Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:11

Και επειδή έγινα άφρων διηγούμενος αυτά, δεχθείτε και τούτο προς ασφάλεια και αφοβία σας· και πιστέψτε με, διότι δεν ψεύδομαι. Χτύπησε κάποτε κάποιος τη θύρα μου στο μοναστήρι· και βγαίνοντας, είδα κάποιον που φαινόταν μεγαλόσωμος και ψηλός. Έπειτα, όταν τον ρώτησα: «Εσύ ποιος είσαι;», μου είπε: «Εγώ είμαι ο Σατανάς».

Διευκρίνισέ μας λοιπόν αυτό, Δέσποτα, σε παρακαλούμε, ώστε αφού φωτιστούμε από εσένα, να δοξάσουμε τον Θεό και να μην έχουμε αμφιβολίες για τους αγίους μας Πατέρες. Απόκριση του Βαρσανουφίου: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος μας ευλόγησε με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ.» Αμήν. Αδελφοί, είναι κατάλληλη ευκαιρία να πω μαζί με τον Απόστολο: «Έγινα άφρων, εσείς με αναγκάσατε.» Διότι, εξαιτίας σας, αναγκάζομαι να ερευνώ αυτά που ξεπερνούν τα μέτρα μου και να μιλώ για πράγματα που δεν ωφελούν καθόλου την ψυχή, αν δεν τη βλάπτουν κιόλας. Αφήσαμε κατά μέρος τον Απόστολο Παύλο, ο οποίος λέει: «Κάθε οργή και θυμός και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία», εγώ δε προσθέτω μαζί και τη γαστριμαργία, την πορνεία, τη φιλαργυρία και τα υπόλοιπα πάθη, για τα οποία οφείλουμε να πενθούμε νύχτα και μέρα, και να κλαίμε ακατάπαυστα, ώστε με το πλήθος των δακρύων να ξεπλυθεί όλος ο ρύπος αυτών, και να μπορέσουμε να γίνουμε από ρυπαροί καθαροί, από αμαρτωλοί δίκαιοι, από νεκροί ζωντανοί. Εμείς όμως φλυαρούμε με λόγια για τα οποία πρόκειται να δώσουμε απολογία. Λέει, δηλαδή, ότι «Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.» Και πάλι ότι «Όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε δια του σώματος, είτε αγαθό είτε κακό.» Για αυτά οφείλουμε να επιδείξουμε σπουδή, για τα οποία επέδειξαν σπουδή και οι Πατέρες μας, όπως ο αββάς Ποιμήν και οι μετέπειτα.

Απόκριση Βαρσανουφίου: Είναι εύκαιρο να πω τον λόγο του Αποστόλου που λέει: «Έγινα άφρων, εσείς με εξαναγκάσατε.» Αλλά επειδή όσα λέγονται είναι κατά Θεόν και όχι κατά άνθρωπον, ας μου επιτραπεί να πω σε αυτόν εκείνο που ειπώθηκε από τον θεράποντά του Μωυσή: «Ή βάλε μαζί μου τον πνευματικό μου γιο που μου έχει γραφτεί στην αιώνια ζωή, ή εξάλειψε και εμένα από το βιβλίο σου.» Και ας μη μου συμβεί να δω το πρόσωπο του Ιακώβ, του πατέρα του Ιωσήφ, χωρίς να έχω μαζί μου τον Βενιαμίν. Και πιστεύω στο άγιο όνομά του, ότι δεν πρόκειται να αθετήσει το αίτημά μου. Διότι η χαρά της Αγίας Τριάδας και των αγίων αγγέλων είναι η σωτηρία αυτών που σώζονται. Δεν παύω λοιπόν να παρακαλώ τον Θεό, έως ότου με χαροποιήσει για τη δική σου σωτηρία. Αλλά πρόσεχε, μήπως αυτά χαλαρώσουν τον λογισμό σου και σε οδηγήσουν σε ραθυμία. Πάνω σε όλα αυτά, να θυμάσαι ότι ο κόσμος παρέρχεται, και η δόξα του είναι πρόσκαιρη και η απόλαυσή του φθαρτή.

Γι' αυτό και ομολογώ την ευγνωμοσύνη μου, διότι, ενώ ήμουν έρημος από όλους και εγκαταλελειμμένος, εσύ με προσέλαβες. Νομοθέτησέ με στην οδό σου και οδήγησέ με σε ευθεία οδό εξαιτίας των εχθρών μου. Μη με παραδώσεις στις διαθέσεις εκείνων που με θλίβουν, διότι ξεσηκώθηκαν εναντίον μου άδικοι μάρτυρες, και η αδικία εξαπάτησε τον εαυτό της. Πολλές φορές ο θείος Απόστολος, αφού δίδαξε για τον εαυτό του και είπε: «Διότι σε τίποτε δεν υστέρησα από τους υπερβολικά εξέχοντες αποστόλους», σε αυτά πρόσθεσε λέγοντας: «Όχι ότι έλαβα ήδη το βραβείο ή ότι έχω γίνει ήδη τέλειος· αλλά συνεχίζω τον αγώνα, μήπως και το κατακτήσω»· και πάλι αλλού: «Σκληραγωγώ το σώμα μου και το δουλαγωγώ, μήπως, ενώ κήρυξα σε άλλους, ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». Διότι, όσον αφορά τη σύγκρισή του με τους ανθρώπους, είχε τη συνείδηση ότι είχε προκόψει και είχε αποκτήσει την ανθρώπινη τελειότητα· όσον αφορά όμως την αλήθεια, γνώριζε ότι υστερούσε σε πολλά, και για τον λόγο αυτόν ομολογούσε ότι είναι ατελής. Με αυτή τη σκέψη, νομίζω, και εκείνος που διατύπωσε τα προκείμενα λόγια, για μεν τα παρελθόντα απέδωσε την πρέπουσα ευχαριστία στον Θεό, ως άνθρωπος όμως ανησυχεί για το ολίσθημα της ανθρώπινης αδυναμίας. Γι' αυτό, για τον μελλοντικό χρόνο, παρακαλούσε τον Θεό να γίνει ο Ίδιος νομοθέτης του. Διότι δεν μου αρκούν, λέει, οι νόμοι του Μωυσή· επειδή εκείνος ο νόμος δεν είχε θεσπιστεί για τους δικαίους, αλλά για τους ανόμους και τους ανυπότακτους, τους ασεβείς και τους αμαρτωλούς και τους παρόμοιους με αυτούς.

Διότι, όπως ακριβώς ο Σαμουήλ, όταν επρόκειτο να παραδώσει την εξουσία στον Σαούλ, λέει ενώπιόν τους: Μήπως πήρα κάτι από εσάς; Εσείς είστε μάρτυρες καθώς και ο Θεός· και ο Δαβίδ, όταν αμφισβητήθηκε, λέει: Ήμουν στο ποίμνιο και βοσκούσα τα πρόβατα του πατέρα μου· και όταν ήρθε η αρκούδα, την έδιωχνα με τα ίδια μου τα χέρια· και ο ίδιος ο Παύλος αναφέρει προς τους Κορινθίους: Έγινα άφρων· εσείς με αναγκάσατε. Το ίδιο ακριβώς κάνει και ο Θεός, όχι μιλώντας απλώς για τον εαυτό Του· αλλά, όταν αμφισβητείται, προβάλλει και τις ευεργεσίες Του. Δες, λοιπόν, και εδώ τι κάνει· πρώτα παρουσιάζει τη δική τους μαρτυρία, για να μην νομίσεις ότι τα λόγια του είναι κομπασμός, και καλεί τους ίδιους τους ακροατές ως μάρτυρες των λεγομένων, διότι δεν θα μπορούσε να πει ψέματα ενώπιόν τους. Αυτή είναι η αρετή του διδασκάλου, το να έχει δηλαδή τους μαθητές του μάρτυρες των δικών του κατορθωμάτων.

Και αν κάποιος θελήσει, λέει, να μάθει από πού αποδεικνύεται ότι είμαι απόστολος, προβάλλω εσάς· διότι όλα τα γνωρίσματα του αποστόλου τα επέδειξα ανάμεσά σας και δεν παρέλειψα τίποτα· πράγμα το οποίο λέει και στη δεύτερη επιστολή. Λέγοντας: «Αν και δεν είμαι τίποτα, εντούτοις τα σημεία του αποστόλου εκπληρώθηκαν ανάμεσά σας με κάθε υπομονή, με σημεία και τέρατα και θαυματουργικές δυνάμεις. Διότι σε τι υστερήσατε σε σύγκριση με τις υπόλοιπες Εκκλησίες;»

α΄. Αφού ολοκλήρωσε τον λόγο περί ελεημοσύνης, όπως έπρεπε, και αφού απέδειξε ότι τους αγαπά περισσότερο από όσο αγαπιέται, και αφού διηγήθηκε τα σχετικά με την υπομονή του και τις δοκιμασίες του, σε κατάλληλη πλέον στιγμή καταπιάνεται με πιο επιτιμητικούς λόγους, αφήνοντας υπαινιγμούς για τους ψευδαποστόλους, κατακλείοντας τον λόγο με τα πιο φορτικά ζητήματα και συνιστώντας τον εαυτό του. Διότι αυτό ακριβώς πράττει σε ολόκληρη την επιστολή. Γι' αυτό και, επειδή το αντιλαμβάνεται, πολλές φορές διορθώνει τον εαυτό του λέγοντας το εξής: «Αρχίζουμε πάλι να συνιστούμε τους εαυτούς μας;» και προχωρώντας λέει: «Δεν συνιστούμε πάλι τους εαυτούς μας, αλλά σας δίνουμε αφορμή για καύχηση»· και έπειτα από αυτά: «Έγινα άφρων με το να καυχώμαι· εσείς με εξαναγκάσατε». Και χρησιμοποιεί πολλές τέτοιες διορθώσεις.

Ομιλία 27η. «Έγινα άφρων καυχώμενος· εσείς με εξαναγκάσατε. Διότι εγώ όφειλα να συνιστώμαι από εσάς». Αφού ολοκλήρωσε τον λόγο σχετικά με τα δικά του εγκώμια, δεν σταμάτησε σε αυτό το σημείο, αλλά απολογείται και πάλι, και ζητά συγγνώμη για όσα ειπώθηκαν, λέγοντας ότι το πράγμα ήταν προϊόν ανάγκης και όχι δικής του προαιρέσεως. Και όμως, παρόλο που υπήρχε ανάγκη, αποκαλεί τον εαυτό του άφρονα. Όταν, λοιπόν, ξεκινούσε, έλεγε: «Να με δεχθείτε ως άφρονα» και «Ως εν αφροσύνη»· τώρα όμως, αφαιρώντας το «ως», ονομάζει τον εαυτό του άφρονα. Διότι, αφού μέσα από τα λόγια του προετοίμασε αυτό που ήθελε, με θάρρος πλέον και χωρίς δισταγμό αναλαμβάνει ένα τέτοιο ελάττωμα, διδάσκοντας τους πάντες να μην εγκωμιάζουν ποτέ τον εαυτό τους όταν δεν υπάρχει ανάγκη, αφού, ακόμη και όταν υπήρχε πραγματική αιτία, ο Παύλος ονόμασε τον εαυτό του άφρονα. Έπειτα, αποδίδει εξ ολοκλήρου την αιτία για όσα είπε, όχι στους ψευδαποστόλους, αλλά στους μαθητές του. «Διότι εσείς», λέει, «με εξαναγκάσατε». Επειδή, εάν εκείνοι καυχώνταν χωρίς να το κάνουν αυτό για να σας παραπλανήσουν και να σας οδηγήσουν στην απώλεια, δεν θα είχα παρακινηθεί να καταβιβάσω τον εαυτό μου σε τέτοιου είδους λόγους· επειδή, όμως, διέφθειραν ολόκληρη την Εκκλησία, αποβλέποντας στο δικό σας συμφέρον, αναγκάστηκα να γίνω άφρων.

Και δεν είπε: «Διότι φοβήθηκα μήπως, αφού λάβουν τα πρωτεία ανάμεσά σας, σπείρουν τα δικά τους διδάγματα»· αλλά αυτό το έχει θέσει πιο πάνω λέγοντας: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα, έτσι φθαρούν τα νοήματά σας». Εδώ όμως δεν εκφράζεται έτσι, αλλά με μεγαλύτερο κύρος και με περισσότερη εξουσία, αντλώντας παρρησία από όσα έχει ήδη πει: «Διότι εγώ όφειλα να συνιστώμαι από εσάς». Έπειτα παραθέτει και την αιτία· και δεν αναφέρει πάλι μόνο τις αποκαλύψεις, ούτε μόνο τα σημεία, αλλά και τους πειρασμούς: «Διότι σε τίποτα δεν υστέρησα από τους υπερλίαν αποστόλους». Πρόσεξε πώς πάλι και εδώ ομιλεί με περισσότερη εξουσία. Διότι προηγουμένως έλεγε: «Νομίζω ότι σε τίποτα δεν έχω υστερήσει»· εδώ όμως, όπως ακριβώς είπα, εκφράζεται κατηγορηματικά, έχοντας πλέον λάβει θάρρος μετά τις αποδείξεις· παρ' όλα αυτά, δεν απομακρύνεται από το μέτρο, ούτε από το οικείο του ήθος.

Διότι, σαν να είχε πει κάτι το σπουδαίο και το οποίο ξεπερνούσε την αξία του, επειδή συγκαταρίθμησε τον εαυτό του με τους αποστόλους, έτσι πάλι ταπεινολογεί και προσθέτει λέγοντας: «Αν και δεν είμαι τίποτα, τα σημεία του αποστόλου κατεργάστηκαν ανάμεσά σας». Μην κοιτάς αυτό, λέει, αν εγώ είμαι ασήμαντος και μικρός, αλλά αν δεν απόλαυσες εκείνα, τα οποία έπρεπε να απολαύσεις από έναν απόστολο. Και δεν είπε «ασήμαντος», αλλά αυτό που ήταν κατώτερο, δηλαδή το «τίποτα». Διότι ποιο είναι το όφελος να είναι κανείς σπουδαίος, και να μην ωφελεί κανέναν; Όπως ακριβώς δεν υπάρχει κανένα κέρδος από έναν έμπειρο ιατρό, ο οποίος δεν θεραπεύει κανέναν από τους ασθενείς. Μην εξετάζεις λοιπόν, λέει, αυτό, ότι εγώ δεν είμαι τίποτα, αλλά να εξετάζεις εκείνο, ότι σε όσα έπρεπε εσείς να ευεργετηθείτε, σε τίποτα δεν υστέρησα, αλλά εγώ έδωσα την απόδειξη της δικής μου αποστολής. Επομένως δεν υπήρχε ανάγκη για λόγια από την πλευρά μου. Και τα έλεγε αυτά, όχι επειδή είχε ανάγκη να συστήσει τον εαυτό του· διότι πώς θα μπορούσε αυτός, ο οποίος θεωρούσε ακόμη και τον ουρανό μικρό μπροστά στον πόθο του για τον Χριστό; Αλλά τα έλεγε επειδή επιθυμούσε διακαώς τη δική τους σωτηρία. Έπειτα, για να μην πουν: «Και τι μας ενδιαφέρει εμάς, ακόμη κι αν σε τίποτα δεν υστέρησες από τους κορυφαίους αποστόλους;», γι' αυτό πρόσθεσε, ότι «Ανάμεσά σας κατεργάστηκαν τα σημεία του αποστόλου, με κάθε υπομονή και με σημεία και τέρατα». Ω, τι τεράστιο πέλαγος κατορθωμάτων διέτρεξε με λίγα μόλις λόγια! Και δες ποιο τοποθετεί πρώτο: την υπομονή.

Και ούτε εδώ συγκράτησε τον εαυτό του, αλλά πάλι θέτει την προδιόρθωση, προσθέτοντας τα εξής: «Ως παράφρων μιλώ, εγώ περισσότερο». Και ούτε εδώ σταμάτησε, αλλά αφού διηγήθηκε όλα του τα εγκώμια, λέγει: «Έγινα άφρων καυχώμενος· εσείς με αναγκάσατε».

Για να μη συμβεί λοιπόν και εδώ αυτό, πρόσεξε πόση προδιόρθωση χρησιμοποιεί όταν πρόκειται να καυχηθεί, διστάζοντας όχι μία, ούτε δύο, αλλά πολλές φορές. «Μακάρι να με ανεχόσασταν», λέει, «λιγάκι στην αφροσύνη μου»· και πάλι: «Αυτό που λέω, δεν το λέω κατά Κύριον, αλλά σαν σε αφροσύνη. Σε ό,τι όμως κάποιος τολμά, μιλώντας με αφροσύνη, τολμώ κι εγώ». Και αφού είπε τόσα, δεν αρκέστηκε ούτε σε αυτά, αλλά πάλι, ενώ επρόκειτο να προχωρήσει στα εγκώμια, κρύβει τον εαυτό του λέγοντας: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο»· και πάλι: «Για τέτοιον άνθρωπο θα καυχηθώ, για τον εαυτό μου όμως δεν θα καυχηθώ»· και μετά από όλα αυτά: «Έγινα άφρων», λέει, «εσείς με αναγκάσατε». Ποιος λοιπόν είναι τόσο ανόητος και εντελώς αναίσθητος, ώστε βλέποντας εκείνον τον άγιο, παρότι υπήρχε τόσο μεγάλη ανάγκη, να διστάζει και να συστέλλεται να πει κάτι μεγάλο για τον εαυτό του, και σαν άλογο που κατευθύνεται προς τον γκρεμό να αναχαιτίζεται συνεχώς, αν και επρόκειτο να επιτελέσει τόσο μεγάλη πνευματική οικονομία, να μην αποφεύγει με κάθε τρόπο αυτήν την πράξη και να τη χρησιμοποιεί μόνο όταν τον αναγκάζει η περίσταση;

Δίκαιος· και αυτό επίσης. Αληθινός· και αυτό. Θεοσεβής· και αυτό. Απεχόμενος από κάθε πονηρό πράγμα· και αυτό. Από κάθε, λέει, και όχι απλώς· από το ένα μεν, από το άλλο δε όχι. Πού είναι αυτοί που λένε ότι η φύση ρέπει περισσότερο προς το κακό; Ποιος φόβος, ποια δικαστήρια, ποιοι νόμοι τον έκαναν τέτοιον; Επειδή δηλαδή ειπώθηκε: «δεν υπάρχει δίκαιος που θα πράξει το αγαθό και δεν θα αμαρτήσει», για τον λόγο αυτό λέει: άμεμπτος. Δεν είπε: αναμάρτητος, αλλά άμεμπτος. Όχι μόνο δεν έπραττε εκείνα που ενέχουν αμαρτία, αλλά ούτε καν εκείνα που επιφέρουν μομφή και κατάκριση· και θα τον ακούσεις αργότερα να λέει. Διότι, όταν διηγείται την αρετή του, να θυμάσαι αυτά τα λόγια. Επειδή και αυτό αποτελεί γνώρισμα της συνέσεώς του· διότι δεν διηγείται την αρετή του, παρά μόνο όταν βρεθεί σε ανάγκη, όπως ακριβώς έλεγε ο Παύλος: «Έγινα άφρων καυχώμενος, εσείς με εξαναγκάσατε». Γιατί άμεμπτος; Επειδή είναι δίκαιος. Αληθινός· διότι υπάρχουν άνθρωποι ψευδείς. Αληθινός όχι μόνο στα λόγια, αλλά και στα έργα, δηλαδή άνθρωπος αληθινός. «Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να φυλάττεις, διότι αυτό είναι ολόκληρος ο άνθρωπος». Όπως ακριβώς οι ανδριάντες είναι ψευδείς άνθρωποι, έτσι και αυτοί είναι ψευδείς άνθρωποι. Αν δηλαδή αυτό είναι ολόκληρος ο άνθρωπος, το να φοβάται τον Θεό, εκείνος που δεν φοβάται τον Θεό δεν είναι άνθρωπος, αλλά ψευδής άνθρωπος. Είχε την επιθυμία του στραμμένη προς τα αληθινά πράγματα. Γι' αυτόν τον λόγο τον αποκαλεί θεοσεβή, αληθινό.

Τι σημαίνει αυτό; Ο Παύλος, ακόμη και όταν παρίσταται ανάγκη, χαρακτηρίζει αφροσύνη το να εγκωμιάζει κανείς τον εαυτό του· γι' αυτό και πρόσθεσε λέγοντας: «Έγινα άφρων καυχώμενος· εσείς με αναγκάσατε». Πώς λοιπόν το αγνόησε αυτό ο Προφήτης και καυχάται τώρα όχι μπροστά σε δύο, τρεις και δέκα ανθρώπους, αλλά ενώπιον ολόκληρης της οικουμένης, και καυχάται λέγοντας πως είναι ταπεινός και μετριόφρων, και υπερβολικά ταπεινός και απλός; Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει ο στίχος: «Σαν το απογαλακτισμένο βρέφος στην αγκαλιά της μητέρας του». Για ποιον λόγο, λοιπόν, το κάνει αυτό; Διότι η πράξη αυτή δεν απαγορεύεται σε κάθε περίπτωση, αλλά υπάρχουν περιστάσεις όπου είναι και αναγκαία· ή μάλλον, υπάρχουν περιστάσεις όπου γινόμαστε άφρονες όχι όταν καυχώμαστε, αλλά αντίθετα όταν δεν καυχώμαστε. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Εκείνος που καυχάται, ας καυχάται εν Κυρίω». Διότι εκείνος που δεν καυχάται για τον σταυρό είναι ο πιο άφρων και παράνομος από όλους· εκείνος που δεν καυχάται για την πίστη είναι ο πιο άθλιος από όλους· και εκείνος που δεν καυχάται και δεν ομολογεί με παρρησία αυτά τα πράγματα, εξάπαντος θα χαθεί.

Όταν, λοιπόν, έπεσε στη φυλακή, τότε έπραξε εκείνα τα θαυμαστά. Όταν ναυάγησε και εκβράστηκε σε βάρβαρη χώρα, τότε μάλιστα δοξάστηκε. Όταν εισήλθε στη φυλακή, τότε επικράτησε και του δικαστή. «Έγινα άφρων καυχώμενος· εσείς με εξαναγκάσατε».

«Διότι εγώ όφειλα να συστήνομαι από εσάς. Διότι σε τίποτα δεν υστέρησα από τους κορυφαίους αποστόλους, αν και δεν είμαι τίποτα· τα σημάδια βέβαια του αποστόλου κατεργάστηκαν ανάμεσά σας, με κάθε υπομονή, με σημεία και με τέρατα και με δυνάμεις. Διότι σε τι υστερήσατε από τις υπόλοιπες εκκλησίες, παρά μόνο στο ότι εγώ ο ίδιος δεν σας επιβάρυνα;». Αυτά τα λέει καυχώμενος. Αφού όμως ολοκλήρωσε τον λόγο για τα δικά του εγκώμια, δεν σταμάτησε μέχρι εδώ, αλλά απολογείται πάλι, και ζητάει συγγνώμη για όσα έχει πει. Διότι εσείς, λέει, με αναγκάσατε. Επειδή, αν καυχώμουν απλώς, και εκείνοι δεν το έκαναν αυτό προκαλώντας τη δική σας πλάνη, δεν θα παρακινούμουν έτσι ώστε να οδηγήσω τον εαυτό μου στο να πει αυτά τα λόγια. Επειδή όμως διέφθειραν ολόκληρη την Εκκλησία, αποβλέποντας στο δικό σας συμφέρον, αναγκάστηκα να γίνω άφρων. «Συγχωρήστε μου αυτή την αδικία. Ιδού, για τρίτη φορά είμαι έτοιμος να έρθω σε εσάς, και δεν θα σας επιβαρύνω».

Και αυτό είναι δείγμα ταπεινοφροσύνης, το να ομολογεί ότι δεν υπέφερε εύκολα τις επιβουλές, και ότι, παρότι παρακάλεσε πολλές φορές, δεν το κατόρθωσε· διότι το «τρεις φορές» δηλώνει το «πολλές φορές». 2 Κορ 12,11 «Έγινα άφρονας» λέγοντας αυτά, λέει. Δεν το λέει αυτό όμως ως απόφαση —διότι ο ίδιος γνωρίζει ότι δεν είπε τίποτα άφρον— αλλά το λέει αυτό ως ερώτηση και απορία προς αυτούς, σαν να λέει: άραγε, έχοντας αναφέρει λεπτομερώς αυτά, σας φάνηκα άφρονας; Και αυτού, λέει, η αιτία ανάγεται σε εσάς· διότι εσείς «με αναγκάσατε» αποδεχόμενοι τους ψευδαποστόλους. «Εκτός από το ότι εγώ ο ίδιος δεν σας επιβάρυνα». Εκτός από το ότι εγώ ο ίδιος δεν υποχώρησα πράττοντας τα πάντα για χάρη σας, ούτε σας παραμέλησα. Μήπως σε αυτό υστερήσατε; Μήπως το θεωρήσατε αυτό αδικία; «Συγχωρήστε μου δε αυτή την αδικία». 2 Κορ 13,3 Και το ίδιο το να ζητούν «απόδειξη» ήταν αμάρτημα· διότι το να τον θέτουν σε δοκιμασία, και μάλιστα μετά από τόσα, ήταν γνώρισμα αχάριστων και αγνωμόνων και ασταθών ανθρώπων. 2 Κορ 13,4α Διότι εξαιτίας των δικών μας αμαρτιών και ασθενειών ο ισχυρός και αναμάρτητος σταυρώθηκε. Ή «από αδυναμία», όπως έλεγαν οι άπιστοι: «άλλους έσωσε, τον εαυτό του δεν μπορεί να σώσει;» Ή «από αδυναμία», όπως θα ήταν συνεπές να νομίσετε εσείς· διότι αν «ζητάτε» ακόμη «απόδειξη», τότε θα νομίσετε ότι και τον σταυρό τον υπέμεινε από αδυναμία. «Από τη δύναμη του Θεού», αντί για το ως Θεός, ως δυνατός, και ως έχοντας υποστεί εκουσίως όσα έπαθε.

Το ότι δε οι μαθητές κατέστησαν διάδοχοι της δεσποτικής διακονίας, και από αλλού βέβαια δεν είναι δύσκολο να το αντιληφθεί κανείς, αλλά θα αρκέσει και εδώ ο ίδιος ο Παύλος· διότι λέει «τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, ο οποίος μας συμφιλίωσε με τον εαυτό του διά του Ιησού Χριστού και μας έδωσε τη διακονία της συμφιλίωσης», και «εκτελούμε έργο πρεσβευτών υπέρ του Χριστού, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών, σας ικετεύουμε υπέρ του Χριστού, συμφιλιωθείτε με τον Θεό». Όπως λοιπόν οι μαθητές έλαβαν ως κλήρο τον λόγο της συμφιλίωσης και πρεσβεύουν υπέρ του Χριστού, έτσι και όσα επρόκειτο να πάσχει ακόμη ο ίδιος εκπληρώνοντας τη διακονία, αυτά ακριβώς εκείνοι εύλογα τα αναπληρώνουν στο σώμα τους· και περισσότερο από αυτούς ο Παύλος, ο οποίος παίρνοντας θάρρος από τα έργα του λέει: «σε τίποτε δεν υστέρησα από τους πλέον έξοχους αποστόλους». Και πρόσεξε πώς η προσέγγιση αυτής της θεώρησης δεν υποσχέθηκε εκ των προτέρων τίποτε το περίτεχνο· διότι η έννοια της λέξης «υστέρημα» δεν εκβιάζεται, αλλά αφέθηκε να εννοείται σύμφωνα με τη συνήθεια της Γραφής, και τα υστερήματα ο Παύλος τα αναπληρώνει, όχι απλώς επειδή ο ίδιος υστέρησε σε κάτι, ούτε επειδή υστέρησε σε κάτι ο Σωτήρας (πράγμα που θα ήταν βαρύ να ειπωθεί), αλλά όσα, αν δεν είχε αναθέσει τη διακονία στον Παύλο και στους άλλους μαθητές, θα είχε πάθει και θα είχε υποστεί ο ίδιος, με τον ίδιο τρόπο όπως και πριν, κηρύσσοντας και ευαγγελιζόμενος τη βασιλεία των ουρανών.