Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:21

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡϟΔ΄. Ποιο πένθος πρέπει να αναλάβουμε, για να αξιωθούμε τον μακαρισμό; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το ερώτημα αυτό εμπεριέχεται στη λύπη κατά Θεόν· όταν πενθούμε για τα αμαρτήματα, δηλαδή για την ατίμωση του Θεού, επειδή με την παράβαση του νόμου ατιμάζει κανείς τον Θεό, ή για εκείνους που κινδυνεύουν ευρισκόμενοι μέσα στην αμαρτία. Διότι, όπως λέει η Γραφή, η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει· μιμούμενοι εκείνον που είπε: Και θα πενθήσω πολλούς από εκείνους που έχουν προαμαρτήσει.

Διότι θα καταστραφεί και η Δηβών, όπου βρίσκεται ο βωμός σας· εκεί θα ανεβείτε για να κλάψετε. Λυπηθείτε για τον εαυτό σας. Μακάριος βέβαια είναι εκείνος ο οποίος, έχοντας καθαρή την ψυχή του, δεν έχει δική του αιτία λύπης· αλλά επειδή η αγάπη δεν ζητεί τα δικά της, όταν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχει και ο ίδιος και συλλυπείται και κλαίει μαζί με όσους κλαίνε, κατά τον Απόστολο, ο οποίος πενθεί για πολλούς από εκείνους που είχαν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν. Ο ίδιος πάλι λέγει: «Έχω μεγάλη λύπη και αδιάλειπτη οδύνη στην καρδιά μου υπέρ των αδελφών μου, των συγγενών μου κατά σάρκα». Εάν όμως κάποιος δεν είναι τέτοιος, αλλά κυλίεται στις δικές του αμαρτίες, αυτός ας λυπάται για τον εαυτό του, ο οποίος νικάται από τον εχθρό, εναντίον του οποίου διεξάγεται η πάλη. Η λύπη του ανθρώπου αυτού ευφραίνει εκείνον που με διδακτικούς λόγους τον οδηγεί σε συναίσθηση.

Και εσείς έχετε κυριευθεί από έπαρση, και δεν πενθήσατε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας αυτός που έπραξε το έργο αυτό. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Β΄. Μήπως, όταν έρθω πάλι σε εσάς, με ταπεινώσει ο Θεός μου, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν.

Τα οποία ‹τέκνα του Θεού› και ο λαός του είχαν πολλή 〈συντριβή〉 και 〈οδύνη〉, όταν ζούσαν τη θνητή ζωή· διότι υπέφεραν και ήταν 〈συν〉τετριμμένοι, ώστε να λέγεται: «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει», και: «θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα». Οι ίδιοι δε έκλαιγαν για τη διαμονή τους πάνω στη γη και πενθούσαν για όσους έπρατταν έργα άξια πένθους, πράγμα που διδάσκει ο Απόστολος λέγοντας: «εμείς που βρισκόμαστε στο σκήνωμα στενάζουμε επειδή βαρυνόμαστε», «και θα πενθήσω για πολλούς από εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Αυτών ακριβώς ο Θεός 〈τη συντριβή και την οδύνη θα θεραπεύσει〉, αναζωογονώντας τους κατά την εκπλήρωση των επαγγελιών. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Σωτήρας λέγοντας: «μακάριοι όσοι κλαίνε» και «μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν».

Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ότι δηλαδή όχι μόνο δεν αποστρέφεται όσους επιστρέφουν, αλλά τους δέχεται όχι λιγότερο από αυτούς που έχουν κατορθώσει την αρετή· ότι όχι μόνο δεν απαιτεί τιμωρία, αλλά έρχεται προς αναζήτηση των πλανημένων και χαίρει για την εύρεσή τους περισσότερο από ό,τι για τους ήδη σεσωσμένους, ούτε όταν βρισκόμαστε στην αμαρτία να απελπιζόμαστε, ούτε όταν βρισκόμαστε στο αγαθό να επαναπαυόμαστε, αλλά, ακόμη και όταν κατορθώνουμε την αρετή, ας φοβόμαστε, για να μην πέσουμε από υπερβολική σιγουριά, και όταν αμαρτάνουμε, ας μετανοούμε. Διότι αυτό που είπα στην αρχή, αυτό λέω και τώρα, ότι και τα δύο αυτά αποτελούν προδοσία της σωτηρίας μας: και το να επαναπαύεται αυτός που στέκεται, και το να απελπίζεται αυτός που έχει πέσει. Γι' αυτό ο Παύλος, για να διασφαλίσει όσους στέκονται, έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Και πάλι: «Φοβάμαι, μήπως τυχόν, αφού κηρύξω σε άλλους, ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». Ενώ, για να ανορθώσει αυτούς που έχουν πέσει και να τους διεγείρει σε μεγαλύτερη προθυμία, διαμαρτυρόταν γράφοντας στους Κορινθίους ως εξής: «Μήπως πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν»· δείχνοντας έτσι ότι άξιοι θρήνου δεν είναι τόσο εκείνοι που αμαρτάνουν, όσο εκείνοι που δεν μετανοούν για τα αμαρτήματά τους. Και ο προφήτης λέει προς αυτούς: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Γι' αυτό και ο Δαβίδ τους ίδιους αυτούς παρακαλεί λέγοντας: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή Του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό».

Μην καταπίπτεις, λοιπόν, ούτε και εσύ εξαιτίας των αμαρτημάτων· διότι το χειρότερο από την αμαρτία είναι το να παραμένει κανείς στην αμαρτία, και το πιο φοβερό από την πτώση, το να κείτεται στην πτώση. Αυτό θρηνεί και οδύρεται και ο Παύλος, αυτό λέει ότι είναι άξιο πένθους. Διότι μήπως τυχόν, λέει, όταν έλθω προς εσάς, με ταπεινώσει ο Θεός, και πενθήσω πολλούς, όχι απλώς όσους έχουν αμαρτήσει, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν για την ασέλγεια, την ακαθαρσία και την πορνεία που διέπραξαν.

Λόγος περί μετανοίας και κατανύξεως, και ότι ο Θεός είναι ταχύς στη σωτηρία και βραδύς στην τιμωρία· στον οποίο περιέχεται και η παράδοξη ιστορία της Ραάβ. Ομιλία Ζ'. Α'. Πάντοτε, βεβαίως, ο θείος Απόστολος χρησιμοποιεί θεία και ουράνια γλώσσα, και με πολλή σοφία υφαίνει τον ευαγγελικό λόγο. Δεν ομιλεί απλώς εκφέροντας προσωπική του γνώμη, αλλά προβάλλει τα δόγματα αντλώντας από τη βασιλική Του αυθεντία. Κατεξοχήν, όμως, χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση όταν εισάγει τον λόγο περί μετανοίας σε όσους αμαρτάνουν· για αυτό ακριβώς το θέμα θα κάνω υπενθύμιση σε όλους σας. Ακούσατε λοιπόν, για να θίξω ένα μέρος των όσων ειπώθηκαν, πώς, απευθυνόμενος προ ολίγου στους Κορινθίους, έλεγε εκείνος ο γενναίος και θαυμάσιος άνδρας: «Μήπως, όταν έλθω, πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Άνθρωπος μεν ήταν κατά τη φύση αυτός ο μέγας διδάσκαλος, αλλά υπηρέτης του Θεού κατά την προαίρεση. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς χρησιμοποιεί ουράνια γλώσσα και ομιλεί σαν να βρίσκεται μέσα στους ίδιους τους ουρανούς, κατ' αυτόν τον τρόπο απειλεί εκείνους που αμαρτάνουν, ενώ σε εκείνους που μετανοούν υπόσχεται εξιλασμό.

Και μεταξύ των Κορινθίων, όμως, υπήρχαν πολλοί που είχαν πορνεύσει· γι' αυτό έλεγε: «Μήπως, όταν έλθω πάλι σε εσάς, με ταπεινώσει ο Θεός μου και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν έχουν μετανοήσει για την ακαθαρσία, την πορνεία και την ασέλγεια που έπραξαν». «Για να γίνετε», λέει, «άμεμπτοι και ακέραιοι», δηλαδή ακατηγόρητοι και ειλικρινείς· διότι ο γογγυσμός επιφέρει όχι μικρή κηλίδα. Τι σημαίνει όμως το «χωρίς διαλογισμούς»; Άραγε είναι καλό, άραγε δεν είναι καλό;

Διότι θα πενθήσω πολλούς, λέει, όχι απλώς εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν, αλλά εκείνους που δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν. Διότι εκείνος που μετά την αμαρτία προσφεύγει στη μετάνοια, δεν είναι άξιος πένθους, αλλά μακαρισμών, αφού έχει μεταβεί στη χορεία των δικαίων. Διότι «πες εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς». Εάν όμως μετά την αμαρτία επιδεικνύει αναισχυντία, δεν είναι τόσο αξιολύπητος επειδή έπεσε, όσο επειδή παραμένει πεσμένος.

Επειδή, λοιπόν, ήταν πιθανό να υποπτευθούν και αυτό, και να πουν: «Γι' αυτόν τον λόγο δεν θέλησες να έλθεις, επειδή μας μίσησες», δείχνει το αντίθετο: ότι δεν θέλησε να έλθει γι' αυτό ακριβώς, επειδή τους αγαπούσε. Τι σημαίνει όμως το «φειδόμενος» [από επιείκεια]; «Άκουσα», λέει, «ότι κάποιοι μεταξύ σας διέπραξαν πορνεία· δεν ήθελα, λοιπόν, να έλθω και να σας λυπήσω». Διότι, εάν ήμουν παρών, θα ήταν ανάγκη να εξετάσω το ζήτημα, να το ερευνήσω εις βάθος, να τιμωρήσω και να ζητήσω τον λόγο από πολλούς. Θεώρησα, επομένως, καλύτερο να απουσιάζω και να δώσω περιθώριο για μετάνοια, παρά να είμαι παρών, να επιβάλω κυρώσεις και να οργιστώ περισσότερο. Άλλωστε, προς το τέλος της Επιστολής το δήλωσε αυτό σαφώς, λέγοντας: «Φοβάμαι μήπως, όταν έλθω, με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας, και πενθήσω πολλούς από εκείνους που έχουν προαμαρτήσει και δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία την οποία διέπραξαν». Αυτό, λοιπόν, καταδεικνύει και εδώ· και ο ίδιος τα λέει μεν αυτά σαν να απολογείται, τους επιπλήττει όμως σφοδρότατα και τους φοβίζει. Διότι άφησε να εννοηθεί ότι είναι υπόλογοι και άξιοι τιμωρίας, και ότι πρόκειται να υποστούν συνέπειες, εάν δεν διορθωθούν ταχέως. Αυτό ακριβώς αναφέρει πάλι στο τέλος της Επιστολής: «Εάν έλθω ξανά, δεν θα δείξω επιείκεια». Με τη διαφορά, βέβαια, ότι εκεί το εκφράζει πιο ξεκάθαρα, ενώ εδώ, επειδή πρόκειται για προοίμιο, δεν το λέει με αυτόν τον τρόπο, αλλά πιο συγκρατημένα· και ούτε καν με αυτό αρκείται, αλλά και πάλι φροντίζει να το απαλύνει, κάνοντας χρήση διορθωτικών εκφράσεων.

Αν και το λογικό θα ήταν να πει: «Διότι, εάν εγώ σας λυπώ, ποιος είναι εκείνος που μπορεί να σας δώσει χαρά;». Αλλά δεν λέει αυτό, παρά το αντιστρέφει πάλι, για να τους θεραπεύσει, λέγοντας: «Ακόμη και αν σας λυπώ, μου κάνετε και σε αυτό τη μεγαλύτερη χάρη, με το να λυπάστε βαθιά από τα λόγια μου». Διότι, «σας έγραψα ακριβώς αυτό». Ποιο πράγμα; «Ότι γι' αυτόν τον λόγο δεν ήλθα, επειδή σας λυπήθηκα». Πότε το έγραφε αυτό; Στην προηγούμενη επιστολή, όταν έλεγε: «Δεν θέλω να σας δω τώρα περαστικά»; Εγώ τουλάχιστον δεν το νομίζω, αλλά σε αυτήν εδώ την Επιστολή, όταν είπε: «Μήπως, όταν έλθω πάλι, με ταπεινώσει ο Θεός μου ενώπιόν σας». Έγραψα λοιπόν ακριβώς αυτό προς το τέλος, λέγει: «Μήπως, όταν έλθω, με ταπεινώσει ο Θεός μου, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν προαμαρτήσει». Και γιατί το έγραφες; «Για να μη νιώσω λύπη, όταν έλθω, από εκείνους από τους οποίους έπρεπε να χαίρομαι, έχοντας την πεποίθηση για όλους σας, ότι η δική μου χαρά είναι χαρά όλων σας». Επειδή, δηλαδή, ανέφερε ότι «χαίρομαι όταν εσείς πονάτε», και αυτό ήταν κάπως απότομο και σκληρό, το αντέστρεψε πάλι με διαφορετικό τρόπο και το έκανε πιο ήπιο με όσα πρόσθεσε. Γι' αυτό, λέγει, σας έγραψα από πριν, για να μη σας βρω σε οδύνη, επειδή δεν θα έχετε διορθωθεί. Γι' αυτό είπα, «Για να μη λυπηθώ», μη αποβλέποντας στο δικό μου συμφέρον, αλλά στο δικό σας. Διότι γνωρίζω ότι, εάν με δείτε να χαίρομαι, χαίρεστε· και εάν με δείτε να υποφέρω, υποφέρετε. Δες, λοιπόν, από την αρχή τη νοηματική αλληλουχία των όσων ειπώθηκαν· διότι με αυτόν τον τρόπο ο λόγος θα γίνει πιο ευκολονόητος για εμάς.

Είδες και τον προφήτη να συνάπτει μνηστεία; Είδες και τον Απόστολο με πολλή παρρησία να φθέγγεται αυτόν τον λόγο και να λέει: «Σας μνήστευσα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό»; Είδες πάλι σύνεση; Διότι, λέγοντας, «Οφείλετε να με ανέχεστε», δεν είπε, «Επειδή είμαι δάσκαλός σας», ούτε, «Για τον εαυτό μου τα λέω»· αλλά αυτό που κυρίως τους προσέδιδε αξίωμα, αυτό προβάλλει, τοποθετώντας τον εαυτό του στη θέση της προξενήτρας και εκείνους στη θέση της νύμφης· και προσθέτει λέγοντας: «Φοβάμαι όμως μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι διαφθαρούν τα νοήματά σας, απομακρυνόμενα από την απλότητα προς τον Χριστό». Διότι, κι αν ακόμη η απώλεια είναι δική σας, η λύπη όμως είναι κοινή. Και πρόσεξε τη σύνεση· διότι δεν το διαπιστώνει κατηγορηματικά, παρόλο που είχαν διαφθαρεί· και δηλώνοντάς το αυτό, έλεγε: «Όταν ολοκληρωθεί η υπακοή σας», και, «Θα πενθήσω πολλούς από αυτούς που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν»· ωστόσο, δεν τους αφήνει να αποθρασυνθούν· γι' αυτό λέει, «Μήπως». Διότι ούτε τους καταδικάζει, ούτε σιωπά· αφού κανένα από τα δύο δεν είναι ασφαλές, ούτε το να το πει φανερά, ούτε το να το κρύβει συνεχώς. Γι' αυτό ακολουθεί τη μέση οδό λέγοντας, «Μήπως». Διότι αυτό δεν χαρακτηρίζει ούτε εκείνον που καταδικάζει απόλυτα, ούτε εκείνον που έχει απόλυτη εμπιστοσύνη, αλλά εκείνον που στέκεται στη μέση και των δύο. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, τους παρηγόρησε· με την υπενθύμιση όμως της ιστορίας τους ενέβαλε σε άφατο φόβο, και τους στερεί από κάθε συγγνώμη.

Προηγουμένως, λοιπόν, το θέτει αυτό λέγοντας: «Να βρεθώ τέτοιος που δεν θέλετε»· εδώ όμως γίνεται πιο διαλλακτικός, και μιλά πιο ήμερα και πιο πράα λέγοντας: «Θα πενθήσω πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει». Όχι απλώς εκείνους που αμάρτησαν, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν. Και δεν είπε «όλους», αλλά «πολλούς»· και ούτε αυτούς τους κάνει φανερούς, δίνοντάς τους και με αυτόν τον τρόπο την ευχέρεια να επιστρέψουν εύκολα στη μετάνοια. Και κάνοντας φανερό ότι η μετάνοια μπορεί να διορθώσει τα σφάλματα, πενθεί εκείνους που δεν μετανοούν, εκείνους που πάσχουν από ανίατη νόσο, εκείνους που παραμένουν στην κατάσταση του τραύματος. Αναλογίσου, λοιπόν, την αποστολική αρετή, όταν, χωρίς ο ίδιος να έχει συνείδηση κανενός πονηρού στον εαυτό του, θρηνεί για τα κακά των άλλων και ταπεινώνεται για τα σφάλματα που διέπραξαν άλλοι. Διότι αυτό είναι κατεξοχήν γνώρισμα του διδασκάλου, το να συμπάσχει με αυτόν τον τρόπο στις συμφορές των μαθητών του, το να οδύρεται και να πενθεί για τα τραύματα των ποιμαινομένων. Έπειτα αναφέρει και το είδος της αμαρτίας: «Για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν». Και ο ίδιος βέβαια εδώ υπαινίσσεται την πορνεία· αν όμως κάποιος το εξετάσει με ακρίβεια, κάθε είδος αμαρτίας μπορεί να αποκληθεί με αυτό το όνομα. Διότι, αν και κατεξοχήν ο πόρνος και ο μοιχός ονομάζεται ακάθαρτος, ωστόσο και τα άλλα αμαρτήματα προξενούν ακαθαρσία στην ψυχή. Γι' αυτό ακριβώς και ο Χριστός αποκαλεί ακάθαρτους τους Ιουδαίους, όχι κατηγορώντας τους μόνο για πορνεία, αλλά και για άλλη πονηρία.

Τι όμως προείπες όταν ήσουν παρών, και τώρα που είσαι απών γράφεις; «Ότι, εάν έλθω και πάλι, δεν θα δείξω επιείκεια». Αφού έδειξε προηγουμένως ότι δεν μπορεί, αν δεν αναγκαστεί, να το πράξει αυτό, και αφού ονόμασε το γεγονός πένθος και ταπείνωση· διότι, λέει, «μήπως, όταν έλθω, με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν έχουν μετανοήσει»· και αφού απολογήθηκε σε αυτούς, επισημαίνοντας ότι και μία και δύο και τρεις φορές τους προειδοποίησε, και ότι κάνει τα πάντα και μηχανεύεται κάθε τρόπο ώστε να αποτρέψει την τιμωρία και με τον φόβο των λόγων του να τους κάνει καλύτερους, τότε πρόσθεσε αυτό το βαρύ και φοβερό, λέγοντας: «Ότι, εάν έλθω και πάλι, δεν θα δείξω επιείκεια». Δεν είπε: «Θα τιμωρήσω και θα κολάσω και θα απαιτήσω δίκη», αλλά πάλι με πατρικά λόγια εκφράζει και αυτήν την ίδια την τιμωρία, δείχνοντας τη σπλαχνικότητά του και την ψυχή του που συμπάσχει μαζί τους, διότι πάντοτε, δείχνοντας επιείκεια, ανέβαλλε. Έπειτα, για να μη νομίσουν και τώρα ότι πρόκειται πάλι για αναβολή και απλώς για λεκτική απειλή, για τον λόγο αυτόν ανέφερε και πιο πριν: «Από το στόμα δύο και τριών μαρτύρων θα βεβαιωθεί κάθε λόγος»· και το: «Ότι, εάν έλθω και πάλι, δεν θα δείξω επιείκεια». Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Δεν πρόκειται πλέον να αναβάλω, εάν σας βρω αδιόρθωτους –ο μη γένοιτο– αλλά οπωσδήποτε θα επιβάλω την τιμωρία, και θα κάνω πράξη αυτό ακριβώς που έχω πει.

ΟΜΙΛΙΑ Λ΄. «Γι' αυτό σας τα γράφω αυτά ενώ απουσιάζω, ώστε, όταν θα είμαι παρών, να μη χρησιμοποιήσω απότομα την εξουσία που μου έδωσε ο Κύριος για την οικοδομή σας και όχι για την καθαίρεσή σας». Α΄. Αντιλήφθηκε ότι ο ίδιος είχε μιλήσει με αρκετή σφοδρότητα, και μάλιστα προς το τέλος της Επιστολής. Διότι και προηγουμένως έλεγε: «Εγώ ο ίδιος, ο Παύλος, σας παρακαλώ με την πραότητα και την επιείκεια του Χριστού, εγώ που, όταν είμαι προσωπικά ανάμεσά σας, είμαι ταπεινός, ενώ όταν απουσιάζω, είμαι θαρραλέος απέναντί σας. Σας παρακαλώ, λοιπόν, να μη χρειαστεί, όταν θα είμαι παρών, να δείξω θάρρος με την πεποίθηση με την οποία σκοπεύω να τολμήσω να στραφώ εναντίον μερικών, οι οποίοι θεωρούν ότι εμείς συμπεριφερόμαστε σύμφωνα με τη σάρκα»· και, «Είμαστε έτοιμοι να τιμωρήσουμε κάθε παρακοή, όταν η δική σας υπακοή γίνει πλήρης»· και, «Φοβάμαι μήπως τυχόν, όταν έρθω, σας βρω όχι όπως σας θέλω, και εγώ βρεθώ για εσάς τέτοιος που δεν θέλετε»· και πάλι, «Μήπως τυχόν, όταν έρθω, με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν»· και μετά από αυτά, «Σας το έχω ήδη πει και σας το προλέγω, όπως όταν ήμουν παρών για δεύτερη φορά, έτσι και τώρα που απουσιάζω σας γράφω, ότι, εάν έρθω πάλι, δεν θα σας λυπηθώ· επειδή ζητάτε απόδειξη ότι ο Χριστός μιλάει μέσω εμού».

Άραγε λοιπόν, ήταν τέτοιος μόνο προς τους Ιουδαίους, και όχι προς τους εκτός; Υπήρξε ο ηπιότερος όλων και προς τους οικείους και προς τους ξένους. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει στον Τιμόθεο: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα αυτούς που αντιτίθενται, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για επίγνωση της αλήθειας, και συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί, ώστε να κάνουν το θέλημά του». Θέλεις να δεις πώς συνομιλεί και με αυτούς που έχουν αμαρτήσει; Άκουσε τι λέει γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Φοβάμαι δε μήπως, όταν έλθω, δεν σας βρω όπως θέλω»· και λίγο πιο κάτω: «Μήπως, όταν έλθω πάλι, με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν». Και γράφοντας στους Γαλάτες έλεγε: «Παιδιά μου, για τα οποία νιώθω πάλι ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί μέσα σας ο Χριστός».

«Φοβάμαι μήπως, όταν έλθω, δεν σας βρω όπως σας θέλω, και εγώ βρεθώ σε εσάς όπως δεν με θέλετε»· και λίγο πιο κάτω: «Μήπως, όταν έλθω πάλι προς εσάς, με ταπεινώσει ο Θεός και πενθήσω πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν, και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία, την ασέλγεια και την πορνεία που διέπραξαν». Και τον βλέπεις διαρκώς να βρίσκεται μέσα σε δάκρυα και θρήνους για τους δικούς του, και να φοβάται και να τρέμει πάντοτε για εκείνους που έχουν πιστέψει. Όπως λοιπόν θαυμάζουμε έναν κυβερνήτη πλοίου, όχι όταν κατορθώνει να διασώσει τους επιβάτες ενώ η θάλασσα είναι γαλήνια και το πλοίο ταξιδεύει με ούριο άνεμο, αλλά όταν, ενώ το πέλαγος μαίνεται, τα κύματα ορθώνονται, οι ίδιοι οι επιβάτες στο εσωτερικό στασιάζουν και μεγάλη τρικυμία πολιορκεί όσους ταξιδεύουν από μέσα και από έξω, εκείνος κατορθώσει να κατευθύνει το σκάφος με απόλυτη ασφάλεια· έτσι πρέπει να εκπλησσόμαστε και να θαυμάζουμε εκείνους που είχαν αναλάβει τότε την Εκκλησία, πολύ περισσότερο από αυτούς που την διοικούν σήμερα. Διότι τότε ήταν μεγάλος ο πόλεμος από έξω και από μέσα, τότε το φυτό της πίστεως ήταν ακόμη τρυφερό και είχε ανάγκη από πολλή φροντίδα, τότε, σαν νεογέννητο βρέφος, το πλήθος της Εκκλησίας χρειαζόταν πολλή πρόνοια και μια πάνσοφη ψυχή που επρόκειτο να το γαλουχήσει.

Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Χαίρετε εν Κυρίω πάντοτε· πάλι θα πω, χαίρετε». Επομένως, και πριν από την ανάσταση έχουμε λάβει αυτή την όχι μικρή αμοιβή, το να μην καταρρέουμε μπροστά σε κανένα από τα δεινά που μας συμβαίνουν, αλλά χάρη στην ελπίδα των μελλοντικών αγαθών να απολαμβάνουμε μεγάλη παρηγοριά. Όπως, λοιπόν, εμείς βγαίνουμε κερδισμένοι και από τις δύο πλευρές, έτσι και ο άπιστος ζημιώνεται και από τις δύο: αφενός επειδή θα τιμωρηθεί αργότερα εξαιτίας της απιστίας του στην ανάσταση, και αφετέρου επειδή καταρρέει μπροστά στις παρούσες καταστάσεις, εφόσον δεν προσδοκά τίποτα το αγαθό μετά από αυτές. Δεν οφείλουμε, λοιπόν, να ευχαριστούμε τον Θεό μόνο για την ανάσταση, αλλά και για την ελπίδα της αναστάσεως, η οποία δύναται να παρηγορήσει την πονεμένη ψυχή και να την πείσει να έχει θάρρος για όσους έχουν απέλθει, με τη βεβαιότητα ότι θα αναστηθούν ξανά και θα είναι μαζί μας. Διότι, αν πρέπει να θλιβόμαστε και να πενθούμε, πρέπει να πενθούμε και να θρηνούμε για εκείνους που ζουν μέσα στις αμαρτίες, και όχι για εκείνους που έχουν απέλθει με αρετή. Έτσι πράττει και ο Παύλος· διότι, γράφοντας στους Κορινθίους, λέει: «Μήπως, όταν έλθω πάλι προς εσάς, με ταπεινώσει ο Θεός, και πενθήσω πολλούς». Δεν μίλησε για εκείνους που έχουν πεθάνει, αλλά για εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν· αυτούς πρέπει να πενθούμε. Έτσι και κάποιος άλλος προτρέπει λέγοντας: «Κλάψε για τον νεκρό, επειδή εξέλιπε το φως· και για τον ανόητο κλάψε, επειδή εξέλιπε η σύνεση. Λίγο να κλάψεις για τον νεκρό, διότι έχει αναπαυθεί, ενώ του ανόητου η ζωή είναι χειρότερη από τον θάνατο».

Τέταρτον, ντρόπιασες εκείνον που κακολογήθηκε, και με τον τρόπο αυτόν τον έκανες πιο αναίσχυντο, καθιστώντας τον εχθρό και πολέμιο. Πέμπτον, κατέστησες τον εαυτό σου ένοχο κολάσεως και τιμωρίας, αναμειγνυόμενος σε πράγματα που δεν σε αφορούν καθόλου. Ας μην μου πει, λοιπόν, κανείς τούτο: ότι κατηγορώ κάποιον μόνο όταν λέω ψέματα, ενώ όταν λέω την αλήθεια, όχι. Ακόμη και αν κακολογείς λέγοντας την αλήθεια, και αυτό αποτελεί έγκλημα· διότι και εκείνος ο Φαρισαίος κακολόγησε τον τελώνη λέγοντας την αλήθεια, αλλά παρ' όλα αυτά, αυτό δεν τον ωφέλησε σε τίποτα. Πες μου, λοιπόν, ήταν ο τελώνης τελώνης και αμαρτωλός; Σε όλους, βεβαίως, είναι φανερό ότι ήταν τελώνης· αλλά όμως, επειδή ο Φαρισαίος τον κατηγόρησε, έφυγε έχοντας χάσει τα πάντα. Θέλεις να διορθώσεις τον αδελφό σου; Δάκρυσε, προσευχήσου στον Θεό, πάρε τον ιδιαιτέρως και νουθέτησέ τον, συμβούλευσέ τον, παρακάλεσέ τον. Έτσι έπραττε και ο Παύλος: «Μήπως όταν έλθω», λέει, «με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία και την πορνεία και την ασέλγεια που διέπραξαν». Δείξε αγάπη απέναντι σε αυτόν που αμάρτησε· πείσε τον ότι του υπενθυμίζεις την αμαρτία του από ενδιαφέρον και φροντίδα, και όχι επειδή επιθυμείς να τον διαπομπεύσεις· κράτησε τα πόδια του, καταφίλησέ τον, μην ντραπείς, εάν βεβαίως επιθυμείς αληθινά να τον θεραπεύσεις.

Είναι, λοιπόν, μεγάλο αγαθό το να γίνεται η παραίνεση χωρίς να δημοσιοποιείται. Αρκεί η συνείδηση, αρκεί εκείνος ο αδέκαστος κριτής. Εσύ δεν επιτιμάς τόσο αυτόν που αμάρτησε όσο η ίδια του η συνείδηση (είναι πιο σκληρός εκείνος ο κατήγορος), ούτε γνωρίζεις με μεγαλύτερη ακρίβεια τα σφάλματά του. Μην προσθέτεις, λοιπόν, τραύμα στα τραύματα εκθέτοντας δημόσια αυτόν που αμάρτησε, αλλά κάνε την παραίνεση χωρίς μάρτυρες. Αυτό ακριβώς κάνουμε και εμείς τώρα, όπως έπραξε και ο Παύλος, ο οποίος διατύπωσε την κατηγορία για εκείνον που αμάρτησε στους Κορινθίους χωρίς μάρτυρες. Και άκου πώς: «Γι' αυτό», λέει, «αδελφοί, τα μετασχημάτισα αυτά στο πρόσωπό μου και στον Απολλώ». Και βέβαια δεν ήταν ο ίδιος ούτε ο Απολλώς αυτοί που δίχασαν τον λαό και κομμάτιασαν την Εκκλησία· εντούτοις, όμως, συγκάλυψε την κατηγορία, και σαν να χρησιμοποιούσε κάποια προσωπεία, αποκρύπτοντας τα πρόσωπα των ενόχων πίσω από το δικό του όνομα και του Απολλώ, τους έδινε την ευκαιρία να απομακρυνθούν από εκείνη την πονηρία. Και πάλι λέει: «Μήπως, όταν έλθω, με ταπεινώσει ο Θεός, και πενθήσω για πολλούς από αυτούς που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία και την ασέλγεια που έπραξαν». Δες πώς και εδώ αναφέρει αόριστα εκείνους που αμάρτησαν, ώστε, με το να μην κάνει φανερή την κατηγορία, να μην καταστήσει πιο αναίσχυντη την ψυχή αυτών που αμάρτησαν.

Διότι στους Κορινθίους, απευθύνοντας επιστολή, έλεγε: «Από πολλή θλίψη και συνοχή της καρδιάς σάς έγραψα με πολλά δάκρυα»· και πάλι: «Μήπως, όταν έρθω, με ταπεινώσει ο Θεός, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Στους Γαλάτες, δε: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι υποφέρω ωδίνες, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Για τους Ασιανούς, πάλι, εκφράζει την οδύνη του προς τον μαθητή του. Δεν τον στενοχωρούσαν όμως μόνο αυτά, αλλά και το αγκάθι που του δόθηκε τον έθλιβε και τον στενοχωρούσε τόσο πολύ, ώστε πολλές φορές να παρακαλεί τον Θεό για την απαλλαγή του από αυτό· διότι το «τρεις φορές» εδώ σημαίνει «πολλές φορές». Γενικά, πότε μπόρεσε να αναπνεύσει με ανακούφιση αυτός που σπάραζε από πόνο ακόμη και για την απουσία ενός αδελφού; «Επειδή δεν βρήκα», λέει, «τον αδελφό μου τον Τίτο, δεν βρήκα καμία ανακούφιση». Και πάλι, εξαιτίας κάποιας ασθένειας, βίωνε το ίδιο ακριβώς. «Διότι ο Θεός τον ελέησε», λέει (μιλώντας στους Φιλιππησίους για τον Επαφρά), «όχι μόνο αυτόν, αλλά κι εμένα, για να μην έχω λύπη πάνω στη λύπη». Και νιώθοντας μεγάλη βαρυθυμία για τους απατεώνες και εκείνους που του εναντιώνονταν, γράφοντας στον Τιμόθεο έλεγε: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού προξένησε πολλά κακά· είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα του».

Και ο μακάριος Παύλος λοιπόν, αυτόν τον Ονήσιμο, τον άχρηστο, τον δραπέτη, τον κλέφτη, όχι μόνο τον αγκαλιάζει ο ίδιος επειδή άλλαξε ζωή, αλλά αξιώνει και από τον κύριό του να υποδεχθεί τον μετανοημένο με τιμή ίση με εκείνη προς τον διδάσκαλο, λέγοντας τα εξής: «Σε παρακαλώ, λέει, για το τέκνο μου, που γέννησα μέσα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, και τον οποίο έστειλα πίσω σε σένα· εσύ λοιπόν αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, δέξου τον. Τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με υπηρετεί αντί για σένα στα δεσμά του Ευαγγελίου· χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθή σου πράξη να μη γίνει αναγκαστικά, αλλά με τη θέλησή σου. Διότι ίσως γι' αυτόν τον λόγο να αποχωρίστηκε από σένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά ανώτερο από δούλο, ως αγαπητό υιό, προπάντων για εμένα· και πόσο μάλλον για σένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω; Εάν λοιπόν με θεωρείς κοινωνό σου, δέξου τον όπως εμένα». Αλλά και στους Κορινθίους γράφοντας επιστολή ο ίδιος έλεγε: «Μήπως, όταν έρθω, πενθήσω πολλούς από εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Και πάλι: «Όπως έχω πει προηγουμένως, το λέω και πάλι, ότι εάν έρθω ξανά, δεν θα λυπηθώ κανέναν». Βλέπεις ποιους πενθεί και ποιους δεν λυπάται; Όχι αυτούς που αμάρτησαν, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν, και όχι απλώς αυτούς που δεν μετανόησαν, αλλά εκείνους που παρακλήθηκαν γι' αυτό και μία και δύο φορές και δεν θέλησαν να πειστούν.

«Μήπως τυχόν υπάρξουν έριδες, ζήλιες, θυμοί, ραδιουργίες, καταλαλιές, ψιθυρισμοί, υπεροψίες, ακαταστασίες· μήπως, όταν έρθω πάλι, με ταπεινώσει ο Θεός μου ανάμεσά σας.» Εκείνο που επρόκειτο να θέσει πρώτο, δηλαδή το ζήτημα της υπεροψίας, το τοποθετεί ύστερα. Διότι εναντίον του φέρονταν με αλαζονεία· για να μη φανεί λοιπόν ότι επιδιώκει πρωτίστως το δικό του συμφέρον, αναφέρει πρώτα το κοινό ζήτημα. Επειδή όλα αυτά γεννιούνταν από τον φθόνο: οι διαβολές, οι κατηγορίες, οι διχοστασίες. «Και πενθήσω πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν, και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία, την πορνεία και την ασέλγεια που διέπραξαν.» Δεν είπε όλους, αλλά πολλούς· και ούτε αυτούς τους φανερώνει, κάνοντάς τους εύκολη την επάνοδο στη μετάνοια.