Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 11:6

Αγροίκος παρουσιάζεται σε εμάς σήμερα ο αήττητος διδάσκαλος της ευσέβειας, τον οποίο ο τύραννος έσερνε μεν ως εύκολο θήραμα, μετά τη δοκιμασία όμως διαπίστωσε ότι ήταν οπλίτης ακατανίκητος· τον οποίο περιγελούσε μεν επειδή μιλούσε άτεχνα, έφριξε όμως βλέποντάς τον να αγωνίζεται με αγγελικό ηρωισμό. Διότι το ήθος του δεν βαρβάριζε μαζί με το όργανο της γλώσσας, ούτε φαινόταν ο λογισμός του να χωλαίνει μαζί με τις συλλαβές, αλλά ήταν ένας δεύτερος Παύλος, που έλεγε μαζί με τον Παύλο: «Αν και είμαι ιδιώτης στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση». Μούδιασαν οι δήμιοι μαστιγώνοντάς τον, αλλά ο μάρτυρας αποδεικνυόταν πιο ακμαίος· έχαναν τη δύναμή τους τα χέρια εκείνων που τον έγδερναν, αλλά ο λογισμός αυτού που γδερνόταν δεν λύγιζε. Τα μαστίγια παρέλυσαν τη συνοχή των νεύρων του, αλλά ο τόνος της πίστεως συσφιγγόταν πιο στερεά. Τα πλευρά του είχαν καταστραφεί από το καταξέσχισμα, αλλά η φιλοσοφία του φρονήματός του άνθιζε. Το μεγαλύτερο μέρος της σάρκας του είχε νεκρωθεί, αλλά εκείνος παρέμενε ακμαίος, σαν να μην είχε αρχίσει ακόμη τους αγώνες.

Ακούω δε και τον προφήτη Δαβίδ να ψάλλει και να λέει γι' αυτούς: «Εκεί είναι ο Βενιαμίν ο νεότερος σε έκσταση, οι άρχοντες του Ιούδα και οι ηγεμόνες τους, οι άρχοντες του Ζαβουλών, οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Διότι σχεδόν από κάθε φυλή του Ισραήλ επιλέχθηκαν οι μακάριοι μαθητές, και υπήρξαν οικουμενικοί φωστήρες που κατείχαν τον λόγο της ζωής. Και τούτο είναι το παράδοξο: διότι οι σοφοί των Ελλήνων διαθέτουν μεν λαμπρή ευγλωττία και έχουν μεγάλη ευχέρεια λόγου, ενώ οι μαθητές του Σωτήρα μας υπήρξαν άνθρωποι χειρώνακτες, ναυτικοί και ψαράδες, χωρίς να διαθέτουν κομπασμό λόγων ούτε πλούτο επιτηδευμένων λέξεων, αλλά υπήρξαν μεν απλοϊκοί στον λόγο, πλούσιοι όμως στη γνώση. Και έχουν μεν σιγήσει τα γράμματα των Ελλήνων και η μεγαλοστομία των λέξεων, ενώ σε όλη την υφήλιο κυριαρχεί η δύναμη των ευαγγελικών κηρυγμάτων. Αυτά τα υπενθυμίζει ο Θεός και μέσω της φωνής του Ιερεμία, λέγοντας για τον εχθρό των πάντων, εννοώ δηλαδή τον σατανά: «Αλίμονο σε εκείνον που πληθαίνει για τον εαυτό του όσα δεν του ανήκουν και βαραίνει τον κλοιό του με σφοδρότητα, διότι ξαφνικά θα εγερθούν αυτοί που θα τον δαγκώσουν και θα ξυπνήσουν οι επίβουλοί σου, και θα γίνεις λεία για αυτούς».

Ακούω δε τον προφήτη Δαβίδ να ψάλλει γι' αυτούς: «Εκεί ο Βενιαμίν ο νεότερος σε έκσταση, οι άρχοντες του Ιούδα οι ηγεμόνες τους, οι άρχοντες του Ζαβουλών, οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Διότι σχεδόν από κάθε φυλή του Ισραήλ αναδείχθηκαν εκλεκτοί οι θεσπέσιοι μαθητές και έγιναν οικουμενικοί φωστήρες που κατέχουν τον λόγο της ζωής, άνθρωποι που υπήρξαν χειρώνακτες και θαλασσινοί και ψαράδες, οι οποίοι δεν διέθεταν αφθονία από περίτεχνες λέξεις, αλλά ήταν «απαίδευτοι μεν στον λόγο», πλούσιοι δε «στη γνώση». Αυτούς φανέρωνε ο Θεός και μέσω της φωνής του Ιερεμία λέγοντας για τον σατανά: «Αλίμονο σε αυτόν που αυξάνει για τον εαυτό του όσα δεν του ανήκουν, διότι ξαφνικά θα εγερθούν αυτοί που θα τον δαγκώσουν και θα ξυπνήσουν οι επίβουλοί σου, και θα γίνεις λάφυρο σε αυτούς»· επειδή όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη, που δεν του ανήκαν, τους συγκέντρωσε ο σατανάς και τους έκανε δικούς του προσκυνητές, αλλά εγέρθηκαν αυτοί που άρπαξαν τα σκεύη του. Διότι το δίχτυ της αποστολικής διδασκαλίας αλίευσε όλους τους πλανημένους και προσέφεραν στον Θεό ολόκληρη την οικουμένη.

Και πρόσεξε, σε παρακαλώ, την σοφία του νόμου. Διότι θα τοποθετήσετε, λέει, πάνω στους άρτους λιβάνι και αλάτι. Και το μεν λιβάνι είναι σύμβολο ευωδίας, το δε αλάτι, συνέσεως και φρονήσεως. Και τα δύο αυτά ενυπήρχαν σε ύψιστο βαθμό στους αγίους αποστόλους. Διότι ο βίος τους ήταν ευώδης, γι' αυτό άλλωστε έλεγαν ότι «είμαστε ευωδία Χριστού για τον Θεό». Ήταν δε, επιπλέον, και απόλυτα συνετοί. Ακούω μάλιστα και τον προφήτη Δαβίδ να ψάλλει και να λέει γι' αυτούς: «Εκεί είναι ο Βενιαμίν σε έκσταση, οι άρχοντες του Ιούδα οι ηγέτες τους, οι άρχοντες του Ζαβουλών, οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Διότι σχεδόν από κάθε φυλή του Ισραήλ αναδείχθηκαν εκλεκτοί οι μακάριοι μαθητές. Και ήταν οικουμενικοί φωστήρες, κατέχοντας λόγο ζωής. Και το πιο παράδοξο: διότι λαμπρή ευγλωττία έχουν οι σοφοί των Ελλήνων, και μιλούν με μεγάλη ευφράδεια. Οι μαθητές όμως του Σωτήρος μας υπήρξαν άνθρωποι χειρώνακτες, και εργάτες της θάλασσας, και ψαράδες, μη έχοντας κομπορρημοσύνη λόγων, ούτε πλούτο δοκιμασμένων λέξεων. Αλλά ήταν απλοϊκοί στον λόγο, πλούσιοι όμως στη γνώση. Και έχουν μεν σιγήσει τα γράμματα των Ελλήνων, και η μεγαλοστομία των λέξεων, κυριαρχεί δε σε όλη την οικουμένη η δύναμη των ευαγγελικών κηρυγμάτων.

Παρακαλώ, λοιπόν, πρωτίστως την ευλάβειά σου, και δευτερευόντως αυτούς που θα τα ακούσουν, να τα δεχθούν με αγαθή συνείδηση. Και αν μεν λείπει κάτι ως προς την ευσέβεια, να το διορθώσουν και να μου το γνωστοποιήσουν· αν πάλι, επειδή προέρχεται από άνθρωπο απαίδευτο στον λόγο, δεν έχει γραφεί ούτε επάξια ούτε τέλεια, να συγχωρήσουν όλοι τη δική μας αδυναμία στην έκφραση. Ερρώσθε.

Και είναι πολλά αυτά που πρέπει, όταν στοχαζόμαστε, να γνωρίζουμε: ότι δηλαδή οι σοφιστείες είναι περιττές και μάλλον βλάπτουν εκείνους που θέλουν να στοχάζονται περισσότερο από το πρέπον και δεν μετρούν τους εαυτούς τους με το μέτρο που μας έχει υποδειχθεί μέσω της παραίνεσης του αγιωτάτου αποστόλου, ο οποίος είπε «να μην υπερφρονούν πέρα από ό,τι πρέπει να φρονούν». 31. Μας παραθέτουν μάλιστα και ορισμένες φράσεις, λέγοντας: «εμείς όμως έχουμε νου Χριστού». Και λένε: βλέπεις ότι ο νους του Χριστού είναι διαφορετικός από τον δικό μας; Ω, πόσο μεγάλη είναι η αφέλεια των ανθρώπων, επειδή ο καθένας κλίνει προς ό,τι επιθυμεί, και σε εκείνο που νομίζει ότι φέρεται με σοφία, αποδεικνύεται μάλλον αδαής. Διότι, ενώ εμείς είμαστε «απαίδευτοι στον λόγο, αλλά όχι στη γνώση», σύμφωνα με το γραμμένο, και είμαστε πολύ ταπεινοί, ενώ τέτοιου είδους άνθρωποι προκαλούν τον θαυμασμό και κατευθύνουν τον νου τους με βάση τα λόγια, εμείς περιερχόμαστε σε κατάσταση απορίας στη σκέψη μας, επειδή χρησιμοποιούν αυτό το ρητό απλώς για να υποστηρίξουν μια τόσο ανώφελη φιλονικία τους, ενώ το ζήτημα δεν έχει καθόλου νόημα που να σχετίζεται με μια τέτοιου είδους συνάφεια. Διότι λέει: «εμείς έχουμε νου Χριστού». Πρέπει όμως να ρωτηθούν, τι άραγε είναι ο Χριστός για αυτούς, ή τι άραγε είναι ο νους του Χριστού. Αλλά εδώ υποδηλώνουν ότι έχουν κατανοήσει πως άλλος είναι ο Χριστός και άλλη η θεότητά του.

Ο Πέτρος εξάλλου, πάνω στον οποίο οικοδομείται η Εκκλησία του Χριστού, την οποία πύλες άδη δεν θα κατισχύσουν, έχει αφήσει μία ομολογουμένως γνήσια επιστολή, έστω όμως και δεύτερη· διότι αυτή αμφισβητείται. Τι πρέπει να πούμε για εκείνον που ανέπεσε στο στήθος του Ιησού, τον Ιωάννη, ο οποίος άφησε ένα ευαγγέλιο, ομολογώντας ότι θα μπορούσε να συντάξει τόσα όσα ούτε ο ίδιος ο κόσμος δεν θα μπορούσε να χωρέσει, και έγραψε επίσης την Αποκάλυψη, αφού έλαβε την εντολή να σιωπήσει και να μη γράψει τις φωνές των επτά βροντών; Άφησε επίσης και μία επιστολή από ελάχιστους στίχους, έστω δε και δεύτερη και τρίτη· διότι δεν παραδέχονται όλοι ότι αυτές είναι γνήσιες· πάντως και οι δύο μαζί δεν ξεπερνούν τους εκατό στίχους». Επιπροσθέτως, σχετικά με την Προς Εβραίους επιστολή, στις Ομιλίες του σε αυτήν, αναφέρει τα εξής: «Το ότι ο λεκτικός χαρακτήρας της επιστολής που επιγράφεται Προς Εβραίους δεν διαθέτει την εκφραστική απλοϊκότητα του αποστόλου, ο οποίος ομολόγησε για τον εαυτό του ότι είναι ιδιώτης (απλοϊκός) στον λόγο, δηλαδή στην έκφραση, αλλά η επιστολή είναι, ως προς τη σύνταξη του κειμένου, πολύ πιο δόκιμη ελληνικά, αυτό θα μπορούσε να το ομολογήσει καθένας που γνωρίζει να διακρίνει διαφορές στο ύφος. Από την άλλη πάλι, το ότι τα νοήματα της επιστολής είναι θαυμάσια και διόλου υποδεέστερα από τα αναγνωρισμένα αποστολικά γράμματα, και αυτό θα συμφωνούσε ότι είναι αληθές καθένας που μελετά με προσοχή τα αποστολικά κείμενα».

Επειδή, λοιπόν, το θείο είναι ανώτερο και υψηλότερο από κάθε ονομαστική σημασία, έχουμε μάθει να τιμούμε με τη σιωπή όσα υπερβαίνουν τον λόγο και τη διάνοια. Και αν επιτίθεται σε αυτή την ευλάβεια του λόγου εκείνος που υψηλοφρονεί περισσότερο από όσο πρέπει, χλευάζοντας την άγνοιά μας σχετικά με τα ακατάληπτα, και αν αναγνωρίζει διαφορά ανομοιότητας σε Αυτόν που δεν έχει σχήμα, ούτε όριο, ούτε μέγεθος, ούτε ποσότητα –εννοώ τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα– και το προβάλλει αυτό προς έλεγχο της άγνοιάς μας, πράγμα που συνεχώς προβάλλεται από τους μαθητές της απάτης, το ότι δηλαδή «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε», επειδή δεν γνωρίζουμε την ουσία Εκείνου που προσκυνούμε, εμείς δεν θα φοβηθούμε, σύμφωνα με τη συμβουλή του προφήτη, τον ονειδισμό των αφρόνων, ούτε εξαιτίας της καταφρόνησής τους θα μιλήσουμε με θράσος για τα ανέκφραστα. Αντιθέτως, θα έχουμε ως δάσκαλο των μυστηρίων που υπερβαίνουν τη γνώση τον Παύλο, τον ιδιώτη ως προς τον λόγο, ο οποίος απέχει τόσο πολύ από το να νομίζει ότι η θεία φύση περιορίζεται στα όρια της ανθρώπινης αντίληψης, ώστε να ονομάζει τα κρίματα του Θεού ανεξερεύνητα και τις οδούς Του ανεξιχνίαστες, και να ισχυρίζεται βεβαιώνοντας ότι όσα έχουν υποσχεθεί σε εκείνους που Τον αγαπούν, ως ανταμοιβή για τα κατορθώματά τους σε τούτη τη ζωή, βρίσκονται πέρα από κάθε κατάληψη, ώστε δεν είναι δυνατό ούτε μάτι να τα δει, ούτε ακοή να τα δεχθεί, ούτε καρδιά να τα χωρέσει.

Διήγηση για τον παλαιό γέροντα. Άλλη φορά πάλι πήγα σε κάποιον παλαιό γέροντα, καλό και ενάρετο· αυτός με αγαπούσε πολύ. Και ήταν μεν απλός στον λόγο, αλλά φωτισμένος στη γνώση και βαθύς στην καρδιά, και έλεγε όσα του χορηγούσε η χάρη. Δεν έβγαινε συχνά από το κελί του παρά μόνο για τις άγιες συνάξεις· διότι πρόσεχε τον εαυτό του και ζούσε εν ησυχία. Σε αυτόν είπα: «Πάτερ, μου ήρθε ο λογισμός να πάω την Κυριακή στη στοά της εκκλησίας, και εκεί να καθίσω και να φάω από το πρωί, ώστε καθένας που μπαίνει και βγαίνει, βλέποντάς με, να με εξουθενώσει».

Γι' αυτό λοιπόν και τους μνημονεύει με εγκώμια, λέγοντας όχι απλώς «των αποστόλων», αλλά «των υπερλίαν», υποδηλώνοντας τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη. «Και αν μάλιστα είμαι ιδιώτης στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση». Επειδή δηλαδή σε αυτό ακριβώς το σημείο πλεονεκτούσαν εκείνοι που διέφθειραν τους Κορινθίους, στο ότι δεν ήταν ιδιώτες, το αναφέρει και αυτό, αποδεικνύοντας ότι δεν το ντρέπεται, αλλά μάλιστα σεμνύνεται γι' αυτό.

Και δεν είπε: «Αν και είμαι απαίδευτος στον λόγο, είναι όμως και εκείνοι»· διότι αυτό θα έδινε την εντύπωση ότι διαβάλλει και εκείνους, ενώ εξυψώνει τούτους· αλλά καταρρίπτει αυτό καθαυτό το ζήτημα της κοσμικής σοφίας. Και στην πρώτη Επιστολή αγωνίζεται σθεναρά γι' αυτό, λέγοντας ότι όχι μόνο δεν συντελεί σε τίποτα στο κήρυγμα αυτό, αλλά και ότι επισκιάζει τη δόξα του σταυρού: «Διότι ήλθα», λέει, «προς εσάς όχι με υπεροχή λόγου ή σοφίας, για να μην κενωθεί ο σταυρός του Χριστού»· και πολλά άλλα τέτοια· ότι δηλαδή ήσαν απαίδευτοι στη γνώση, γεγονός που συνιστά και την έσχατη αμάθεια.

Όταν, λοιπόν, έπρεπε να κάνει σύγκριση στα μεγάλα ζητήματα, συγκρίνει τον εαυτό του με τους αποστόλους. Όταν, όμως, έπρεπε να υποδείξει αυτό που φαινόταν να είναι ελάττωμα, δεν το κάνει πλέον, αλλά καταπιάνεται με το ίδιο το ζήτημα, και αποδεικνύει ότι αυτό έχει καταστεί πλεονέκτημα. Και όταν μεν δεν τον πίεζε καμία ανάγκη, λέει ότι είναι ο ελάχιστος των αποστόλων, και ότι ούτε καν της ονομασίας αυτής είναι άξιος· εδώ, όμως, πάλι, όταν το καλούσε η περίσταση, λέει ότι σε τίποτα δεν υστέρησε από τους εξόχους αποστόλους. Διότι γνώριζε ότι αυτό θα ωφελούσε πάρα πολύ τους μαθητές· γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «Αλλά σε καθετί και με κάθε τρόπο γίναμε φανεροί σε εσάς». Επειδή και εδώ πάλι επικρίνει τους ψευδαποστόλους, ως ανθρώπους που πολιτεύονται με πανουργία. Αυτά άλλωστε έλεγε και πρωτύτερα για τον εαυτό του, ότι δηλαδή δεν ζούσε υποκριτικά, ούτε κήρυττε τον λόγο νοθεύοντας και καπηλευόμενός τον.

Εκείνοι, βέβαια, άλλα ήταν και άλλα παρουσιάζονταν ότι είναι, αλλά όχι αυτός. Γι' αυτό και παντού καυχάται πολύ για το γεγονός ότι δεν πράττει τίποτα αποβλέποντας στη δόξα των ανθρώπων, ούτε αποκρύπτει τα όσα αφορούν τον ίδιο. Αυτό ακριβώς έλεγε και προηγουμένως, ότι δηλαδή «με τη φανέρωση της αλήθειας συνιστούμε τους εαυτούς μας προς κάθε ανθρώπινη συνείδηση»· έτσι και τώρα λέει: «Σε όλα γίναμε φανεροί σε εσάς». Τι σημαίνει όμως αυτό; Είμαστε, λέει, απλοϊκοί, και δεν το αποκρύπτουμε· λαμβάνουμε από κάποιους, και δεν το αποσιωπούμε. Από εσάς, λοιπόν, λαμβάνουμε, και δεν προσποιούμαστε ότι δεν λαμβάνουμε, όπως ακριβώς κάνουν αυτοί που ενώ λαμβάνουν (προσποιούνται το αντίθετο)· απεναντίας, τα καθιστούμε όλα φανερά σε εσάς.

Και ας μην μου πει κανείς ότι είμαι άπειρος και απαίδευτος. Κανείς δεν υπήρξε πιο αμαθής από τον Πέτρο, ούτε πιο απαίδευτος από τον Παύλο. Και αυτό ο ίδιος το ομολογούσε, και δεν ντρεπόταν να λέει: «Αν και είμαι απαίδευτος στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση».

Αν πάλι κάποιος από τους διδασκάλους ήταν απαίδευτος στον λόγο, εφόσον όμως δίδασκε τα του Θεού, δεν θα ήταν άραγε προτιμότερο να καταγράφονται τα δικά του λόγια παρά οι δαιμονιώδεις μυθολογίες των Ελλήνων; Διότι είναι ωφέλιμο για τους νέους να εκπαιδεύονται ψάλλοντας τις ρήσεις των θεολόγων διδασκάλων, έστω και αν αυτές είναι απλοϊκές, διατηρώντας άμεμπτο φρόνημα, και να μην ασχολούνται με τις διδασκαλίες των δαιμόνων παραφερόμενοι προς την ακολασία. Μην γράφεις.

Αλλά τα δόγματα δεν μαρτυρούν κάτι τέτοιο· και μάγοι πολλοί εμφανίστηκαν πολλές φορές. Αλλά μήπως επειδή ήταν σοφός; Μα και σοφοί πολλοί υπήρξαν πολλές φορές. Ποιος λοιπόν επικράτησε κατ' αυτόν τον τρόπο; Κανείς και ποτέ, ούτε καν να τον πλησιάσει στο ελάχιστο. Επομένως, είναι φανερό ότι δεν τα κατάφερε επειδή ήταν μάγος, ούτε επειδή ήταν πλάνος, αλλά επειδή ήταν διορθωτής αυτών, και αποτελούσε μια θεία και ακαταμάχητη δύναμη, γι' αυτό και ο ίδιος επικράτησε των πάντων, και ενέπνευσε σε αυτόν τον σκηνοποιό τόση δύναμη, όση μαρτυρούν τα ίδια τα γεγονότα. Διότι ένας άνθρωπος που στεκόταν στην αγορά, που η τέχνη του σχετιζόταν με τα δέρματα, απέκτησε τόση ισχύ, ώστε και τους Ρωμαίους, και τους Πέρσες, και τους Ινδούς, και τους Σκύθες, και τους Αιθίοπες, και τους Σαυρομάτες, και τους Πάρθους, και τους Μήδους, και τους Σαρακηνούς, και γενικά ολόκληρο το ανθρώπινο γένος να το επαναφέρει στην αλήθεια μέσα σε λιγότερο από τριάντα ολόκληρα χρόνια. Από πού λοιπόν, πες μου, ο άνθρωπος της αγοράς, που εργαζόταν στο εργαστήριό του και μεταχειριζόταν το κοπίδι, μπόρεσε ο ίδιος να αναπτύξει τέτοια φιλοσοφία και να πείσει τους άλλους, και έθνη, και πόλεις, και χώρες, χωρίς να επιδεικνύει καμία ρητορική δύναμη, αλλά ακριβώς το αντίθετο, όντας απαίδευτος σε έσχατο βαθμό; Άκουσέ τον τουλάχιστον να το λέει χωρίς να ντρέπεται: «Αν και είμαι ιδιώτης στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση». Ούτε χρήματα κατείχε. Διότι και τούτο ο ίδιος το ομολογεί: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε, και διψάμε, και γρονθοκοπούμαστε».

Τίποτα λοιπόν, λέει, τελειότερο δεν έχει εισαχθεί από αυτούς. Διότι, είτε κηρύττουν τον Ιησού, εμείς τον κηρύξαμε· είτε πάλι, αφού είπε «άλλο Πνεύμα», πρόσθεσε, «το οποίο δεν λάβατε»· ή πάλι, αφού είπε «άλλο Ευαγγέλιο», πρόσθεσε, «το οποίο δεν δεχθήκατε», δηλώνοντας με όλα αυτά ότι δεν πρέπει απλώς να προσέχετε αν λένε κάτι παραπάνω· αλλά εάν έλεγαν κάτι παραπάνω το οποίο έπρεπε να ειπωθεί και παραλείφθηκε από εμάς. Αν όμως δεν έπρεπε να ειπωθεί, γι' αυτόν τον λόγο δεν έχει ειπωθεί ούτε από εμάς· γιατί λοιπόν χάσκετε μπροστά σε εκείνους που λένε τέτοια πράγματα; «Αν όμως είμαι ακατέργαστος στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση.» Επειδή εκείνοι καυχιούνταν πολύ για την ελληνική σοφία, το θέτει έτσι αυτό, δείχνοντας ότι δεν ντρέπεται γι' αυτό, αλλά και σεμνύνεται. Διότι θεωρεί την έξωθεν σοφία όχι απλώς ανάξια λόγου, αλλά και μωρία. «Αλλά σε κάθε περίσταση και με κάθε τρόπο φανερωθήκαμε σε εσάς.» Κατηγορεί τους ψευδαποστόλους ως ανθρώπους που συμπεριφέρονται με πανουργία. «Ή μήπως διέπραξα αμαρτία ταπεινώνοντας τον εαυτό μου για να υψωθείτε εσείς, επειδή σας κήρυξα δωρεάν το Ευαγγέλιο του Θεού; Άλλες Εκκλησίες σύλησα, λαμβάνοντας μισθό για τη δική σας διακονία. Και όταν βρισκόμουν κοντά σας και είχα στερήσεις, δεν επιβάρυνα κανέναν. Διότι το υστέρημά μου το αναπλήρωσαν οι αδελφοί που ήλθαν από τη Μακεδονία, και σε όλα διατήρησα τον εαυτό μου χωρίς να σας επιβαρύνω, και θα τον διατηρήσω.» Αυτό που λέει είναι το εξής: Ζούσα σε στενοχώρια και σε έσχατη φτώχεια, ενώ βρισκόμουν κοντά σας και σας κήρυττα τον λόγο.

Και ίσως γνωρίζοντας ότι αυτοί οι πονηροί δαίμονες ακολουθούν τους ενάρετους, ο θείος απόστολος έπειθε τους Κορινθίους, γράφοντας ότι δεν απευθύνθηκε σε αυτούς με λόγια κολακείας, ως υποκριτής (επειδή ίσως εκείνοι είχαν αυτή τη γνώμη για αυτόν), ούτε με πρόφαση πλεονεξίας, ως ανθρωπάρεσκος, ούτε ζητώντας δόξα από κάποιον, ως κενόδοξος· διότι αποσιώπησε την υπερηφάνεια, καθώς είχε ολοφάνερα τα αληθινά χαρακτηριστικά της ταπεινοφροσύνης, δηλαδή τους αμέτρητους διωγμούς, τα παθήματα του σώματος, την άκρα ακτημοσύνη και την απλοϊκότητα στον προφορικό λόγο· διότι, «αν και είμαι ιδιώτης στον λόγο», λέει, «δεν είμαι όμως στη γνώση».

Ελάτε λοιπόν και εσείς, ω τέκνα και αδελφοί και πατέρες μου, τους οποίους συγκέντρωσα μαζί με τον Ιησού Χριστό τον Θεό μου και τους οποίους γέννησα διά του Αγίου Πνεύματος με τη διδασκαλία του λόγου, και ακούστε εμένα τον ανάξιο πατέρα και δάσκαλό σας, και σε εμένα μεν, που έχω κοπιάσει, δώστε χρόνο ανάπαυλας και μικρής ανακούφισης από τους κόπους, για να ξαποστάσω λίγο και να εξετάσω τον εαυτό μου, σε εκείνον δε που προκρίθηκε από την άνωθεν χάρη και από τη δική μου ταπεινότητα για να γίνει ηγούμενός σας, κλίνετε τα γόνατα και τις καρδιές σας, σας παρακαλώ εν Χριστώ Ιησού, και δεχθείτε τον σαν εμένα, που έχω γεννήσει και αυτόν και εσάς διά της άνωθεν χάριτος, και ταπεινωθείτε ενώπιον του κραταιού χεριού του Θεού και ενώπιον αυτού που έγινε ήδη ποιμένας σας μέσα από την αγία εκλογή σας. Κανείς λοιπόν από εσάς ας μην καταφρονήσει τη νεότητά του, κανείς τον ανεπιτήδευτο λόγο και τη διδασκαλία του. Διότι, έστω και αν είναι απλοϊκός στον λόγο, δεν είναι όμως καθόλου και στη γνώση της χάριτος. Επειδή ο έμπρακτος λόγος που έχει την άνωθεν γνώση είναι σοφότερος από τη μωρή σοφία των ανθρώπων, όσο ακριβώς ο ήλιος είναι λαμπρότερος και ανώτερος από τα άστρα.

Και για μια άλλη αιτία, διότι δεν είχα γι' αυτό αποστολή από τον Χριστό, δείχνοντας ότι, αν εγώ που στάλθηκα από τον Χριστό για να κηρύττω και να εξαγγέλλω το ευαγγέλιό του, βάπτισα με φειδώ και σπάνια —αν και το βάπτισμα είναι συγγενικό και συνδέεται με το κήρυγμα—, εσείς που δεν σταλθήκατε καθόλου, πώς τολμάτε να αναδεικνύετε τους εαυτούς σας δασκάλους; Και πώς βαπτίζετε; Ή γενικά γιατί κάνετε αυτά για τα οποία δεν λάβατε <χάρη και αποστολή;> (Α΄ Κορ. 1,17β) Δεν είπε «όχι με σοφία γνώσης», αλλά <όχι με σοφία λόγου.> Πολύ σωστά· διότι και με σοφία γνώσης κήρυττε το ευαγγέλιο, γι' αυτό και αλλού (λέει): <απλοϊκός στον λόγο, αλλά> όχι <στη γνώση.> Διότι, τι είναι πιο σοφό ή ως προς τη γνώση καλύτερο και λαμπρότερο από το να μάθει κανείς και να διδάξει ότι με τον σταυρό και τον θάνατο καταργήθηκε ο θάνατος, και το δικό μας ανθρώπινο γένος ελευθερώθηκε από τη μακροχρόνια και σκληρότατη τυραννία του διαβόλου; <Για να μην ακυρωθεί ο σταυρός του Χριστού.> Διότι ακυρώνεται και ευτελίζεται ο σταυρός του Χριστού, δηλαδή το εκούσιο πάθος του για εμάς, από αυτούς που προσπαθούν με λόγια σοφίας και πειστικότητα να παρουσιάσουν το μεγαλείο και τη θεότητά του. Διότι, πώς είναι δυνατόν να παρουσιαστεί με λόγια και με κάποια τέχνη αυτό που είναι πάνω από τη λογική και τη φύση;

Ή και με αυτόν τον τρόπο: μέσω της εις άτοπον απαγωγής τούς αποτρέπει από το να προσέχουν τους ψευδαποστόλους, λέγοντας για παράδειγμα: αν λοιπόν ο ψευδαπόστολος —τον οποίο ονομάζει «ερχόμενο», δηλαδή αυτόν που εισέρχεται εκ των υστέρων και απ' έξω—, αν λοιπόν αυτός, λέει, κηρύττει άλλον Ιησού τον οποίο έπρεπε να σας είχαμε κηρύξει εμείς και δεν τον κηρύξαμε, ή αν έπρεπε να λάβετε από εμάς άλλο πνεύμα και δεν το λάβατε, ή αν έπρεπε να δεχθείτε άλλο ευαγγέλιο και δεν το δεχθήκατε από εμάς, δικαιολογημένα θα τους προσέχατε. Αν όμως αυτό είναι αδύνατο —διότι ούτε οι ίδιοι οι ψευδαπόστολοι θα τολμήσουν να πουν κάτι τέτοιο, ούτε και εσείς οι ίδιοι—, πώς δεν είναι εντελώς άτοπο να προτιμάτε εκείνους αντί για εμάς, που δεν υστερήσαμε σε τίποτα ούτε καν από τους «υπερλίαν αποστόλους»; «Καλώς θα τους ανεχόσασταν». Το «καλώς θα ανεχόσασταν» δεν προέρχεται από κάποιον που επαινεί μια τέτοια στάση —κάθε άλλο— αλλά από κάποιον που ελέγχει εντονότατα· διότι λίγο πριν χαρακτήρισε «φθορά» το να τους ανέχεστε και να τους προσέχετε. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που λέει; Είναι αδικαιολόγητη η πλάνη σας, λέει, όταν, ενώ και εμείς και οι ψευδαπόστολοι φαίνεται να λέμε τα ίδια, εσείς απομακρύνεστε από εμάς και προσκολλάσθε σε εκείνους· διότι δεν θα έχετε ως δικαιολογία για την πλάνη σας την καινοτομία και την αλλαγή προς την τελειότητα των δογμάτων. Διότι η καινοτομία συνηθίζει να γαργαλάει και να προσελκύει τους πιο απλοϊκούς· σε εσάς όμως δεν απέμεινε ούτε αυτή η δικαιολογία. «Αν όμως και είμαι ιδιώτης στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση».

Ο «λόγος» και η «γνώση» δεν σημαίνουν πάντα τα ίδια πράγματα στον θεσπέσιο Παύλο, αλλά μερικές φορές ονομάζει «λόγο» το να έχει κανείς το χάρισμα της διδασκαλίας, ενώ «γνώση» το να κατανοεί μεν τον λόγο του κηρύγματος, χωρίς όμως να μπορεί να ωφελήσει και να διδάξει άλλους. Άλλες φορές ονομάζει «λόγο» το να είναι κανείς εξασκημένος στην ελληνική σοφία, χωρίς να μετέχει καθόλου στη θεία, παρά μόνο να διακρίνεται για την ευφράδειά του, ενώ «γνώση» το να έχει φτάσει στην τελειότητα της θεοσοφίας, ώστε και ο ίδιος να γνωρίζει με ακρίβεια και να είναι ικανός να διδάσκει και να οδηγεί άλλους στον Χριστό. Σε άλλα σημεία πάλι ονομάζει «λόγο» απλώς, όπως συνηθίζουμε, τον προφορικό λόγο, ενώ «γνώση» την κατανόηση των δογμάτων. Παράδειγμα του πρώτου είναι: «διότι σε άλλον δίνεται λόγος σοφίας, και σε άλλον λόγος γνώσης», ενώ του δεύτερου είναι το παρόν χωρίο: «έστω κι αν είμαι ιδιώτης στον λόγο, δεν είμαι όμως στη γνώση», και του τρίτου: «εμπλουτιστήκατε εν αυτώ σε κάθε λόγο και σε κάθε γνώση». «Αλλά σε όλα φανερωθήκαμε» είμαστε -διότι λείπει το ρήμα είμαστε- δηλαδή: σε όλα έχουμε φανερωθεί. Και τι φανερώσαμε σε εσάς; Ότι «σε τίποτα δεν υστερήσαμε από τους υπεράγαν αποστόλους», ότι «δεν είμαστε ιδιώτες στη γνώση», αλλά ικανοί να διδάξουμε και να τελειοποιήσουμε στην πίστη. Και με απλά λόγια, σε όλα γίναμε γνωστοί σε εσάς, και δεν έχετε καμία κατηγορία εναντίον μας ούτε δικαιολογία άγνοιας, εκτός αν θέλετε να πάρετε ως αφορμή «αμαρτίας» το ότι δεν έλαβα τίποτα από εσάς.

Προς το τέκνο Θαλέλαιο. Καλά έκανες και μου έστειλες επιστολή, αγαπημένο μου τέκνο· διότι με αυτό έδειξες την πίστη και την αγάπη σου. Αλλά γιατί μου απευθύνεις επαίνους, τους οποίους στερούμαι παντελώς; Δεν γνωρίζεις ότι εγώ είμαι αμαρτωλός και αδαής στον λόγο; Όμως η αγάπη συνηθίζει να παραπλανά, αποδίδοντας ανύπαρκτα χαρίσματα στους ανάξιους εκ μέρους εκείνων που τους αγαπούν. Αφήνοντας λοιπόν τους επαίνους, προσεύχου μάλλον, τέκνο μου, να στηρίζομαι στον Κύριο και να σώζομαι με κάθε τρόπο από τον πονηρό. Η σωματική σου ασθένεια ας αντιμετωπίζεται με ευχαριστία προς τον Θεό και μην λυπάσαι για τον τρόπο με τον οποίο προήλθε. Γνωρίζει ο Κύριος να προσφέρει στον καθένα αυτά που τον συμφέρουν, αν και αγνοώ από πού σου προήλθε. Η βλασφημία ας περιφρονείται και θα φύγει γρηγορότερα, διότι όταν την φοβάσαι, επανέρχεται εντονότερα. Από αυτήν είθε να απαλλαγείς με την ενίσχυση του Θεού. Αν και υπάρχει πολλή καταπόνηση από τους διώκτες, το βραβείο όμως είναι ουράνιο. Εφόσον λοιπόν συμπάσχουμε, θα συνδοξαστούμε κιόλας· διότι ο καιρός δεν είναι για καλοπέραση, αλλά για μαρτύριο.