχή του δεν θα μπορούσαν ποτέ να τον καταβάλουν οι προαναφερθέντες, «οι οποίοι ακόνισαν σαν ρομφαία τις γλώσσες τους, και τέντωσαν το τόξο, πράγμα πικρό, για να κατατοξεύσουν στα κρυφά τον άμωμο»· ή, «για να κατατοξεύσουν στα κρυφά τον απλό. Ξαφνικά θα τον κατατοξεύσουν, και δεν θα φοβηθούν». Και πρόσεξε με ποιον τρόπο λέει ότι θα κατατοξεύσουν «αυτόν», αλλά όχι εμένα που τα λέω αυτά· αλλά τον απλό, δηλαδή τον άδολο και ακέραιο, και ακόμη μικρό, θα μπορούσε να πει κανείς, ο οποίος ανήκει σε εκείνους για τους οποίους ο Σωτήρας δίδασκε λέγοντας: «Να μην καταφρονήσετε έναν από τους μικρούς που βρίσκονται στην Εκκλησία μου»· και, «Όποιος σκανδαλίσει έναν από τους μικρούς, τον συμφέρει να ριχτεί στη θάλασσα». Διότι και εκεί ο Σωτήρας δεν παρουσιάζει ως σκανδαλιζόμενο κάποιον μεγάλο, αλλά τον μικρό μέσα στην Εκκλησία, όπως ακριβώς εδώ τον απλό.

Γι' αυτό, προβλέποντας ο απόστολος τα μελλούμενα, είπε: «Φοβούμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν τα νοήματά σας από τη γνώση του Χριστού». Ανανήψτε όλοι οι άγιοι, παρακαλώ· αγαπήστε την αλήθεια και αναγνωρίστε την αγνότητα της Σωσάννας, η οποία δεν υποδουλώθηκε στη σάρκα, από επιθυμία ηδονής, ούτε παρασύρθηκε από τα πρόσωπα των πρεσβυτέρων, αλλά φοβήθηκε τον Θεό «εξ όλης της καρδίας», προτιμώντας τον πρόσκαιρο θάνατο, για να αποφύγει τον δεύτερο θάνατο του πυρός.

Επομένως, δεν πάλευε, αλλά παρόλα αυτά φοβάται τις πανουργίες του. Διότι, άκουσέ τον που λέει: «Φοβάμαι μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας, εκπίπτοντας από την απλότητα προς τον Χριστό». Ναι, λέει· αλλά και για τον εαυτό του έχει χρησιμοποιήσει αυτά τα λόγια, λέγοντας: «Διότι φοβάμαι μήπως, αφού κηρύξω σε άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος». Πώς, λοιπόν, έχεις πεισθεί ότι κανείς δεν θα σε χωρίσει;

Τι σημαίνει η φράση «Κανέναν δεν φθείραμε»; Δηλαδή, κανέναν δεν εξαπατήσαμε· όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας». «Κανέναν δεν πλεονεκτήσαμε»· δεν αρπάξαμε, δεν μηχανευθήκαμε δόλο. Και δεν λέει προς το παρόν: «Προσφέραμε αυτές και αυτές τις ωφέλειες», αλλά, κάνοντας τον λόγο του πιο εντρεπτικό, λέει: «Κανέναν δεν αδικήσαμε»· σχεδόν σαν να έλεγε ότι: «Ακόμη και αν δεν σας είχαμε ευεργετήσει σε τίποτα, ούτε και τότε δεν θα έπρεπε να μας αποστρέφεστε· διότι δεν έχετε να μας κατηγορήσετε για τίποτα, ούτε μικρό ούτε μεγάλο». Έπειτα, επειδή αντιλήφθηκε τη βαρύτητα των λόγων του, τα διορθώνει και πάλι. Και ούτε σιώπησε εντελώς· διότι αλλιώς δεν θα τους είχε αφυπνίσει· ούτε όμως άφησε αδιόρθωτη την τραχύτητα του λόγου· διότι αλλιώς θα τους πλήγωνε περισσότερο. Και τι λέει; «Δεν τα λέω αυτά προς κατάκριση». Από πού είναι αυτό φανερό; «Διότι έχω πει προηγουμένως», λέει, «ότι είστε μέσα στις καρδιές μας, ώστε να πεθάνουμε μαζί και να ζήσουμε μαζί». Αυτή είναι η μέγιστη φιλία: όταν, ακόμη και ενώ καταφρονείται, επιλέγει να πεθάνει και να ζήσει μαζί τους.

Είδες και τον προφήτη να συνάπτει μνηστεία; Είδες και τον Απόστολο με πολλή παρρησία να φθέγγεται αυτόν τον λόγο και να λέει: «Σας μνήστευσα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό»; Είδες πάλι σύνεση; Διότι, λέγοντας, «Οφείλετε να με ανέχεστε», δεν είπε, «Επειδή είμαι δάσκαλός σας», ούτε, «Για τον εαυτό μου τα λέω»· αλλά αυτό που κυρίως τους προσέδιδε αξίωμα, αυτό προβάλλει, τοποθετώντας τον εαυτό του στη θέση της προξενήτρας και εκείνους στη θέση της νύμφης· και προσθέτει λέγοντας: «Φοβάμαι όμως μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό». Διότι, κι αν ακόμη η απώλεια είναι δική σας, η λύπη όμως είναι κοινή. Και πρόσεξε τη σύνεση· διότι δεν το διαπιστώνει κατηγορηματικά, παρόλο που είχαν διαφθαρεί· και δηλώνοντάς το αυτό, έλεγε: «Όταν ολοκληρωθεί η υπακοή σας», και, «Θα πενθήσω πολλούς από αυτούς που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν»· ωστόσο, δεν τους αφήνει να αποθρασυνθούν· γι' αυτό λέει, «Μήπως». Διότι ούτε τους καταδικάζει, ούτε σιωπά· αφού κανένα από τα δύο δεν είναι ασφαλές, ούτε το να το πει φανερά, ούτε το να το κρύβει συνεχώς. Γι' αυτό ακολουθεί τη μέση οδό λέγοντας, «Μήπως». Διότι αυτό δεν χαρακτηρίζει ούτε εκείνον που καταδικάζει απόλυτα, ούτε εκείνον που έχει απόλυτη εμπιστοσύνη, αλλά εκείνον που στέκεται στη μέση και των δύο. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, τους παρηγόρησε· με την υπενθύμιση όμως της ιστορίας τους ενέβαλε σε άφατο φόβο, και τους στερεί από κάθε συγγνώμη.

βʹ. Προσέξτε, λοιπόν, μήπως πάθετε αυτά, λέει, και τίποτα δεν θα μπορέσει να σας προστατεύσει. Διότι και εκείνος, αφού υποσχέθηκε ανώτερα πράγματα, κατ' αυτόν τον τρόπο εξαπάτησε. Από το οποίο είναι φανερό ότι και τούτοι, κομπάζοντας και φουσκώνοντάς τους με υπερηφάνεια, τους εξαπατούσαν. Και αυτό δεν μπορεί κανείς να το συμπεράνει μόνο από τούτο, αλλά και από εκείνα που λέει στη συνέχεια, ότι: «Αν, βέβαια, εκείνος που έρχεται, σας κηρύττει άλλον Ιησού, τον οποίο εμείς δεν κηρύξαμε, ή αν λαμβάνετε άλλο πνεύμα, το οποίο δεν λάβατε, ή άλλο ευαγγέλιο, το οποίο δεν αποδεχθήκατε, καλώς θα τον ανεχόσασταν». Και δεν λέει: «Μήπως όπως ο Αδάμ εξαπατήθηκε», αλλά δείχνει ότι σαν γυναίκες είναι όσοι τα παθαίνουν αυτά· διότι το να εξαπατάται κανείς είναι ίδιον των γυναικών. Και δεν είπε: «Έτσι να εξαπατηθείτε και εσείς»· αλλά, παραμένοντας ακόμη στη μεταφορά, λέει: «Μήπως φθαρούν τα νοήματά σας από την απλότητα που οφείλεται στον Χριστό». Από την αφέλεια, εννοώ, όχι από κακεντρέχεια· ούτε από κακουργία, ούτε επειδή δεν πιστεύετε, αλλά από αφέλεια. Αλλά όμως, ούτε και έτσι είναι άξιοι συγγνώμης όσοι εξαπατώνται· και αυτό το κατέστησε σαφές η Εύα. Αν λοιπόν αυτό δεν είναι άξιο συγγνώμης, πολύ περισσότερο δεν είναι όταν κάποιος το πάθει αυτό εξαιτίας της κενοδοξίας του. «Αν, βέβαια, εκείνος που έρχεται, σας κηρύττει άλλον Ιησού, τον οποίο εμείς δεν κηρύξαμε». Δείχνει με αυτό ότι οι Κορίνθιοι δεν διαφθείρονται από μόνοι τους, αλλά ότι εκείνοι που τους εξαπατούν προέρχονται από αλλού· γι' αυτό και λέει: «Εκείνος που έρχεται». «Αν λαμβάνετε άλλο πνεύμα, αν άλλο ευαγγέλιο το οποίο δεν αποδεχθήκατε, καλώς θα τον ανεχόσασταν». Τι λέγεις;

Και δεν είπε: «Διότι φοβήθηκα μήπως, αφού λάβουν τα πρωτεία ανάμεσά σας, σπείρουν τα δικά τους διδάγματα»· αλλά αυτό το έχει θέσει πιο πάνω λέγοντας: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας». Εδώ όμως δεν εκφράζεται έτσι, αλλά με μεγαλύτερο κύρος και με περισσότερη εξουσία, αντλώντας παρρησία από όσα έχει ήδη πει: «Διότι εγώ όφειλα να συνιστώμαι από εσάς». Έπειτα παραθέτει και την αιτία· και δεν αναφέρει πάλι μόνο τις αποκαλύψεις, ούτε μόνο τα σημεία, αλλά και τους πειρασμούς: «Διότι σε τίποτα δεν υστέρησα από τους υπερλίαν αποστόλους». Πρόσεξε πώς πάλι και εδώ ομιλεί με περισσότερη εξουσία. Διότι προηγουμένως έλεγε: «Νομίζω ότι σε τίποτα δεν έχω υστερήσει»· εδώ όμως, όπως ακριβώς είπα, εκφράζεται κατηγορηματικά, έχοντας πλέον λάβει θάρρος μετά τις αποδείξεις· παρ' όλα αυτά, δεν απομακρύνεται από το μέτρο, ούτε από το οικείο του ήθος.

Εδώ όμως δεν έχει χρησιμοποιήσει αυτόν τον τόνο, λόγω του ότι η πίστη τους ήταν νεόφυτη. Ας μην επεκτείνουμε λοιπόν σε όλα το «Ο καθένας ας είναι απολύτως βέβαιος σύμφωνα με τον δικό του νου». Διότι, όταν ο λόγος αφορά τα δόγματα, άκουσε τι λέει: «Εάν κάποιος σας κηρύττει Ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ακόμη και αν είναι άγγελος, ας είναι ανάθεμα»· και πάλι: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας». Και γράφοντας προς τους Φιλιππησίους έλεγε: «Προσέχετε τα σκυλιά, προσέχετε τους κακούς εργάτες, προσέχετε την κατατομή». Στους Ρωμαίους όμως, επειδή δεν ήταν ακόμη ο κατάλληλος καιρός να διορθώσει τέτοια ζητήματα, λέει: «Ο καθένας ας είναι απολύτως βέβαιος στον δικό του νου». Διότι ο λόγος αφορούσε τη νηστεία, και τα έλεγε αυτά για να καταρρίψει αφενός την αλαζονεία των πρώτων και αφετέρου να διαλύσει τον φόβο των δεύτερων. «Εκείνος που τηρεί την ημέρα, για τον Κύριο την τηρεί· και εκείνος που δεν τηρεί την ημέρα, για τον Κύριο δεν την τηρεί. Και εκείνος που τρώει, για τον Κύριο τρώει, διότι ευχαριστεί τον Θεό· και εκείνος που δεν τρώει, για τον Κύριο δεν τρώει, και ευχαριστεί τον Θεό». Ακόμη επιμένει στα ίδια. Αυτό όμως που λέει έχει την εξής έννοια: Το ζήτημα δεν αφορά τα ουσιώδη· διότι το ζητούμενο είναι εάν και ο ένας και ο άλλος πράττουν για τον Θεό, εάν και οι δύο καταλήγουν στην ευχαριστία.

Άρα, η καρδιά του Παύλου ήταν η καρδιά Εκείνου, και πλάκα του Αγίου Πνεύματος, και βιβλίο της χάριτος· αυτή που έτρεμε μεν για τα αμαρτήματα των άλλων («Διότι φοβάμαι», λέει, «μήπως τυχόν κοπίασα μάταια για εσάς», «Μήπως, όπως το φίδι απάτησε την Εύα», «Μήπως τυχόν, όταν έλθω, δεν σας βρω όπως σας θέλω»)· ενώ για τον εαυτό της και φοβόταν και θαρρούσε («Διότι φοβάμαι», λέει, «μήπως, αφού κήρυξα σε άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος»· και, «Επειδή είμαι πεπεισμένος ότι ούτε άγγελοι ούτε αρχές θα μπορέσουν να μας χωρίσουν»), αυτή που αξιώθηκε να αγαπήσει τον Χριστό όπως κανείς άλλος δεν τον αγάπησε, αυτή που περιφρόνησε τον θάνατο και την γέεννα, και που συντριβόταν από τα αδελφικά δάκρυα («Τι κάνετε», λέει, «που κλαίτε και μου συντρίβετε την καρδιά;»), την πλέον καρτερική, που όμως δεν άντεξε ούτε για λίγη ώρα να αποχωριστεί τους Θεσσαλονικείς.

Αν και μια τέτοια άρνηση είναι ακούσια, εντούτοις δεν διαφεύγει την τιμωρία, αλλά και γι' αυτήν δίνουμε λόγο· και για όσα γνωρίζουμε, και για όσα δεν γνωρίζουμε. Διότι «η συνείδησή μου δεν με ελέγχει για τίποτα», λέγει, «όμως δεν δικαιώνομαι εξαιτίας αυτού». Και για όσα πράξαμε από άγνοια, και για όσα εν γνώσει μας. Διότι «μαρτυρώ γι' αυτούς», λέγει, «ότι έχουν ζήλο για τον Θεό, αλλά χωρίς επίγνωση»· όμως παρ' όλα αυτά, τούτο δεν αρκεί για να δικαιολογηθούν. Και γράφοντας προς τους Κορινθίους έλεγε: «Φοβάμαι μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό». Εφόσον, λοιπόν, πρόκειται να δώσεις λόγο για τόσα πράγματα, κάθεσαι και γελάς, λες αστεία και επιδίδεσαι στην τρυφή; «Διότι αν δεν τα κάνω αυτά», λέγει, «αλλά πενθήσω, ποιο είναι το όφελος;» Μέγιστο βεβαίως, και τόσο μεγάλο, ώστε ούτε με λόγια δεν είναι δυνατόν να περιγραφεί.

Εμείς, ως μαθητές εκείνου, παραγγέλλουμε τα δικά του λόγια και δεν καινοτομούμε με δικά μας. Ας ακούσουν τον Παύλο που βοά μέσω ημών: «Διότι σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό». Φοβάμαι, λοιπόν, μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα, εξαπατήσει και εσάς. Βλέπεις ότι δεν ανατράπηκε ο άνδρας, αλλά η γυναίκα εξαπατήθηκε; Ποια είναι αυτή που εξαπατήθηκε; Ποια είναι αυτή που έπαιξε με τον όφι; Η οφιόστομη και ιοβόλος γυναίκα.

Το ότι δε ο Παύλος δεν θεσπίζει το να υπάρχουν αιρέσεις, αλλά αποτρέπει όλους όσους τον προσέχουν, άκουσε τι λέει: «Εάν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα, ακόμη και αν είμαι εγώ, ακόμη και αν είναι άγγελος από τους ουρανούς». Δεν θα αναθεμάτιζε βέβαια και τον εαυτό του και άγγελο, εάν εγνώριζε ότι το ζήτημα είναι ακίνδυνο. Και πάλι λέει: «Διότι σας αγαπώ με ζήλο Θεού· επειδή σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παραστήσω ως αγνή παρθένο. Φοβάμαι όμως μήπως, όπως ο όφις εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό». Ιδού, και την απλότητα προέβαλε, και συγγνώμη δεν έδωσε. Διότι, εάν υπήρχε συγγνώμη, δεν θα υπήρχε κίνδυνος· εάν πάλι δεν υπήρχε κίνδυνος, δεν θα φοβόταν ο Παύλος. Ούτε και ο Χριστός θα διέταζε να κατακαούν τα ζιζάνια, εάν ήταν αδιάφορο πράγμα το να δίνει κανείς προσοχή και σε τούτον, και σε εκείνον, και σε έτερον, και απλώς σε όλους.

Με τον όρο αγιωσύνη εδώ, δεν εννοεί μόνο τη σωφροσύνη, αλλά και την απαλλαγή από κάθε αμαρτία. «Χωρέστε μας». Πάλι στρέφει τον λόγο στην αγάπη, μετριάζοντας την τραχύτητα της επιπλήξεως. Παρατήρησε δε πόσο συγκινητικά λέει το, Χωρέστε μας. Είναι σαν να έλεγε: «Ποιος μας απομάκρυνε», λέει, «ποιος μας έδιωξε από τη σκέψη σας; Πώς δεν υπάρχει χώρος για εμάς μέσα σας;» «Κανέναν δεν αδικήσαμε». Παρατήρησε πώς πάλι δεν προβάλλει τις ευεργεσίες του, αλλά καθιστά τον λόγο βαρύτερο και πιο ελεγκτικό. «Κανέναν δεν διαφθείραμε». Δηλαδή, κανέναν δεν εξαπατήσαμε, όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι διαφθαρούν τα νοήματά σας». «Κανέναν δεν εκμεταλλευτήκαμε». Δεν αρπάξαμε, λέει, τα χρήματα κανενός. «Δεν το λέω προς κατάκριση». Επειδή αντιλήφθηκε τη βαρύτητα των λόγων του, επανορθώνει πάλι. «Διότι προείπα, ότι είστε μέσα στις καρδιές μας, για να πεθάνουμε μαζί και να ζήσουμε μαζί». Αυτή είναι η μέγιστη απόδειξη φιλίας, όταν, παρότι καταφρονείται, επιλέγει και να πεθάνει μαζί τους και να ζήσει μαζί τους.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑ΄. «Μακάρι να με ανεχόσασταν λίγο στην ανοησία μου, αλλά βέβαια και με ανέχεστε.» Επειδή πρόκειται να προχωρήσει στους επαίνους για τον εαυτό του, χρησιμοποιεί εκτενή προθεραπεία. «Διότι σας ζηλεύω με ζήλο Θεού. Επειδή σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό.» Δεν είπε, «σας αγαπώ», αλλά χρησιμοποιεί αυτό που είναι πολύ πιο σφοδρό από εκείνο. Διότι ζηλότυπες γίνονται οι ψυχές που φλέγονται σφοδρά για εκείνους που αγαπούν. Και δεν θα μπορούσε αλλιώς να γεννηθεί η ζηλοτυπία, παρά μόνο από σφοδρή αγάπη. «Φοβάμαι όμως μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν οι σκέψεις σας.» Διότι, αν και η απώλεια είναι δική σας, η θλίψη είναι κοινή· η λέξη δε «μήπως», ούτε ανθρώπου που καταδικάζει είναι, ούτε ανθρώπου που σιωπά. Διότι κανένα από τα δύο δεν είναι ασφαλές, ούτε το να το πει φανερά, ούτε το να το αποκρύπτει διαρκώς· και με την υπενθύμιση της ιστορίας, τους προκαλεί μεγάλο φόβο. «Από την απλότητα και την αγνότητα απέναντι στον Χριστό.» Αποδεικνύει ότι η πίστη έχει ανάγκη από μια άδολη και απλή ψυχή. «Διότι, αν αυτός που έρχεται κηρύττει άλλον Ιησού, τον οποίο εμείς δεν κηρύξαμε.» Εδώ δείχνει ότι αυτοί που τους εξαπατούν δεν είναι Κορίνθιοι, αλλά έρχονται σε αυτούς από έξω.

Διότι «η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει»· επειδή είναι αμετάβλητη, καθιστά απαθείς και ακλόνητους εκείνους που την πόθησαν. Επομένως, τα χαρίσματα ενεργούνται για λόγους οικονομίας, σύμφωνα με τη διανομή του θελήματος του Θεού σε εκείνους που είναι ακόμη νήπιοι και ατελείς, ενώ η αγάπη (όπως προείπα) καθιστά απαθείς και αμετάβλητους όσους αξιώθηκαν να την αποκτήσουν, διότι είναι «Θεός», όπως έχουμε διδαχθεί στις καθολικές επιστολές. Κάθε ψυχή, λοιπόν, που κινείται από ρυπαρούς λογισμούς και πονηρές ενθυμήσεις δεν διατηρεί την παρθενία της για τον Χριστό, διότι μοιχεύεται από τον αντίπαλο. Εκείνη όμως που επιθύμησε με καθαρότητα να παραστεί ενώπιον του Κυρίου, ζει με αγνότητα καρδιάς, καθώς λέει ο νυμφαγωγός: «Σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό· φοβάμαι όμως μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν και τα δικά σας νοήματα». Όσων λοιπόν τα νοήματα διαφθείρονται, βρίσκονται σε κοινωνία με τη φθορά του διαβόλου και όχι σε κοινωνία με την αφθαρσία του Σωτήρα· διότι «τι κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους;» ή «τι συμφωνία έχει ο ναός του Θεού με τα είδωλα;». Ώστε ας πιστέψουμε σε αυτά, για να μπορούμε να αναγνώσκουμε χωρίς ψέμα: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Διότι, σε όσους δεν κατοικεί ο Χριστός, επειδή είναι νεκροί, δεν υμνούν αληθινά τον Θεό, καθώς λέει ο προφήτης: «Οι νεκροί δεν θα σε αινέσουν, Κύριε». Ας βασιλεύσει, λοιπόν, «η ζωή του Ιησού» στη θνητή μας σάρκα.

Στο εξής, ας ζητά ο καθένας λόγο από την ίδια του την ψυχή, ανακρίνοντας τους λογισμούς του με βάση τις θείες Γραφές, και ας εξετάζει σε ποια πράγματα είναι εκούσια αιχμάλωτος, και ας βλέπει αν η καρδιά και οι διαλογισμοί του συμφωνούν με τους νόμους του Θεού. Και αν δεν συμφωνούν, ας φροντίζει και ας αγωνίζεται ο καθένας με κάθε δύναμη της ψυχής και του σώματος, ώστε, όπως ακριβώς διαφυλάσσει το σώμα του εξωτερικά από την πορνεία και τη φθορά ως ναό του Θεού, έτσι και εσωτερικά να διαφυλάξει την ψυχή και τους διαλογισμούς του από τη φθορά των πονηρών πνευμάτων, για να μην έχει κοινωνία με τους λογισμούς τους και να μη μιαίνεται η ψυχή του, αφού είναι νύμφη του Χριστού. Διότι, όπως το σώμα όταν σμίγει με άλλο σώμα φθείρεται και πορνεύει, έτσι και η ψυχή, όταν κοινωνεί κρυφά με τις πονηρές δυνάμεις μέσω των λογισμών, φθείρεται και πορνεύει με αόρατα αμαρτήματα, δηλαδή με την απιστία, με τον δόλο, με την κενοδοξία, με την οργή, με τον φθόνο, με τη ζηλοτυπία και με την έριδα. Διότι όπου κοινωνεί η ψυχή, εκεί και υπηρετεί. Διότι λέει: «ανθρώπων διεφθαρμένων στον νου», και πάλι: «έχουν μιανθεί και ο νους και η συνείδησή τους», και πάλι: «φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό».

Γι' αυτό και ο Παύλος, βλέποντας τους Γαλάτες σε τέτοια κατάσταση, λέει: «Απορώ πώς τόσο γρήγορα απομακρύνεστε από εκείνον που σας κάλεσε με τη χάρη του Χριστού» και μετά από πολλή διδασκαλία και σοφότατη προτροπή, δικαιολογημένα τους καταλόγισε ανοησία. Τους Εβραίους πάλι, βλέποντάς τους να έχουν ακόμη ανάγκη από γάλα και να έχουν αγύμναστα τα αισθητήρια της ψυχής για τη διάκριση του καλού και του κακού, δίκαια τους ονόμασε νωθρούς και νήπια. Και προς τους Κορινθίους, που κινδύνευαν να συμφωνήσουν με όσους τους είχαν προκαταλάβει, έλεγε: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν οι σκέψεις σας και απομακρυνθούν από την απλότητα και την αγνότητα προς τον Χριστό». Η δε Σοφία λέει ότι ο άκακος νους μεταβάλλεται εύκολα, και για τον λόγο αυτόν υπόσχεται να δώσει ευστροφία στους άκακους, και στα παιδιά και τους νέους στο φρόνημα, αντίληψη και νόηση.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΝΖʹ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΝΑ ΠΡΟΦΥΛΑΣΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΑΠΟ ΤΑ ΦΘΟΡΟΠΟΙΑ ΠΑΘΗ Αδελφοί και πατέρες, επειδή νηστέψαμε την πρώτη εβδομάδα, φανήκαμε μεταξύ μας διαφορετικοί από ό,τι ήμασταν, πιο ισχνοί και πιο ωχροί. «Αλλά και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, όπως λέει ο Απόστολος, όμως ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα.» Διότι, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να δει το σώμα από την καλοπέραση να έχει ωραίο χρώμα και να είναι παχύ, έτσι είναι φυσικό να υποθέσουμε ότι συμβαίνει στην ψυχή μέσω της εγκράτειας· ώστε, ταπεινώνοντας το σώμα, αποκτήσαμε το κάλλος της ψυχής, εκείνο το κάλλος που ποθούσε ο άγιος Δαβίδ και προσευχόταν: «Κύριε, με το θέλημά σου δώσε δύναμη στο κάλλος μου.» Με αυτό λοιπόν το κάλλος βεβαιώνει και ο μακάριος Παύλος ότι έχουμε αρμοστεί με τον Χριστό: «Διότι σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό. Φοβάμαι όμως μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό.» Βλέπεις το μέγεθος της δωρεάς, ότι αξιωθήκαμε να έχουμε νυμφίο τον Χριστό; Βλέπεις τον αρμοστή πόσο φοβάται για τη δική μας ασφάλεια; Επομένως, η ψυχή μας μοιάζει με κάποια κόρη που μένει προφυλαγμένη στον νυμφικό θάλαμο.