Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:2

Ο δεύτερος είναι ο σάπφειρος. Μέσω αυτού, ο οποίος μοιάζει με το ουράνιο σώμα, από τον οποίο λένε ότι παράγεται και το λαζούριο, θεωρώ ότι υποδηλώνεται ο μακάριος Παύλος, ο οποίος αναλήφθηκε έως τον τρίτο ουρανό και ελκύει εκεί όσους πείθονται σε αυτόν, εκεί όπου είχε στους ουρανούς το πολίτευμά του.

Αλλά βεβαίως και ο χριστοφόρος Παύλος δεν θα μπορούσε διαφορετικά να έχει ανέλθει έως τον τρίτο ουρανό, εάν δεν κατείχε στα στήθη του την αστείρευτη και ομοούσια πίστη της Τριάδος· διότι ο Θεός ήθελε να δείξει μέσω αυτού του γεγονότος, ότι κανείς δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών, εάν δεν έχει προέλθει από την πίστη που κατοίκησε στον Παύλο. Εξάλλου, το λουτρό που παρέχει την άφεση των αμαρτιών, το οποίο είναι ζωοποιό και αγιαστικό, και χωρίς το οποίο κανείς δεν πρόκειται να δει τη βασιλεία των ουρανών, δεν δίδεται στους πιστούς στο όνομα της τρισμακάριας ονομασίας; Εκτός δε από όλα αυτά, ο Ιωάννης λέγει: «Και οι τρεις είναι ένα». Ο Αρ. είπε: Αληθινά μακάριοι είναι όλοι όσοι έχουν αυτήν την πίστη, και την ομολογούν μέχρι θανάτου, και πολιτεύονται αξίως αυτής· διότι εγώ τώρα ξαναβρήκα τη ζωή, αναστηθείς εκ νεκρών. Διότι η πλάνη είναι νεκρή, και νεκρώνει αυτόν που την κατέχει, και κατευθύνει την ψυχή εκείνου που συνοδοιπορεί με αυτήν ώστε να μολύνεται σε ασέλγειες, με αποτέλεσμα τα σύμβολα της αιώνιας ζωής που βρίσκονται μπροστά στα μάτια του να μην αναγνωρίζονται από τον άνθρωπο, γεγονός που με οδήγησε να εγκαταλείψω τον θάνατο και τη θυγατέρα του, την πλάνη, και να οικειωθώ τη ζωοποιό πίστη. Διότι, εφόσον ο άνθρωπος είναι ένας, οφείλει να έχει μία πίστη στην αιώνια και ομοούσια Τριάδα.

Αυτά, βέβαια, αρκούν για τον έλεγχό τους· ήθελα όμως να ρωτήσω, ώστε και με αυτόν τον τρόπο να αποδειχθούν ακόμη περισσότερο εχθροί της αληθείας και χριστομάχοι. Ο Απόστολος, γράφοντας στη Δεύτερη προς Κορινθίους Επιστολή, λέει: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ, πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει». Τι λέτε, λοιπόν; Γνωρίζει ο Απόστολος αυτό που βίωσε στην οπτασία, έστω κι αν λέει «δεν γνωρίζω», ή δεν το γνωρίζει; Εάν, λοιπόν, δεν το γνωρίζει, προσέξτε μήπως, έχοντας μάθει να πέφτετε, πέσετε και στην παρανομία των Φρυγών, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι οι προφήτες και οι υπόλοιποι που διακόνησαν τον Λόγο δεν γνωρίζουν ούτε τι κάνουν, ούτε περί τίνων κηρύσσουν. Εάν όμως γνωρίζει, παρόλο που λέει «δεν γνωρίζω» – διότι είχε μέσα του τον Χριστό ο οποίος του αποκάλυπτε τα πάντα –, πώς δεν είναι αληθινά διεστραμμένη και αυτοκατάκριτη η καρδιά των θεομάχων αυτών; Εφόσον για μεν τον απόστολο που λέει «δεν γνωρίζω», ισχυρίζονται ότι γνωρίζει, ενώ για τον Κύριο που λέει «δεν γνωρίζω», ισχυρίζονται ότι δεν γνωρίζει; Διότι εάν, επειδή ο Χριστός βρισκόταν μέσα του, ο Παύλος γνωρίζει αυτά ακριβώς για τα οποία λέει «δεν γνωρίζω», πώς να μην γνωρίζει πολύ περισσότερο ο ίδιος ο Χριστός, έστω κι αν λέει «δεν γνωρίζω»; Ο Απόστολος, λοιπόν, με την αποκάλυψη του Κυρίου προς αυτόν, γνωρίζει αυτό που βίωσε. Γι' αυτό άλλωστε και λέει: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ»· και εφόσον γνωρίζει τον άνθρωπο, γνωρίζει και το πώς ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε.

Αυτά, λοιπόν, είναι αρκετά για την αναίρεσή τους· ήθελα όμως να τους ρωτήσω, ώστε και με αυτόν τον τρόπο να αποδειχθούν ακόμη περισσότερο εχθροί της αλήθειας και χριστομάχοι. Ο απόστολος, γράφοντας στη Δεύτερη προς Κορινθίους επιστολή, λέει: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει». Τι λέτε, λοιπόν; Γνωρίζει ο απόστολος τι βίωσε στην οπτασία, έστω κι αν λέει «δεν γνωρίζω», ή δεν γνωρίζει; Αν μεν, λοιπόν, δεν γνωρίζει, προσέξτε, μήπως έχοντας συνηθίσει να πέφτετε, πέσετε και στην παρανομία των Φρυγών, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι οι προφήτες και οι άλλοι υπηρέτες του λόγου δεν γνωρίζουν ούτε τι κάνουν ούτε για ποια πράγματα κηρύττουν· αν πάλι γνωρίζει, μολονότι λέει «δεν γνωρίζω» —επειδή είχε μέσα του τον Χριστό που του αποκάλυπτε τα πάντα—, πώς δεν είναι αληθινά «διεστραμμένη» και «αυτοκατάκριτη» η καρδιά αυτών των θεομάχων; Για μεν τον απόστολο, που λέει «δεν γνωρίζω», ισχυρίζονται ότι γνωρίζει, ενώ για τον Κύριο, που λέει «δεν γνωρίζω», ισχυρίζονται ότι δεν γνωρίζει; Διότι, αν ο Παύλος, επειδή ο Χριστός βρισκόταν μέσα του, γνωρίζει αυτό για το οποίο λέει «δεν γνωρίζω», πώς δεν το γνωρίζει πολύ περισσότερο ο ίδιος ο Χριστός, έστω κι αν λέει «δεν γνωρίζω»; Ο απόστολος, λοιπόν, εφόσον του το αποκάλυψε ο Κύριος, γνωρίζει τι βίωσε· γι' αυτό ακριβώς λέει: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ». Γνωρίζοντας δε τον άνθρωπο, γνωρίζει και πώς αυτός ο άνθρωπος αρπάχθηκε.

Και αρχικά μεν τους επαινεί, επειδή απέβαλαν αυτόν που παρανόμησε· έπειτα συγκατανεύει στην παράκλησή τους και παραγγέλλει να τον δεχτούν ξανά, εφόσον έχει μετανοήσει. Σε αυτήν δε την επιστολή διδάσκει για τον νόμο, αναλύοντας το γράμμα, και δείχνει ότι δεν πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μόνο το γράμμα του νόμου, αλλά μέσα στο ίδιο το γράμμα να ερευνούμε το βαθύτερο νόημα· διότι ο νόμος δεν είναι μόνο ρητές διατυπώσεις, αλλά μέσα στα ρητά βρίσκεται και ο νους του Πνεύματος· έπειτα, διδάσκει ότι με την έλευση του Χριστού δημιουργήθηκε νέα κτίση, και δεν πρέπει πλέον να ζούμε σύμφωνα με το παλαιό, αλλά ως ευρισκόμενοι σε νέα κτίση να ανανεωνόμαστε στα πάντα, και ότι η περιτομή είναι πλέον ανενεργή. Τους επαινεί επίσης για τη διακονία τους και τους προτρέπει να αυξήσουν ακόμη περισσότερο την προσφορά τους. Έπειτα, επικρίνοντας όσους καυχώνται για την εξωτερική εμφάνιση, απαριθμεί όλα όσα υπέφερε για τον Κύριο, και διηγείται επιπλέον τις οπτασίες που είδε, όταν αρπάχθηκε στον Παράδεισο και στον τρίτο ουρανό. Τέλος, αφού παραγγέλλει να μην αμαρτάνουν, αλλά όσοι αμαρτάνουν να μετανοούν, ολοκληρώνει την Επιστολή με ευχαριστία.

Εμείς δε, μαθαίνοντας αυτό, ας θυμόμαστε τον Απόστολο που λέει: Είτε εν σώματι, δεν γνωρίζω· είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει. Αλλά ο μεν Παύλος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και, αφού άκουσε άρρητα ρήματα, κατέβηκε· ο δε Αντώνιος είδε τον εαυτό του να φτάνει έως τον αέρα και να αγωνίζεται μέχρι να αποδειχθεί ελεύθερος.

Γι’ αυτό και θερμά συμβούλευε: «Αναλάβετε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να αντισταθείτε κατά την πονηρή ημέρα», ώστε «μην έχοντας να πει τίποτα κακό για εμάς» ο εχθρός να καταισχυνθεί. Εμείς δε, όταν το μάθαμε αυτό, θυμηθήκαμε τον απόστολο που λέει: «Είτε βρισκόμουν στο σώμα, δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει». Αλλά ο μεν Παύλος αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και, αφού άκουσε άρρητα λόγια, κατέβηκε, ο δε Αντώνιος είδε τον εαυτό του να φτάνει έως τον αέρα και να αγωνίζεται μέχρις ότου φανεί ελεύθερος. Είχε δε πάλι και το εξής χάρισμα. Διότι, όταν καθόταν ολομόναχος στο βουνό, αν κάποτε απορούσε αναζητώντας κάτι μέσα του, αυτό του αποκαλυπτόταν από τη θεία πρόνοια ενώ προσευχόταν. Και είχε γίνει, σύμφωνα με το γεγραμμένο, θεοδίδακτος ο μακάριος. Μετά από αυτά, λοιπόν, όταν κάποτε έγινε συζήτηση μεταξύ αυτού και κάποιων που τον επισκέφθηκαν σχετικά με την πορεία της ψυχής και το ποιος θα είναι ο τόπος της έπειτα, την επόμενη νύχτα τον καλεί κάποιος από ψηλά, λέγοντας: «Αντώνιε, σήκω, βγες έξω και κοίτα». Βγαίνοντας, λοιπόν, έξω (διότι γνώριζε σε ποιους όφειλε να υπακούει) και κοιτάζοντας ψηλά, είδε κάποιον πανύψηλο, ειδεχθή και φοβερό, να στέκεται και να φτάνει μέχρι τα σύννεφα, και κάποιους άλλους να ανεβαίνουν σαν να ήταν φτερωτοί· και εκείνον να απλώνει τα χέρια του· και άλλους μεν να εμποδίζονται από αυτόν, άλλους δε να πετούν από πάνω του και, αφού περνούσαν, να ανεβαίνουν πλέον αμέριμνοι.

Τι έχουμε να πούμε για τον άγιο Παύλο, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία του ίδιου του Υιού του Θεού και άκουσε τη θεϊκή του φωνή; Για τον οποίο μαρτύρησε ο Θεός ότι θα είναι «σκεύος εκλογής»; Και ο οποίος αρπάχτηκε στους ουρανούς και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία κανείς δεν άκουσε; Και όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος καταβιβάστηκε για δεύτερη φορά με κοφίνι και πλεκτό καλάθι· άραγε δεν αποτελούσε αυτό για τους άπιστους και τους αδιάκριτους αιτία σκανδάλου; Μολονότι ήταν ο ίδιος ο Παύλος που είχε αξιωθεί τη θεία χάρη. Αυτό όμως συνέβη για τη δοκιμασία πολλών, προκειμένου να φανεί αν διατηρούν την ίδια πίστη στον Απόστολο. Έτσι συμβαίνει και με τους υπόλοιπους αγίους προς ωφέλεια όσων προσέρχονται σε αυτούς.

Αυτά, λοιπόν, φαντάζονται όσοι εισάγουν αδημιούργητη ύλη δίπλα στον Δημιουργό, παρασυρόμενοι από την πρώτη μυθοπλασία στο ακόλουθο ψέμα. Εμείς, όμως, αξιώνουμε από τους σοφούς των Ελλήνων να μην μας χλευάζουν προτού διευθετήσουν τις μεταξύ τους διαφωνίες. Διότι υπάρχουν ανάμεσά τους κάποιοι που ισχυρίζονται ότι υπάρχουν άπειροι ουρανοί και κόσμοι, και όταν εκείνοι που χρησιμοποιούν πιο εμβριθείς αποδείξεις ελέγξουν το απίθανο αυτού του ισχυρισμού, και με τις αναγκαιότητες της γεωμετρίας αποδείξουν ότι δεν είναι δυνατόν από τη φύση των πραγμάτων να δημιουργηθεί άλλος ουρανός πέρα από τον έναν, τότε και εμείς θα περιγελάσουμε ακόμη περισσότερο τη γραμμική και έντεχνη φλυαρία τους· διότι, εφόσον βλέπουν φυσαλίδες να δημιουργούνται από την ίδια αιτία, είτε πρόκειται για μία είτε για πολλές, πώς έπειτα αμφιβάλλουν για την ύπαρξη περισσότερων ουρανών, για το αν δηλαδή επαρκεί η δημιουργική δύναμη για να τους παραγάγει στην ύπαρξη; Τη δύναμη και το μέγεθος αυτών (των ουρανών) θεωρούμε ότι δεν διαφέρουν σε τίποτα από την κούφια σταγόνα που φουσκώνει στα νερά των πηγών, όταν αποβλέψουμε στην υπεροχή της δύναμης του Θεού. Ώστε είναι καταγέλαστος ο ισχυρισμός τους περί του αδυνάτου. Εμείς, αντίθετα, τόσο πολύ απέχουμε από το να μην πιστεύουμε στον δεύτερο ουρανό, ώστε επιζητούμε και τον τρίτο, τη θέα του οποίου αξιώθηκε ο μακάριος Παύλος. Ο δε ψαλμός, κάνοντας λόγο για «ουρανούς ουρανών», μας δημιούργησε την έννοια και περισσότερων.

Αναφορικά μεν με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Παύλου, ισχύει ότι μόνος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αναφορικά δε με την καθολική φύση, συμβαίνει όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του». Διότι εδώ δεν υποδηλώνει κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά την καθολική φύση. Επειδή κάθε άνθρωπος είναι πρόσκαιρος και θνητός.

Και τι λέει ο Δαβίδ; «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Πάλι, ο άνθρωπος διά του βαπτίσματος κτίζεται. «Διότι, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί καινή κτίση». Και τι λέει στους μαθητές ο Σωτήρας; «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Βλέπεις και εδώ ότι το Άγιο Πνεύμα είναι συμπαρόν με τον Πατέρα και τον Υιό. Και τι θα μπορούσες να πεις για την ανάσταση των νεκρών, όταν εκλείψουμε και επιστρέψουμε στο χώμα μας; Διότι γη είμαστε και στη γη θα απέλθουμε, και θα αποστείλει το Άγιο Πνεύμα και θα μας κτίσει και θα ανακαινίσει το πρόσωπο της γης. Διότι αυτό που ο άγιος Παύλος αποκάλεσε εξανάσταση, ο Δαβίδ το ονόμασε ανακαινισμό. Ας ακούσουμε δε πάλι αυτόν που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Τι λέει; «Ότι είστε ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας». Και κάθε ναός είναι ναός του Θεού.

Διότι, ας τον εξετάσουμε, από πού ισχυρίζεται ότι έχει αποκτήσει την πλήρη κατανόησή της; Άραγε από την κοινή έννοια; Όμως αυτή μας υποδεικνύει το ότι υπάρχει ο Θεός, όχι το τι ακριβώς είναι. Μήπως, τότε, από τη διδασκαλία του Πνεύματος; Από ποια διδασκαλία; Ή πού βρίσκεται αυτή καταγεγραμμένη; Δεν είναι ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, εκείνος που ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσεως, λέγοντας: «Στάθηκε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, ξεπέρασε τις δυνάμεις μου· μου είναι αδύνατον να την φθάσω»; Ο δε Ησαΐας, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε για τη θεία ουσία; Αυτός, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό αναφωνεί λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;». Και το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, που είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, ποια διδασκαλία μας άφησε για την ουσία του Θεού; Αυτός, ο οποίος, όταν ενέκυψε στους επιμέρους λόγους της θείας Οικονομίας, σαν να τον έπιασε ίλιγγος μπροστά στο απροσπέλαστο της θεωρίας, αναφώνησε εκείνα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!»

Τι άραγε μας άφησε ως διδασκαλία περί της ουσίας του Θεού το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, που είχε εντός του τον Χριστό να λαλεί, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει; Αυτός, βέβαια, όταν ενέκυψε στους επιμέρους λόγους της θείας οικονομίας, καταληφθείς οιονεί από ίλιγγο μπροστά στο αδιεξόδευτο της θεωρίας, αναφώνησε εκείνα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του!». Εάν, λοιπόν, αυτά είναι ανέφικτα για όσους έχουν φθάσει στο μέτρο της γνώσεως του Παύλου, πόση είναι η αλαζονεία εκείνων που επαγγέλλονται ότι γνωρίζουν την ουσία του Θεού; Αυτούς ευχαρίστως θα ρωτούσα σχετικά με τη γη πάνω στην οποία στέκονται και από την οποία έχουν πλαστεί, τι τέλος πάντων έχουν να πουν, ποια ισχυρίζονται σε εμάς ότι είναι η ουσία της· ώστε, εάν τελικά μπορέσουν να μας μιλήσουν κατά τρόπο αναντίρρητο για τα πράγματα που βρίσκονται χάμω και κάτω από τα πόδια τους, τότε να τους πιστέψουμε και όταν διατείνονται για εκείνα που βρίσκονται επέκεινα κάθε έννοιας.

Ενώ δε η πλάνη παρατεινόταν, ένα ζεύγος αγαθών ανδρών διορθώνει το σφάλμα, ο Πέτρος και ο Παύλος που παρουσιάστηκαν, οι προστάτες της Εκκλησίας· και τον Σίμωνα, ο οποίος νομιζόταν Θεός και επεδείκνυε τον εαυτό του, αμέσως τον κατέστησαν νεκρό. Διότι, ενώ ο Σίμωνας διατεινόταν ότι θα υψωθεί στους ουρανούς και μεταφερόταν στον αέρα πάνω σε όχημα δαιμόνων, οι δούλοι του Χριστού γονάτισαν και, κάνοντας πράξη τη συμφωνία για την οποία μίλησε ο Ιησούς, ότι δηλαδή «εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν για οποιοδήποτε πράγμα ζητήσουν, θα τους γίνει», έριξαν το βέλος της ομόνοιας μέσω της προσευχής εναντίον του μάγου και τον κατέρριψαν στη γη. Και αυτό δεν είναι καθόλου παράδοξο, αν και είναι θαυμαστό· διότι ήταν ο Πέτρος, αυτός που κρατά τα κλειδιά των ουρανών. Και δεν είναι άξιο απορίας· διότι ήταν ο Παύλος, αυτός που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αυτοί κατέβασαν από τον αέρα στη γη αυτόν που θεωρούνταν Θεός, ο οποίος επρόκειτο να κατεβεί στα καταχθόνια. Αυτός υπήρξε ο πρώτος δράκοντας της κακίας· αλλά, μολονότι κόπηκε το ένα κεφάλι, η ύλη της κακίας αποδείχθηκε και πάλι πολυκέφαλη.

Και όταν κατ' αυτόν τον τρόπο αγωνιστείς εναντίον των Ιουδαίων, όταν τους νικήσεις βάσει των ομοιοτήτων, τότε προχώρησε πλέον στην υπεροχή της δόξας του Σωτήρος, διότι εκείνοι μεν είναι δούλοι, Αυτός δε είναι Υιός του Θεού. Και με αυτόν τον τρόπο θα μνημονεύσεις την υπεροχή, αναλογιζόμενος ότι ένας δούλος του Χριστού αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Διότι, αν ο Ηλίας έφτασε έως τον πρώτο ουρανό, ενώ ο Παύλος έως τον τρίτο, άρα έχει λάβει ανώτερη αξία. Μην ντρέπεσαι για τους δικούς σου αποστόλους. Δεν είναι κατώτεροι του Μωυσή, ούτε έρχονται δεύτεροι μετά τους προφήτες, αλλά είναι καλοί μεταξύ καλών και από τους καλούς καλύτεροι.

Χαίρε, ω Παύλε, στον οποίο οφείλουμε πολλούς επαινετικούς λόγους· στον οποίο κάθε πόλη αφιερώνεται για να σε εγκωμιάσει· του οποίου κάθε γη φέρει τον σπόρο, και επιδεικνύει τα δεμάτια της συγκομιδής· του οποίου τα μύρα άρεσαν και σε βασιλείς, συγκίνησαν άρχοντες, και απομάκρυναν τις μύτες των απίστων από τον βούρκο. Χαίρε, ω Παύλε, εσύ που ήλεγξες την Αττική ως απαίδευτη· εσύ που μετέβαλες την αλαζονεία των Αθηναίων· εσύ που έπεισες τους ρήτορες να ανέχονται τους απλούς ανθρώπους, και προέτρεψες τους σοφιστές να δανείζουν τα αυτιά τους σε όσους κάνουν σολοικισμούς· εσύ που κατέπληξες τον Άρειο Πάγο με τα εξ ουρανού δόγματα. Χαίρε, ω Παύλε, εσύ που αναλήφθηκες στους ουρανούς· δεν γνωρίζω όμως πώς· διότι δεν ξέρω ούτε με ποιο από τα δύο μέσα, με φτερά ή με πόδια· εσύ που αρπάχθηκες στον παράδεισο, αν και έως τώρα απέκρυψες αυτούς που σε μετέφεραν· εσύ που δέχθηκες λόγια ανώτερα από κάθε ακοή· εσύ που έγραψες επιστολές στις οποίες και οι βάρβαροι υπακούουν εξίσου με τους νόμους· εσύ που με τον κάλαμο σωφρόνισες τα έθνη, με το χαρτί μετέστρεψες τον βίο, και διόρθωσες τη γη με το μελάνι.

Γιατί θλίβεις τον εαυτό σου και ασθενείς για εμένα; Ναι, η αγάπη με αναγκάζει. Βλέπεις αγάπη; Και αφού εκπλήρωσε τον νόμο μέσω αυτής, αν και ήταν ενδεδυμένος με φθαρτό σώμα, αξιώθηκε να ανέλθει έως τον τρίτο ουρανό, και να ακούσει λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

Αλλά μη λέγεις πάλι, δραματοποιώντας τα πράγματα, ότι οι προφήτες είδαν όχι με τους οφθαλμούς αλλά με τη διάνοια, κατανοώντας δηλαδή σχεδόν χωρίς να βλέπουν. Διότι γι' αυτό ακριβώς λέγει ο Ησαΐας: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα τον Κύριο Σαβαώθ». Και δεν είπε «είδα με τη διάνοια», αλλά «με τους οφθαλμούς μου». Είδαν λοιπόν και δεν είδαν, αλλά είδαν στο μέτρο του δυνατού· στην πραγματικότητα δηλαδή είδαν, αλλά δεν είδαν σύμφωνα με το άπειρο της ακαταληψίας του Θεού. Έτσι και περί του παραδείσου πολλοί αλληγορούν, όπως ο θεήλατος Ωριγένης, ο οποίος θέλησε να εισαγάγει στη ζωή μάλλον τη φαντασία παρά την αλήθεια. Και λέγει ότι δεν υπάρχει παράδεισος επί της γης, ορμώμενος δήθεν από το ρητό που ειπώθηκε από τον άγιο Απόστολο: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο, πριν από δεκατέσσερα χρόνια – είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει – ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό». Αλλά μην αναγιγνώσκεις εσφαλμένα και λέγεις ότι αυτό σημαίνει το τρίτο μέρος του αέρα· διότι, λέγοντας «έως τον τρίτο ουρανό», δεν ομιλεί περί κάποιου τρίτου μέρους, αλλά για αριθμό τριών ουρανών. Και προσθέτει: «Γνωρίζω ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Δόξα στον παντοκράτορα Θεό, ο Οποίος με κάθε τρόπο διασαφηνίζει και εξηγεί με λεπτομέρεια τα πάντα, ώστε οι αληθινοί να μην πλανώνται.

Διότι δεν συνέδεσε τον ουρανό και τον παράδεισο σε μία σύντομη διατύπωση, αλλά λέει «γνωρίζω άνθρωπο που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» και πάλι «που αρπάχθηκε στον παράδεισο». Η δε χρήση του άρθρου υποδηλώνει διάκριση άλλου προσώπου και μετάβαση σε άλλον τόπο. Όπως εάν κάποιος είχε ένα όρος και μία πεδιάδα, και η πεδιάδα περιέβαλλε το όρος, και θα ήθελε να βρεθεί στην ίδια πεδιάδα αλλά στην άλλη πλευρά του όρους· εάν θελήσει να οδοιπορήσει διαμέσου της πεδιάδας προς τον τόπο όπου θα επιθυμούσε να μεταβεί 〈πέρα〉 από το όρος, αυτό θα του είναι δυνατό. Εάν πάλι θελήσει πρώτα να ανέβει στο όρος και από το όρος να βρεθεί πάλι στον τόπο της πεδιάδας που βρίσκεται πέρα από το όρος, και αυτό του είναι δυνατό. Έτσι να κατανοείς και τα λεγόμενα του αποστόλου: ότι δηλαδή πρώτα ανέβηκε στον ουρανό 〈και έπειτα κατέβηκε στον παράδεισο〉, σύμφωνα με το ρητό «κατέβηκε ο αγαπημένος μου στον κήπο του». * Και ο Σωτήρας λέει «σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο».

Ήδη όμως έφτασε στα χέρια μας ένα βιβλίο στο οποίο έπλασαν κάποια λόγια γεμάτα ανομία, το οποίο περιέχει τα εξής: «Ότι», λέει, «αυτός είναι ο άγγελος που τύφλωσε τον Μωυσή και αυτοί είναι οι άγγελοι που έκρυψαν και μετέθεσαν τους οπαδούς του Κορέ, του Δαθάν και του Αβειρών». Πάλι δε, ένα άλλο σύγγραμμα πλάθουν άλλοι στο όνομα του αποστόλου Παύλου, γεμάτο από αισχρουργίες, το οποίο χρησιμοποιούν και οι λεγόμενοι Γνωστικοί· αυτό το ονομάζουν «Αναβατικόν Παύλου», βρίσκοντας ως αφορμή το ότι ο απόστολος λέει πως ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Και αυτά, υποστηρίζουν, είναι τα άρρητα ρήματα. Διδάσκουν λοιπόν αυτά και τα παρόμοια, τιμώντας τους πονηρούς και απορρίπτοντας τους αγαθούς. Διότι λένε, όπως προείπα, ότι ο Κάιν προέρχεται από την ισχυρότερη δύναμη και ο Άβελ από την ασθενέστερη. Ότι αυτές δε οι δυνάμεις συνευρέθηκαν με την Εύα και γέννησαν τον Κάιν και τον Άβελ, και ότι ο Κάιν προερχόταν από τη μία και ο Άβελ από την άλλη· ότι και ο Αδάμ και η Εύα γεννήθηκαν από τέτοιες δυνάμεις, δηλαδή από αγγέλους· και ότι τα παιδιά που γεννήθηκαν, εννοώ τον Κάιν και τον Άβελ, φιλονίκησαν μεταξύ τους και αυτός που γεννήθηκε από την ισχυρή δύναμη φόνευσε εκείνον από την κατώτερη και ασθενέστερη δύναμη. 3.

Διότι το «διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος» είτε, λέει, φανερώνει τη δίοδο της ψυχής μέσω της μήτρας στον κόσμο, επειδή ακριβώς διαμένει μέσα σε τόση φλόγα και υγρασία, είτε την πτώση της από τους ουρανούς στον βίο, καθώς διέρχεται από τις πηγές του πυρός και από τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος. Εναντίον αυτών έκρινα σωστό να προβάλω αντιρρήσεις. Εμπρός λοιπόν, ω Αγλαοφών, δώσε εσύ ο ίδιος την απάντηση εκ μέρους τους, τι θα πουν; 47. Πρώτον, διότι το ότι ο παράδεισος, από τον οποίο και εκδιωχθήκαμε στο πρόσωπο του πρωτοπλάστου, είναι ολοφάνερα ένας εξαιρετικός τόπος πάνω σε αυτήν τη γη, ξεχωρισμένος για την αλύπητη ανάπαυση και διαβίωση των αγίων, αυτό καθίσταται φανερό από το ότι και ο Τίγρης και ο Ευφράτης και οι υπόλοιποι ποταμοί που πηγάζουν από εκεί φαίνεται να ρέουν εδώ, κατακλύζοντας με τις εκβολές των ρευμάτων τους τη δική μας ήπειρο. Διότι δεν κατακρημνίζονται ξεχυμένοι από τους ουρανούς άνωθεν· επειδή η γη δεν θα άντεχε να δεχθεί έναν τόσο μεγάλο όγκο ύδατος που θα κατέρρεε αθρόα από τόσο ύψος. Αλλά ούτε και ο απόστολος υποθέτει ότι ο παράδεισος βρίσκεται στον τρίτο ουρανό, για όσους γνωρίζουν να κατανοούν λεπτούς λόγους· διότι λέει: «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε χωρίς το σώμα, ο Θεός το γνωρίζει, ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο».

Φανερώνει ότι έχει δει δύο μεγάλες αποκαλύψεις, έχοντας αναληφθεί καθαρά δύο φορές, μία φορά έως τον τρίτο ουρανό και μία φορά στον παράδεισο. Διότι το χωρίο «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» επιβεβαιώνει ότι του φανερώθηκε μια ιδιαίτερη αποκάλυψη όταν αναλήφθηκε στον τρίτο ουρανό· ενώ το ότι προσθέτει πάλι «και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος, [ότι αρπάχθηκε] στον παράδεισο» αποδεικνύει ότι του φανερώθηκε πάλι μια άλλη αποκάλυψη στον παράδεισο. Επομένως, αποτελεί φλυαρία και τραγικολογία το να λέει κανείς ότι οι ψυχές κατακρημνίζονται από τους ουρανούς και διαβαίνουν τις πηγές του πυρός και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος, φερόμενες προς τον δικό μας κόσμο. Επειδή ούτε ο Αδάμ εκδιώχθηκε από τους ουρανούς, αλλά από τον παράδεισο που είχε φυτευθεί στην Εδέμ, προς ανατολάς. Διότι το παράπτωμα δεν συνέβη πριν από την ενσωμάτωση, όπως αποδείξαμε επαρκώς, ούτε πάλι το σώμα είναι παγίδα, αλλά το παράπτωμα λαμβάνει χώρα μετά τη σύμφυση της ψυχής με το σώμα, επειδή ο άνθρωπος αποτελεί το συναμφότερον (την ένωση και των δύο), και η πτώση από τον παράδεισο κατέληξε εδώ. Αυτός όμως δεν πρόσεξε καθόλου τον λόγο με τη δέουσα επιμέλεια, Αγλαοφών, αλλά διετεινόταν για πράγματα των οποίων η κατανόηση δεν είναι ακίνδυνη, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τον ψαλμό σύμφωνα με τις δοξασίες των φαύλων, για τα οποία θα παραλείψουμε να πούμε περισσότερα. 48.

Και πάλι: «Διότι όλοι εμείς πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταμοιβή του σύμφωνα με όσα έπραξε διά του σώματος», και πάλι: «Οι μεν επιστολές του είναι βαρειές και ισχυρές, η δε σωματική του παρουσία ασθενής», και πάλι: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω», και πάλι: «Έτσι οφείλουν οι άνδρες να αγαπούν τις γυναίκες τους, όπως τα δικά τους σώματα», και πάλι: «Ο ίδιος δε ο Θεός της ειρήνης είθε να σας αγιάσει ολοκληρωτικά, και ολόκληρο το πνεύμα σας και η ψυχή και το σώμα να διατηρηθεί άμεμπτο κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». Εκείνοι δε, μη έχοντας κατανοήσει με ασφάλεια απολύτως τίποτε από αυτά, θεώρησαν ότι ο απόστολος παρασύρεται μέσα σε σάλο και ταραχή, σαν να μην έχουν σταθερότητα και έρεισμα τα νοήματα των λόγων του, αλλά να πλέουν άνω και κάτω και να εκφράζονται αντιφατικά, λέγοντας πότε ότι η σάρκα ανασταίνεται και πότε ότι δεν ανασταίνεται. 55. Επομένως, για να μην παραλειφθεί κανένα από όσα έχουν προταθεί, ώστε να αποκόψουμε τελείως την ύδρα, θα επανέλθω πάλι στο προκείμενο θέμα· διότι στη συνέχεια, όπως ακριβώς υποσχέθηκα, αφού παραθέσω και τα άλλα σημεία στα οποία προβάλλουν απορίες, και αφού καταδείξω αυτά που πρέπει να ειπωθούν ως απάντηση σε αυτά, θα αποδείξω ότι και αυτά τα έχει διατυπώσει με τρόπο λογικά ακόλουθο και σύμφωνο προς την πίστη για την ανάσταση της σαρκός. Ας δούμε, λοιπόν, αυτά που κατά πρώτον οδηγηθήκαμε να πούμε για τον απόστολο.

Όταν, λοιπόν, ενώ δεν μπορούμε να αποφανθούμε για τη δική μας γένεση, περιεργαζόμαστε και επιχειρούμε να φιλονικούμε για τη γέννηση του Θεού, πώς να μην υπάρχει φόβος μήπως Εκείνος που δίνει όχι μόνο «γλώσσα παιδείας», αλλά και το «να γνωρίζει κανείς πότε πρέπει να πει λόγο», μας επιβάλει ως καταδίκη τη σιωπή εξαιτίας της προπετείας μας στο να μιλάμε; Αυτό ακριβώς έπραξε στην περίπτωση του μακάριου Ζαχαρία, ο οποίος, επειδή δεν πίστεψε σε εκείνον που του ευαγγελίστηκε τη γέννηση του παιδιού, κρίνοντας με ανθρώπινους λογισμούς τη χάρη και τη δύναμη του Θεού και απορώντας μέσα του αν είναι δυνατόν σύμφωνα με τη φύση ο γέροντας να αποκτήσει παιδί από γυναίκα προχωρημένης ηλικίας, τι λέει; «Πώς θα το γνωρίσω αυτό; Διότι εγώ είμαι γέροντας και η γυναίκα μου προχωρημένη στις ημέρες της». Γι' αυτό, όταν άκουσε ότι «Ιδού, θα είσαι σιωπηλός και δεν θα μπορείς να μιλήσεις», βγαίνοντας έξω δεν μίλησε. 33. Γι' αυτόν τον λόγο, εγκαταλείποντας τις φιλονικίες για τα αμφισβητούμενα και για τα όσα υπερβαίνουν τα μέτρα μας, ας κρατήσουμε αυτά που έχουμε παραλάβει. Διότι ποιος είναι αυτός που τολμά να υπερηφανεύεται για τη γνώση του, όταν ο ίδιος που αξιώθηκε «των αποκαλύψεων», που αναλήφθηκε «στον τρίτο ουρανό», που «άκουσε άρρητα ρήματα», συνετίστηκε μέσω «του σκόλοπα στη σάρκα» ώστε «να μην υπεραίρεται»; Και ο ίδιος ο προφήτης που είπε «πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα», λέει «ταπεινώθηκα», όχι απλώς, αλλά «σφόδρα».

Τρεις ημέρες και τρεις νύχτες πέρασε ο Ιωνάς στην κοιλιά του κήτους. Τριήμερη ήταν η απόφαση κατά των Νινευιτών. Τριήμερος ήταν ο θάνατος του Σωτήρα, τριήμερη και η αυτεξούσια ανάσταση του Κυρίου από τους νεκρούς. Έπειτα από τρεις ημέρες ανέβλεψε ο Παύλος, αφού είχε τυφλωθεί· τρεις φορές παρακάλεσε τον Κύριο για τον σκόλοπα, ώστε να απομακρυνθεί από αυτόν· τρεις φορές ναυάγησε· ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό. Τρία σάτα αλεύρι πήρε και η γυναίκα, που παρομοιάστηκε με τη βασιλεία των ουρανών, και αφού τα έκρυψε σε λίγο προζύμι, ζύμωσε όλο το φύραμα, σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Δεν χρειαζόμαστε περισσότερα λόγια για να αποδείξουμε ότι ο ιερός Απόστολος, ο οποίος ονομάζεται Βενιαμίν, προΐσταται των Εκκλησιών και είναι δάσκαλός τους. Δεν ήταν λοιπόν μόνος του ο Βενιαμίν εκεί, δηλαδή στις Εκκλησίες του Θεού, αλλά και «οι άρχοντες του Ιούδα ως ηγεμόνες τους, καθώς και οι άρχοντες του Ζαβουλών και οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Με αυτά τα λόγια υποδηλώνει τους υπόλοιπους αποστόλους, από τους οποίους άλλοι μεν κατάγονταν από τη φυλή του Ιούδα, άλλοι δε από τη φυλή του Ζαβουλών και του Νεφθαλείμ. Γι' αυτό το Άγιο Πνεύμα αναφέρει τον τόπο τους μέσω του προφήτη Ησαΐα, λέγοντας: «Γη του Ζαβουλών και γη του Νεφθαλείμ, στον δρόμο προς τη θάλασσα, πέρα από τον Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών». Και ο ίδιος ο Σωτήρας, περνώντας από τη θάλασσα της Γαλιλαίας, από εκεί κάλεσε τους δικούς Του μαθητές. Σαφώς, λοιπόν, δίδαξε ότι προΐσταται των Εκκλησιών, πρώτα μεν ο Παύλος, ο ελάχιστος και μικρότερος, και νεότερος από τους αποστόλους, ο οποίος βρέθηκε κάποτε σε έκσταση, όταν δίωκε την Εκκλησία του Θεού και την πορθούσε, ή όταν είδε τον Σωτήρα μέσω αποκάλυψης, ή όταν αρπάχθηκε στον παράδεισο έως τον τρίτο ουρανό· μετά δε τον Παύλο, ορίζει ότι οι υπόλοιποι απόστολοι διαπρέπουν εκεί στην ίδια Εκκλησία, όντας δικοί μας άρχοντες από τη φυλή του Ιούδα, και άρχοντες του Ζαβουλών και άρχοντες του Νεφθαλείμ.

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος θα μπορούσε να είναι τέτοιος, ώστε να μπορούν να εφαρμοστούν σε αυτόν τα λόγια αυτά, και εναντίον του οποίου, μολονότι ένα πλήθος εχθρών εκστρατεύει κατά μυριάδες στα δεξιά του και κατά χιλιάδες στην άλλη πλευρά, αυτοί δεν τολμούν να τον αγγίξουν, αλλά καταπίπτουν μπροστά του. Λέω, λοιπόν, ότι αυτά αναφέρονται με έναν τρόπο στον τέλειο εν Χριστώ άνθρωπο· τέτοιος ήταν ο Παύλος όταν έλεγε: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ»· και στον καθένα που μπορεί να πει παρόμοια με εκείνον: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; Θλίψη, ή στενοχώρια, ή διωγμός, ή πείνα, ή γυμνότητα, ή κίνδυνος, ή μάχαιρα;» και πάλι: «Διότι είμαι πεπεισμένος ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή ούτε παρόντα ούτε μέλλοντα ούτε δυνάμεις ούτε ύψωμα ούτε βάθος ούτε καμία άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, την εν Χριστώ Ιησού». Εκείνος δε που, εκτός από αυτά, είναι σε θέση να λέει: «Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε», θα ήταν άξιος να ειπωθούν και για αυτόν τα προαναφερθέντα λόγια. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος, καθώς κατοικεί με τη βοήθεια του Υψίστου και αναπαύεται υπό τη σκέπη του Θεού, θα πει στον Κύριο: «Είσαι ο υπερασπιστής μου και το καταφύγιό μου, ο Θεός, και σε Αυτόν θα ελπίζω».

Ο Παύλος, λοιπόν, αν και υπήρξε από όλους ο πιο δυνατός στη σύνταξη λόγων και ο πλέον ικανός στα νοήματα, δεν παρέδωσε γραπτώς τίποτα περισσότερο από μερικές πολύ σύντομες επιστολές, παρόλο που είχε να πει αμέτρητα και άρρητα πράγματα, καθώς είχε αγγίξει θεωρίες μέχρι τον τρίτο ουρανό, είχε αρπαγεί στον ίδιο τον θεοπρεπή παράδεισο και είχε αξιωθεί να ακούσει τα άρρητα ρήματα εκεί. Δεν ήταν, βέβαια, άπειροι ως προς αυτά και οι υπόλοιποι μαθητές του Σωτήρα μας, οι δώδεκα απόστολοι, οι εβδομήκοντα μαθητές και αμέτρητοι άλλοι εκτός από αυτούς· ωστόσο, από όλους, μόνο ο Ματθαίος και ο Ιωάννης μάς άφησαν γραπτά υπομνήματα για τον βίο του Κυρίου, για τους οποίους υπάρχει η παράδοση ότι οδηγήθηκαν στη συγγραφή από ανάγκη. Διότι ο Ματθαίος, αφού κήρυξε πρώτα στους Εβραίους, όταν επρόκειτο να αναχωρήσει και προς άλλους, παρέδωσε γραπτώς το Ευαγγέλιό του στην πάτρια γλώσσα, αναπληρώνοντας έτσι μέσω του γραπτού κειμένου την έλλειψη της παρουσίας του σε εκείνους από τους οποίους αναχωρούσε. Και ενώ ήδη ο Μάρκος και ο Λουκάς είχαν προχωρήσει στην έκδοση των δικών τους Ευαγγελίων, λένε ότι ο Ιωάννης, ο οποίος σε όλο τον προηγούμενο χρόνο είχε αρκεστεί στο άγραφο κήρυγμα, προχώρησε τελικά στη συγγραφή για την εξής αιτία: Καθώς τα τρία προαναφερθέντα Ευαγγέλια είχαν ήδη διαδοθεί σε όλους και στον ίδιο, λένε ότι τα αποδέχθηκε, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια τους, διαπίστωσε όμως ότι έλειπε από αυτά τα κείμενα μόνο η διήγηση για όσα είχε πράξει ο Χριστός κατά τον πρώτο καιρό και στην αρχή του κηρύγματός Του.

ΝΣΤʹ. Και γιατί να αναφέρω το καθένα χωριστά; Διότι εκείνος, επειδή δεν ζούσε για τον εαυτό του, αλλά για τον Χριστό και το κήρυγμα, και αφού σταύρωσε τον κόσμο για τον εαυτό του και σταυρώθηκε ο ίδιος ως προς τον κόσμο και τα ορατά πράγματα, τα θεωρεί όλα μικρά και κατώτερα της επιθυμίας του· έστω κι αν από την Ιερουσαλήμ και τα περίχωρά της μέχρι το Ιλλυρικό διέδωσε πλήρως το Ευαγγέλιο, έστω κι αν έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό δι' αρπαγής, έστω κι αν έγινε θεατής του παραδείσου, έστω κι αν έγινε ακροατής ρημάτων ανέκφραστων σε εμάς. Αυτά χαρακτηρίζουν τον Παύλο, και όποιον είναι όμοιος με εκείνον στο πνεύμα. Εμείς όμως φοβόμαστε, συγκρινόμενοι με αυτούς, μήπως είμαστε σαν τους μωρούς άρχοντες της Τάνεως, ή σαν καταπιεστές πράκτορες, ή σαν αυτούς που μακαρίζουν τον λαό ψευδώς· και θα προσθέσω, μήπως μακαριζόμαστε και εμείς ψευδώς και ταράζουμε τον δρόμο των ποδιών σας· ή μήπως είμαστε εμπαίκτες που κυριαρχούν, ή νεαροί ηγέτες ατελείς στη φρόνηση, που δεν διαθέτουν ούτε καν ψωμί και ένδυμα για να καθοδηγούν κάποιους· ή προφήτες που διδάσκουν την ανομία, ή άρχοντες απειθείς, που είναι άξιοι να κακολογούνται μαζί με τα πατροπαράδοτά τους εξαιτίας της σκληρότητας της πείνας· ή ιερείς που απέχουν πάρα πολύ από το να μιλούν στην καρδιά της Ιερουσαλήμ. Όλα αυτά δικαίως τα ονειδίζει και τα καταμαρτυρεί ο Ησαΐας, ο οποίος καθαρίστηκε από το Σεραφείμ και τον αναμμένο άνθρακα.

ΛΟΓΟΣ ΛΒʹ. Περί της ευταξίας στις συζητήσεις, και ότι δεν είναι ίδιον του κάθε ανθρώπου, ούτε του κάθε καιρού, το να συζητά περί Θεού. Αʹ. Επειδή συγκεντρωθήκατε με προθυμία και η πανήγυρη είναι πολυάνθρωπη, και για τον λόγο αυτόν ακριβώς είναι καιρός για εργασία, ελάτε να σας προσφέρουμε κάποιο πνευματικό εμπόρευμα, το οποίο, αν και δεν είναι αντάξιο της κοινής σας προθυμίας, τουλάχιστον δεν υπολείπεται των δικών μας δυνάμεων. Διότι η μεν προθυμία απαιτεί τα σπουδαιότερα, ενώ η δύναμη προσφέρει τα μέτρια· και είναι προτιμότερο να εισφέρει κανείς ό,τι είναι κατά δύναμιν, παρά να τα παραλείπει όλα. Επειδή δεν είναι υπεύθυνος εκείνος που δεν μπόρεσε να προσφέρει τέτοια πράγματα, αλλά είναι υπαίτιος εκείνος που δεν θέλησε, και τούτο ισχύει ομοίως τόσο στα θεία όσο και στα ανθρώπινα πράγματα. Είμαι βέβαια ένας ποιμένας μικρός και φτωχός, και δεν είμαι ακόμη αρεστός στους άλλους ποιμένες· για να εκφραστώ με μετριοπάθεια, δεν γνωρίζω αν αυτό συμβαίνει από αγαθή προαίρεση και ορθό λόγο, ή από μικροψυχία και έριδα· «ο Θεός γνωρίζει», όπως λέει ο θείος Απόστολος, και θα το φανερώσει ξεκάθαρα η ημέρα της αποκαλύψεως και το έσχατο πυρ, με το οποίο κρίνονται ή καθαρίζονται όλα τα δικά μας έργα. Θα προσπαθήσω όμως, κατά το δυνατόν, να μην αποκρύψω το χάρισμα, ούτε να θέσω τον λύχνο υπό τον μόδιο, ούτε να καταχωνιάσω το τάλαντο (πράγματα για τα οποία πολλές φορές σας άκουσα να επικρίνετε την απραξία μου και να δυσανασχετείτε για τη σιωπή μου), αλλά με λόγια αληθείας να σας διαπαιδαγωγήσω και να σας συνδέσω αρμονικά με το Πνεύμα.

ΚΔ΄. Κάποιος, βέβαια, είναι πλούσιος στη θεωρία, και υψώνεται πάνω από τους πολλούς, και συγκρίνει τα πνευματικά με τα πνευματικά, και καταγράφει με τριπλό τρόπο στο πλάτος της καρδιάς του τον λόγο που οικοδομεί τους πάντες, και αυτόν που οικοδομεί τους πολλούς, και αυτόν που οικοδομεί μερικούς αντί για τους περισσότερους ή για όλους, και δεν ανέχεται να είναι φτωχός, αλλά εμβαθύνει στα βάθη. Ας αναβαίνει, λοιπόν, και ας καθοδηγείται, και ας υψώνεται από τον νου, και, αν το θέλει, ας φτάσει μέχρι τον τρίτο ουρανό, κατά τον Παύλο· αρκεί μόνο αυτό να γίνεται με ορθό λόγο και γνώση, και ας μην καταπίπτει εξαιτίας της έπαρσης, ούτε ας πτερορρυεί εξαιτίας του ύψους της πτήσης. Ποιος μπορεί να φθονήσει μια αξιέπαινη ανάβαση; Και ποια άλλη πτώση είναι τέτοια, όσο το να διαπεραστεί κανείς από την έπαρση, και να μην αναγνωρίσει την ταπεινότητα της ανθρώπινης ανάτασης, και το πόσο υπολείπεται ακόμη από το αληθινό ύψος ακόμη και αυτός που βρίσκεται ψηλότερα από όλους;

Τι είναι αυτό που έπαθα, ω φίλοι, μύστες και συνεραστές της αλήθειας; Έτρεχα με την ελπίδα να κατανοήσω τον Θεό, και έτσι ανέβηκα στο όρος, διέσχισα τη νεφέλη, αποχωριζόμενος την ύλη και τα υλικά, και συστρέφοντας τον εαυτό μου προς τα έσω όσο περισσότερο μπορούσα. Όταν όμως ατένισα, μόλις που είδα τα οπίσθια του Θεού· και μάλιστα αυτό συνέβη αφού βρήκα σκέπη στην πέτρα, δηλαδή στον Θεό Λόγο που σαρκώθηκε για εμάς. Και σκύβοντας να κοιτάξω λίγο, δεν αντίκρισα την πρώτη και ακήρατη φύση, αυτήν που γνωρίζεται μόνο από τον εαυτό της, εννοώ δηλαδή την Τριάδα, και η οποία παραμένει στο εσωτερικό του πρώτου καταπετάσματος και σκεπάζεται από τα Χερουβείμ, αλλά είδα εκείνη που είναι η έσχατη και φτάνει έως εμάς. Αυτή δε, από όσο μπορώ εγώ να γνωρίζω, είναι η μεγαλειότητα που φανερώνεται στα κτίσματα και στα δημιουργήματα που παρήχθησαν και κυβερνώνται από Αυτόν, ή, όπως την ονομάζει ο θείος Δαβίδ, η μεγαλοπρέπεια. Διότι αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, όσα δηλαδή γνωρίσματά Του έπονται από Εκείνον, όπως ακριβώς οι αντανακλάσεις και οι εικόνες του ήλιου πάνω στα ύδατα υποδεικνύουν τον ήλιο στα αδύναμα μάτια, επειδή δεν είναι δυνατόν να τον ατενίσει κανείς απευθείας, καθώς νικά την αίσθηση της οράσεως με την απόλυτη καθαρότητα του φωτός του. Έτσι λοιπόν θα θεολογήσεις, ακόμη κι αν είσαι ο Μωυσής και αναδειχθείς θεός για τον Φαραώ, ακόμη κι αν φτάσεις μέχρι τον τρίτο ουρανό, σύμφωνα με τον Παύλο, και ακούσεις άρρητα ρήματα· ακόμη κι αν βρεθείς υψηλότερα από εκείνον, έχοντας αξιωθεί κάποιας αγγελικής ή αρχαγγελικής στάσης και τάξης.

Διότι, αν εν αρχή δημιουργήθηκε ο ουρανός, είναι φανερό ότι από τότε ξεκίνησε η κτίση. Δεν θα ονομαζόταν αρχή από τον λόγο της Γραφής, αν είχε κάποια άλλη αρχή που να προηγείται από αυτήν· διότι αυτό που είναι δεύτερο κατά την τάξη, ούτε αρχή είναι ούτε λέγεται. Αλλά βέβαια και ο Παύλος κάνει μνεία για τρίτο ουρανό, τον οποίο η διήγηση της δημιουργίας δεν αναφέρει. Άρα και εδώ η μνεία του δεύτερου ανήκει στα ζητούμενα. Εκείνοι, λοιπόν, που προβάλλουν αυτά και τα παρόμοια επιχειρήματα, νομίζω ότι δεν έχουν εξετάσει τον σκοπό της διδασκαλίας του πατέρα μας, ο οποίος, καθώς απευθυνόταν σε τόσο μεγάλο πλήθος μέσα σε μια πολυπληθή εκκλησία, προσάρμοζε αναγκαστικά τον λόγο του στο επίπεδο εκείνων που τον δέχονταν. Διότι, ανάμεσα σε τόσους ακροατές, πολλοί μεν ήταν εκείνοι που κατανοούσαν τα υψηλότερα νοήματα· πολλαπλάσιοι όμως ήταν αυτοί που δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν τη λεπτομερέστερη εξέταση των νοημάτων: απλοί άνθρωποι και χειρώνακτες που ασχολούνταν με τις καθημερινές τεχνικές εργασίες, καθώς και το πλήθος των γυναικών που ήταν αγύμναστο σε τέτοιου είδους διδαχές, η νεολαία των παιδιών, και οι πιο προχωρημένοι στην ηλικία. Όλοι αυτοί είχαν ανάγκη από τέτοιου είδους λόγους, οι οποίοι, με μια εύληπτη πνευματική καθοδήγηση, θα τους χειραγωγούσαν, μέσα από την ορατή κτίση και τις ομορφιές που υπάρχουν σε αυτήν, προς τη γνώση Εκείνου που δημιούργησε τα πάντα. Επομένως, αν κανείς κρίνει τα λεγόμενα σύμφωνα με τον σκοπό του μεγάλου διδασκάλου, δεν λείπει απολύτως τίποτα από όσα έχουν ειπωθεί.

Όπως λοιπόν στο παράδειγμα, ο διαχωρισμός αυτών των ρευστών δεν δημιούργησε τις ύλες μέσω του χωρισμού, αλλά φανέρωσε τις ήδη δημιουργημένες και αναμεμειγμένες μεταξύ τους, ξεχωρίζοντας καθαρά την καθεμία από την άλλη· έτσι και μετά το χρονικό διάστημα των τριών ημερών δεν δημιουργήθηκε η φωτιστική φύση και δύναμη του ήλιου, αλλά, ενώ ήταν διάχυτη στο σύμπαν, διαχωρίστηκε και συγκεντρώθηκε στον εαυτό της. Εάν δε κάποιος ζητούσε από εμάς εξηγήσεις και για τον τρίτο ουρανό, για τον οποίο ο Μωυσής μεν δεν έγραψε, ο Παύλος όμως είδε, και ευρισκόμενος μέσα σε αυτόν σαν σε κάποια άδυτα της σοφίας άκουσε τα άρρητα, λέμε τούτο: ότι εκείνος ο τρίτος ουρανός δεν βρίσκεται έξω από τα όσα έχουμε εξετάσει. Διότι μου φαίνεται ότι ο μέγας Απόστολος, που επεκτείνεται συνεχώς προς τα εμπρός, αφού ξεπέρασε τα όρια όλης της αισθητής φύσης, εισχώρησε στη νοητή κατάσταση, χωρίς η θεωρία των νοητών να γίνει σε αυτόν απολύτως με τρόπο σωματικό. Αυτό άλλωστε επισημαίνει και ο ίδιος με τα δικά του λόγια, λέγοντας ότι «είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει, ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό». Νομίζω, λοιπόν, ότι ο Παύλος ονόμασε τρίτο ουρανό το ανώτατο όριο του αισθητού κόσμου, διαιρώντας σε τρία μέρη όλο τον ορατό κόσμο και, σύμφωνα με τη συνήθεια της Γραφής, ονομάζοντας καθένα από αυτά τα τμήματα ουρανό.

Αλλά, όπως φαίνεται, όσα έχουν ήδη διανυθεί αποτελούν ακόμη προοίμια της ανόδου. Διότι όλες εκείνες τις αναβάσεις δεν τις ονομάζει θεωρία και εναργή κατάληψη της αλήθειας, αλλά φωνή του ποθουμένου, η οποία αναγνωρίζεται μέσω της ακοής από τα ιδιώματά της, και δεν γνωρίζεται ούτε προσφέρει ευφροσύνη μέσω της κατανοήσεως. Εάν λοιπόν εκείνη, μολονότι υψώθηκε τόσο πολύ, όπως μαθαίνουμε για τον μέγα Παύλο που ανυψώθηκε πάνω από τους τρεις ουρανούς, αποδεικνύεται ότι δεν έχει ακόμη κατανοήσει το ζητούμενο με ακρίβεια, τι είναι φυσικό να πάθουμε εμείς ή σε ποια κατάσταση πρέπει να αναλογιστούμε ότι βρισκόμαστε, εμείς που δεν έχουμε πλησιάσει ακόμη ούτε στα πρόθυρα των αδύτων της θεωρίας;

Ο μέγας απόστολος, ο οποίος διηγήθηκε στους Κορινθίους τα μεγάλα οράματα, όταν μάλιστα δήλωσε ότι βρισκόταν σε αμφιβολία για την ίδια του τη φύση, αν δηλαδή ήταν σώμα ή νους κατά τον καιρό της μυσταγωγίας του στον παράδεισο, διαβεβαιώνοντας αυτά λέει ότι «εγώ δεν θεωρώ ότι έχω ήδη φθάσει στον σκοπό, αλλά επεκτείνομαι ακόμη προς τα εμπρός, λησμονώντας όσα έχω ήδη διανύσει». Με αυτό φανερώνει ότι, ακόμη και μετά από εκείνον τον τρίτο ουρανό που μόνο αυτός γνώρισε (διότι ο Μωυσής δεν διηγήθηκε τίποτε γι' αυτόν στην κοσμογονία), και μετά την άρρητη ακρόαση των μυστηρίων του παραδείσου, σπεύδει ακόμη προς το ανώτερο και δεν παύει ποτέ την ανάβασή του, μην καθιστώντας ποτέ το αγαθό που κατακτά ως όριο της επιθυμίας του. Με αυτά, νομίζω, μας διδάσκει ότι από εκείνη τη μακάρια φύση των αγαθών, αυτό μεν που ανακαλύπτεται κάθε φορά είναι πολύ, αλλά αυτό που βρίσκεται ψηλότερα είναι απειροπλάσιο από εκείνο που πάντοτε κατανοείται· και αυτό συμβαίνει στο διηνεκές σε όποιον μετέχει σε αυτήν, σε όλη την αϊδιότητα των αιώνων, καθώς η επαύξηση για όσους μετέχουν συντελείται διαρκώς μέσα από ολοένα μεγαλύτερα αγαθά. Διότι αυτός που έχει καθαρή την καρδιά, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Δεσπότου, βλέπει τον Θεό, δεχόμενος πάντοτε με την κατανόησή του τόσον όσον μπορεί να χωρέσει, ανάλογα με τη δύναμή του.

Αλλά θα πει κάποιος οπωσδήποτε ότι εκείνος είδε τρίτο ουρανό και αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αλλά ούτε και εκείνος έλαβε ολοφάνερα μέσω αυτής της σάρκας μια τέτοια χάρη. Διότι δεν αποκρύπτει την αμφιβολία του λέγοντας: «Είτε εν σώματι δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει». Και για τούτον εδώ θα μπορούσε κανείς τολμώντας να πει ότι εν σώματι μεν δεν είδε τίποτα τέτοιο, με την ασώματη όμως και νοητή θεωρία δεν υπάρχει τίποτα από αυτά που να άφησε αθέατο. Μάρτυρας δε αυτών είναι ο λόγος του, τόσο αυτός που ο ίδιος εκφωνούσε όσο και αυτός που κατέλιπε στα συγγράμματά του. Εκείνος, αφού περιόδευσε κυκλικά από τα Ιεροσόλυμα έως το Ιλλυρικό, κήρυξε τον ευαγγελικό λόγο σε όλους τους ενδιάμεσους τόπους· και τούτου εδώ ο λόγος και το κήρυγμα εξαπλώθηκε σχεδόν σε ολόκληρη την οικουμένη, και μελετάται με ζήλο από όλους εξίσου με τους λόγους του Παύλου. Ας παραλειφθούν δε τα υπόλοιπα σημεία στα οποία ο βίος του ενός συγκρίνεται με του άλλου, όπως το ότι εκείνος σταυρώθηκε για τον κόσμο, και ο κόσμος γι' αυτόν. Νέκρωσε το σώμα του εκείνος, τελειοποίησε και τούτος τη δύναμή του μέσα στην ασθένεια. Ο Χριστός ήταν η ζωή και για τους δύο, και για τον καθένα ο θάνατος ήταν όμοιο κέρδος, και προτιμότερη από τον πλάνητα βίο η αναχώρηση προς τον Δεσπότη.

Διότι όποιος αγαπά την αδικία μισεί την ίδια του την ψυχή, και αυτό που θεωρείται από τους ανθρώπους αξιομακάριστο στη ζωή τους είναι πιο ελεεινό από κάθε δυστυχία. Πόσοι δε πάλι, αντίθετα, ενώ εμφορούνται από τα άνω αγαθά και αφιερώνονται στη θεωρία των όντως όντων, θεωρούνται ότι είναι κάπως τυφλοί και ανόητοι ως προς τα υλικά πράγματα, όπως ακριβώς καυχάται ότι είναι και ο Παύλος, αποκαλώντας τον εαυτό του μωρό για τον Χριστό· διότι η φρόνηση και η σοφία του δεν ασχολούνταν με κανένα από τα πράγματα που επιδιώκονται με ζήλο εδώ κάτω. Γι' αυτό λέει: «Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό», σαν να έλεγε: «Εμείς είμαστε τυφλοί ως προς τον επίγειο βίο, εξαιτίας του ότι βλέπουμε τα άνω και έχουμε τα μάτια μας στην κεφαλή». Για τον λόγο αυτό ήταν άστεγος και χωρίς τροφή, πένης, περιπλανώμενος, γυμνός, καταπονούμενος από την πείνα και τη δίψα. Αλλά σκέψου, αυτός που ήταν έτσι στα κάτω, πώς ήταν στα άνω. Διότι, αφού υψώθηκε έως τον τρίτο ουρανό, όπου βρισκόταν η κεφαλή του, εκεί είχε στραμμένα τα μάτια του, αγαλλιώντας με τα απόρρητα μυστήρια του παραδείσου, βλέποντας τα αθέατα και εντρυφώντας σε εκείνα που ξεπερνούν κάθε αίσθηση και διάνοια. Ποιος δεν θα τον θεωρούσε ελεεινό, βλέποντάς τον δέσμιο να βασανίζεται με χτυπήματα, και έπειτα από ναυάγιο να παρασύρεται στα βάθη του πελάγους από τα κύματα μαζί με τα δεσμά του; Αλλά όμως, αν και η κατάστασή του ανάμεσα στους ανθρώπους ήταν τέτοια, εντούτοις δεν αποτράπηκε από το να έχει διαρκώς τα μάτια του στην κεφαλή, λέγοντας: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία είναι εν Χριστώ Ιησού;».

Όπως ακριβώς, εάν κάποιος, έχοντας λάβει διαταγή σε ένα στρατόπεδο να απαριθμήσει ονομαστικά τις επιμέρους και κατώτερες εξουσίες, τους ταξιάρχους και τους λοχαγούς, τους εκατοντάρχους και τους χιλιάρχους, και όποιες άλλες από τις μερικότερες διοικήσεις έχουν ονομαστεί, αφού τις διέτρεξε όλες στον λόγο του, δεν έκανε καμία μνεία στην εξουσία που κρατεί τα πάντα και διευθύνει όλη τη στρατιωτική δύναμη, όχι διότι αποσιώπησε την υπερέχουσα εξουσία από περιφρόνηση ή λήθη, αλλά επειδή, έχοντας διαταχθεί ή προτεθεί να αναφέρει μόνο την υπήκοη και υποτελή τάξη, θα την προσέβαλε εάν συμπεριλάμβανε και την άρχουσα εξουσία στη μνεία των υποταγμένων· έτσι νομίζω πως και ο Παύλος, ο οποίος μυήθηκε στα απόρρητα μέσα στον παράδεισο, όταν αρπάχθηκε σε αυτόν και έγινε θεατής των υπερουράνιων θαυμάτων, βλέποντας και ακούγοντας όσα είναι ανέκφραστα για τους ανθρώπους, αυτός, λοιπόν, προτιθέμενος να διδάξει όσα κτίστηκαν εν Κυρίω, αφού τα εξέθεσε αυτά στον λόγο του, διατρέχοντας με μερικές περιληπτικές εκφράσεις την αγγελική και υπερκόσμια δύναμη, σταμάτησε τον λόγο του σε όσα είχαν μνημονευθεί, χωρίς να υποβιβάσει τίποτα από όσα βρίσκονται πάνω από την κτίση στον κατάλογο των κτιστών, ώστε εξ αυτού να μαρτυρείται σαφώς από τη Γραφή ότι το Άγιο Πνεύμα είναι πάνω από την κτίση.

Εάν, λοιπόν, όλοι είχαν τη δύναμη, όπως ο Μωυσής, να βρεθούν μέσα στον γνόφο, όπου ο Μωυσής είδε τα αθέατα· ή όπως ο υψιπετής Παύλος να ανυψωθούν πάνω από τρεις ουρανούς και μέσα στον παράδεισο να διδαχθούν τα άρρητα περί των υπέρλογων πραγμάτων· ή όπως ο ζηλωτής Ηλίας να συναρπαγούν με τη φωτιά προς τον αιθέριο χώρο και να μην καταβαρυνθούν από το φορτίο του σώματος· ή όπως ο Ιεζεκιήλ και ο Ησαΐας να δουν επί του θρόνου της δόξης Εκείνον που ανυψώνεται πάνω στα Χερουβίμ ή που δοξάζεται από τα Σεραφείμ—δεν θα υπήρχε απολύτως καμία ανάγκη της ένσαρκης επιφάνειας του Θεού μας, εφόσον όλοι θα βρίσκονταν σε αυτήν την κατάσταση. Επειδή όμως, καθώς λέγει ο Κύριος, η γενεά εκείνη ήταν πονηρή και μοιχαλίδα (πονηρή αφενός, διότι, όπως αναφέρει το Ευαγγέλιο, ολόκληρος ο κόσμος τότε βρισκόταν στην εξουσία του πονηρού, και μοιχαλίδα αφετέρου, διότι, αφού αποστάτησε από τον αγαθό Νυμφίο, ενώθηκε με εκείνον που μέσω της κακίας μοιχεύει τις ψυχές)—για τον λόγο αυτόν, ο αληθινός Ιατρός, Εκείνος που θεραπεύει τους πάσχοντες, προσέφερε στον ασθενή τη φροντίδα ακριβώς με τον τρόπο που απαιτούσε η νόσος τη θεραπεία της, κατά κάποιον τρόπο συνασθενώντας με την αρρώστια της δικής μας φύσης και γινόμενος σάρκα, η οποία στην ίδια της τη φύση έχει συνυφασμένη την ασθένεια, καθώς διδάσκει η θεία φωνή ότι: «Το πνεύμα πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής».