Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:7

Επειδή, δηλαδή, ανέφερε την αρπαγή του στον ουρανό, την είσοδό του στον παράδεισο, την κοινωνία εκείνων των άρρητων ρημάτων, πρόσθεσε: «Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος σατανά, για να με χτυπά»· υπονοώντας εδώ εκείνους που τον θλίβουν, τον κακοποιούν και τον ρίχνουν στη φυλακή· διότι καθέναν από αυτούς τον ονομάζει σατανά. Και μου επιτράπηκε, λέει, να υπομένω πειρασμούς, ώστε να καταστέλλεται η έπαρσή μου και να μάθω να είμαι μετριοπαθής. Γι' αυτό ακριβώς, αν και παρακάλεσα τον Θεό, δεν εκπληρώθηκε το αίτημά μου· αντίθετα, παρέμεινα να υφίσταμαι διαρκώς επιβουλές, έχοντας τη θλίψη ως φάρμακο ταπεινοφροσύνης. Εξάλλου, και ο προηγούμενος βίος του, πριν από την επιστροφή του, ήταν αρκετός για να τον συνετίσει. Διότι αυτός που καθόταν στα πόδια του Γαμαλιήλ, αυτός που ζούσε με ακρίβεια τον πατροπαράδοτο νόμο, ο ζηλωτής των πατρικών παραδόσεων, αυτός που μελετούσε τους προφήτες καθημερινά, αυτός που ανατράφηκε με τον νόμο, αυτός ο ίδιος, όταν παρουσιάστηκε ο Χριστός και επιτελούσε θαύματα, και δίδασκε αυτά τα πράγματα, και παρέθετε και ερμήνευε τις Γραφές, δεν Τον δέχθηκε, αλλά ακόμη και όταν σταυρώθηκε και αναστήθηκε Τον δίωκε, και με αμέτρητα χέρια χτυπούσε τον μαθητή Εκείνου, και πολεμούσε τις Εκκλησίες, και ήταν πιο θηριώδης από κάθε λύκο· και μέχρι τη στιγμή που έλαμψε φως από ψηλά, και ακούστηκε φωνή που τον είλκυσε προς την αλήθεια, από μόνος του δεν στάθηκε ικανός να κατανοήσει το ορθό.

Σε συμφωνία με αυτά, και ο μακάριος Δαβίδ αναφωνεί λέγοντας: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον εκζητούσαν, και επέστρεφαν και από τα χαράματα αναζητούσαν τον Θεό». Και προς την Ιερουσαλήμ λέει ο Θεός μέσω του Ιερεμία: «Να παιδεύεσαι διαρκώς, Ιερουσαλήμ, για να μην απομακρυνθεί η ψυχή μου από εσένα». Το ότι δε όχι μόνο για τους φαύλους, αλλά και για τους χρηστούς ανθρώπους, το να ταπεινώνονται και να κάμπτονται οδηγεί στη σωτηρία, πάλι ο προφήτης λέει: «Καλό ήταν για μένα, Κύριε, το ότι με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Και μετά από αυτόν, ο Ιερεμίας διακηρύσσει ακριβώς τα ίδια, έστω και αν δεν χρησιμοποιεί τα ίδια λόγια: «Καλό είναι για τον άνθρωπο όταν σηκώσει βαρύ ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει ολομόναχος και θα σιωπήσει». Και παρακαλεί τον Θεό για τον εαυτό του λέγοντας: «Ας μη μου γίνεις, δείχνοντας επιείκεια σε μένα, αιτία αποξένωσης σε ημέρα πονηρή». Και ο μακάριος Παύλος, που έλαμψε τόσο πολύ μέσα στη χάρη και υπερέβη την ανθρώπινη φύση, όμως και αυτός είχε ανάγκη την ωφέλεια αυτού του καλού· γι' αυτό και έλεγε: «Μου δόθηκε αγκάθι στη σάρκα, άγγελος Σατανά, για να με χτυπά, ώστε να μην υπερηφανεύομαι. Γι' αυτό τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο, και μου είπε: Σου αρκεί η χάρη μου· διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην ασθένεια». Αν και θα ήταν δυνατό να επιτύχει το κήρυγμα και χωρίς διωγμούς και θλίψεις και πόνους και ιδρώτες, παρ' όλα αυτά ο Χριστός δεν το θέλησε, φροντίζοντας για το καλό εκείνων που κήρυτταν.

Διότι στους Κορινθίους, απευθύνοντας επιστολή, έλεγε: «Από πολλή θλίψη και συνοχή της καρδιάς σάς έγραψα με πολλά δάκρυα»· και πάλι: «Μήπως, όταν έρθω, με ταπεινώσει ο Θεός, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Στους Γαλάτες, δε: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι υποφέρω ωδίνες, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Για τους Ασιανούς, πάλι, εκφράζει την οδύνη του προς τον μαθητή του. Δεν τον στενοχωρούσαν όμως μόνο αυτά, αλλά και το αγκάθι που του δόθηκε τον έθλιβε και τον στενοχωρούσε τόσο πολύ, ώστε πολλές φορές να παρακαλεί τον Θεό για την απαλλαγή του από αυτό· διότι το «τρεις φορές» εδώ σημαίνει «πολλές φορές». Γενικά, πότε μπόρεσε να αναπνεύσει με ανακούφιση αυτός που σπάραζε από πόνο ακόμη και για την απουσία ενός αδελφού; «Επειδή δεν βρήκα», λέει, «τον αδελφό μου τον Τίτο, δεν βρήκα καμία ανακούφιση». Και πάλι, εξαιτίας κάποιας ασθένειας, βίωνε το ίδιο ακριβώς. «Διότι ο Θεός τον ελέησε», λέει (μιλώντας στους Φιλιππησίους για τον Επαφρά), «όχι μόνο αυτόν, αλλά κι εμένα, για να μην έχω λύπη πάνω στη λύπη». Και νιώθοντας μεγάλη βαρυθυμία για τους απατεώνες και εκείνους που του εναντιώνονταν, γράφοντας στον Τιμόθεο έλεγε: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού προξένησε πολλά κακά· είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα του».

Αυτά δε τα λέει για τον εαυτό του, διδάσκοντάς τους να ταπεινοφρονούν. Διότι, εάν αυτός που έχει τόσα πολλά χαρίσματα είναι τέτοιος, τι δεν όφειλαν να κάνουν εκείνοι; «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ, πριν από δεκατέσσερα χρόνια· είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει· ότι ένας τέτοιος άνθρωπος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο· είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει· ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Για έναν τέτοιο άνθρωπο θα καυχηθώ· για τον εαυτό μου όμως δεν θα καυχηθώ, παρά μόνο για τις ασθένειές μου. Διότι, εάν θελήσω να καυχηθώ, δεν θα είμαι άφρων. Επειδή θα πω την αλήθεια. Αποφεύγω όμως να το κάνω, μήπως με θεωρήσει κανείς ανώτερο από αυτό που βλέπει σε εμένα ή ακούει από εμένα. Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα». Ενώ υπάρχουν πολλές αποκαλύψεις, παραθέτει μόνο αυτήν τη μία· το ότι όμως ήταν πολλές, το είπε ο ίδιος στη συνέχεια: «για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων». Γι' αυτόν τον λόγο αναφέρει και τον χρόνο των δεκατεσσάρων ετών, για να δείξει ότι αυτός που σιώπησε και υπέμεινε τόσον πολύ χρόνο, δεν θα τα αποκάλυπτε τώρα, εάν δεν γνώριζε ότι υπήρχε μεγάλη ανάγκη. «Ένας άγγελος του Σατανά, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι». Σατάν ονομάζεται ο αντίπαλος στη γλώσσα των Εβραίων. Διότι αυτό ακριβώς λέει η Γραφή εξιστορώντας τα γεγονότα επί Σολομώντος: «Δεν υπήρχε Σατάν στις ημέρες του»· δηλαδή εχθρός, αντίπαλος.

Γι' αυτό λοιπόν λέει, «μου δόθηκε σκόλοπας, για να με ραπίζει»· όχι ότι ο Θεός εξοπλίζει τέτοιους ανθρώπους· μη γένοιτο· ούτε ότι τους κολάζει, ούτε ότι τους τιμωρεί προς το παρόν, αλλά ότι τους παραχωρεί και τους αφήνει για την ημέρα της κρίσεως. «Γι' αυτό τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο, ώστε να απομακρυνθεί από εμένα.» Και αυτό είναι δείγμα μεγάλης ταπεινοφροσύνης, το ότι δεν το έκρυψε. «Και μου έχει πει: Σου αρκεί η χάρη μου.» Δηλαδή, το ότι ανασταίνεις νεκρούς, και θεραπεύεις τυφλούς, και επιτελείς τα άλλα σημεία. «Διότι η δύναμή μου ολοκληρώνεται μέσα στην ασθένεια.» Διότι, ενώ καταδιώκονταν και υφίσταντο διωγμούς, επικράτησαν των πάντων. «Με μεγάλη μου χαρά, λοιπόν, θα καυχηθώ περισσότερο για τις ασθένειές μου, για να κατασκηνώσει πάνω μου η δύναμη του Χριστού.» Για να μην καταπέσουν ηθικά, εφόσον οι ψευδαπόστολοι καυχώνταν για τα αντίθετα και αυτοί βρίσκονταν σε διωγμούς, δείχνει ότι μέσα από αυτά γίνονται πιο λαμπροί. «Γι' αυτό ευφραίνομαι στις ασθένειες, στις ύβρεις, στις ανάγκες, στους διωγμούς, στις στενοχώριες για τον Χριστό.» Για να μη νομίσει κανείς ότι εννοεί σωματική ασθένεια, περιέγραψε αναλυτικά το είδος της ασθένειας, λέγοντας: Στις ύβρεις, στους διωγμούς, στις ανάγκες, στις στενοχώριες. Είδες πώς αποκάλυψε τώρα αυτό που πιο πάνω ονόμασε Σατανά, και πως δεν επρόκειτο για πόνο στο κεφάλι που δήθεν είχε, όπως λένε όσοι φλυαρούν ανόητα; «Διότι, όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός.» Όπου υπάρχει θλίψη, εκεί υπάρχει και παρηγοριά. Και όπου υπάρχει παρηγοριά, εκεί υπάρχει και χάρη.

Προς τον Αλέξιο. Πολλούς από εκείνους που απέκτησαν μεγάλη δόξα για την αρετή τους, ο Θεός πολλές φορές τους δοκίμασε μέσα από πειρασμούς και θλίψεις, για πολλούς άλλους λόγους, αλλά κυρίως για να μην τους οδηγήσει στην υπερηφάνεια το μέγεθος της αρετής τους. Διότι, εάν ο Μέγας Παύλος το είχε αυτό ανάγκη: «μου δόθηκε», λέει, «αγκάθι στη σάρκα, για να με χτυπά, ώστε να μην υπερηφανεύομαι», πόσο μάλλον άλλοι, οι οποίοι, έστω κι αν είχαν ανεπίληπτο βίο, υπολείπονταν ωστόσο κατά πολύ της δικής του αρετής και του πνεύματος. Λέει επίσης ο θείος αυτός απόστολος γράφοντας προς τους Κορινθίους: «εάν ανακρίναμε οι ίδιοι τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν· κρινόμενοι όμως από τον Κύριο διαπαιδαγωγούμαστε, ώστε να μην καταδικαστούμε μαζί με τον κόσμο». Δες και εδώ πώς εκείνους που δεν διαπαιδαγωγούνται σε αυτόν τον βίο τούς κατατάσσει στη μερίδα των ειδωλολατρών και τους καταδικάζει μαζί με αυτούς. Διότι αυτούς σε πολλά σημεία τους ονομάζει κόσμο, τους οποίους ο δίκαιος Κριτής, προς το παρόν, δεν τιμωρεί καθόλου, ακόμη κι αν πράττουν τα χειρότερα ατοπήματα, φυλάσσοντάς τους για την εκεί αυστηρότατη δίκη.

Διότι, εάν μεριμνούσαμε για την ταπεινοφροσύνη, δεν θα είχαμε ανάγκη από παιδαγωγία. Επειδή όλα τα κακά και τα δεινά που μας συμβαίνουν, εξαιτίας της υπερηφάνειάς μας συμβαίνουν. Διότι, εάν στον Απόστολο, για να μην υπερηφανευθεί, δόθηκε άγγελος Σατανά για να τον ραπίζει, πόσο μάλλον σε εμάς τους υπερήφανους θα δοθεί ο ίδιος ο Σατανάς για να μας καταπατά, μέχρι να ταπεινωθούμε;

Γι' αυτό και «στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη» και τη φύση των υδάτων, σύμφωνα με τη θεία Γραφή. Έπειτα σταδιακά διακοσμεί πάνσοφα τα δημιουργήματά του και αναπληρώνει αυτό που λείπει [ ] έπρεπε να τους ονομάσει και ένα σκόλοπα και άγγελο σατανά. Πρόσεξε δε ότι δεν λέει πως του δόθηκε ο σκόλοπας εξωτερικά και από ανθρώπους, αλλά μέσα στη σάρκα του. Και δεν είναι καθόλου παράξενο ότι είχαν και οι άγιοι, κατά θεία οικονομία, κάποιες σωματικές ασθένειες, ο μεν ένας πονοκέφαλο, ο δε άλλος ποδαλγία, και άλλος κάποια άλλη ανάλογη αδιαθεσία· διότι αυτό το απαιτεί η θνητή φύση, έστω κι αν είσαι άγιος που φέρει σώμα· επειδή και ο Χριστός, αν και παντοδύναμος Θεός, κοπίαζε και ο ίδιος σωματικά και αναπαυόταν. Και τι το παράξενο, αν και ο απόστολός του κοπίαζε διδάσκοντας ασταμάτητα σαν ποτάμι και πονούσε το κεφάλι του; Διδάσκοντας, μάλιστα, και για ποιο λόγο θείας οικονομίας του επιτράπηκε να το πάσχει αυτό, λέει: «Εξαιτίας της υπερβολής των αποκαλύψεων, για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε ένας σκόλοπας στη σάρκα», δηλαδή πονώντας στο κεφάλι από το να μιλάει πολύ και να διδάσκει τον λόγο του Θεού.

ιθ΄. Δοκιμασία, σκόλοπας και βάσανο γίνεται κατά θεία οικονομία αυτό το πνεύμα σε εκείνους που η πρώτη απάθεια τους οδήγησε στη δεύτερη· ώστε, ενοχλούμενοι από αυτό, να θυμούνται τη φυσική τους αδυναμία και να μην υπερηφανεύονται, σύμφωνα με το αγιογραφικό λόγιο, από την υπερβολή των αποκαλύψεων που προέρχονται από τη θεωρία, αλλά, βλέποντας εκείνο που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου τους, να αποτινάξουν ακόμη και την απλή ανάμνηση της αμαρτίας, από τον φόβο μήπως αισθανθούν τη φθορά που γεννιέται από την ανάμνησή της και μήπως χαλαρώσουν την οπτική ικανότητα του νου τους από το ύψος της θεωρίας.

Η φράση «και τη υπερβολή των αποκαλύψεων» πρέπει να εννοηθεί σε συνάρτηση με το «διότι θα έλθω εις οπτασίας και αποκαλύψεις Κυρίου». Ως «άγγελος σατάν» νοείται ο άνθρωπος που υπηρετεί τον αντίπαλο δαίμονα, ενώ ως «σκόλοψ» εννοούνται οι πειρασμοί και οι θλίψεις που τέτοιου είδους άνθρωποι του επέφεραν.

Ας αποφύγουμε λοιπόν, αγαπητοί, αναλογιζόμενοι αυτά, την πεποίθηση στον εαυτό μας και την ιδέα ότι μπορούμε να κατορθώσουμε κάτι αγαθό μόνο από τη δική μας προθυμία. Κακό πράγμα είναι το πάθος, προκαλεί βαριά τραύματα. Ο Χριστός επιτρέπει στον Πέτρο να πέσει, για να τον απομακρύνει, όπως είπαμε, από την πεποίθηση στον εαυτό του, διδάσκοντάς τον να θεωρεί κάθε κατόρθωμα έργο της άνωθεν χάριτος, αλλά και επειδή του είχαν εμπιστευθεί μεγάλα έργα· διότι αυτός είναι η πέτρα της Εκκλησίας και αυτός έλαβε τα κλειδιά και μύρια άλλα. Για να μην υπερηφανευθεί, λοιπόν, οικονομήθηκαν αυτά· διότι λέει και ο Παύλος: «μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα» και τα εξής. Αν όμως τα σωματικά πάθη εμποδίζουν την υπερηφάνεια, πόσο μάλλον αυτό που άγγιξε την ίδια την ψυχή. Εξάλλου, επειδή του είχε εμπιστευθεί τη διδασκαλία και την καθοδήγηση του κόσμου, για να μην επιτιμά, όντας θερμός, με πικρία και χωρίς συγκατάβαση όσους λόγω αδυναμίας της σάρκας γλιστρούν από τα υψηλότερα, του παραχωρείται να πέσει, ώστε μέσα από το δικό του πάθημα να γίνει και ο ίδιος πιο συγκαταβατικός προς εκείνους που αμαρτάνουν, εφόσον μετανοούν. Αλλά και για τη δική μας νουθεσία και ασφάλεια έχει παραχωρηθεί αυτό, ώστε να νήφουμε πάντοτε, ώστε πάντοτε, ακόμη κι αν νομίζουμε ότι κάνουμε κάποιο καλό έργο, να το θεωρούμε άνωθεν δωρεά, ώστε ποτέ και σε τίποτα να μην αυθαδιάζουμε, ώστε, εάν τυχόν παρασυρθούμε σε κάτι από τον πονηρό, να μην απελπιζόμαστε, αλλά να προσφεύγουμε αμέσως στη μετάνοια, στα δάκρυα, στη συντριβή της καρδιάς και στη θεία βοήθεια, χωρίς να αναβάλλουμε ούτε για ελάχιστο.

Λοιπόν, κάποιοι από τους ενάρετους δοκιμάζονται εδώ, προκειμένου να λάβουν τα στεφάνια τους και για να αποδειχθεί περισσότερο πόσο θαυμαστός είναι ο θείος έρωτάς τους, ο οποίος ακμάζει ακόμη και μέσα στις θλίψεις, αλλά και αν θέλεις, για να μην υπερηφανεύονται, όπως λέει ο θείος Παύλος, ούτε να θεωρούνται από κάποιους ανώτεροι από αυτό που πραγματικά φαίνονται. Κατανόησε επίσης, αν θέλεις, ότι επειδή εντρυφούν και απολαμβάνουν μεγάλες και καθαρές χαρές μέσω της αρετής, είναι δίκαιο να αντιμετωπίζουν και θλίψεις, σαν ένα στυπτικό και συσταλτικό φάρμακο. Ακόμη, διότι η χάρη του Θεού λάμπει και θαυμάζεται περισσότερο μέσα από την αδυναμία τους, αλλά και για την τέλεια καταισχύνη και συντριβή του πονηρού, διότι, αν και στάζουν από τους ιδρώτες των πειρασμών, ούτε τον τόνο της αρετής τους χαλάρωσαν, ούτε μαλθακοποιήθηκαν στην πάλη εναντίον του. Δεν παραδίδονται όμως όλοι στους πειρασμούς, για να μην ταράσσονται οι λογισμοί των πιο αδύναμων σχετικά με τη θεία πρόνοια.

Ωστόσο, το ρητό, το οποίο στη Β' Βασιλειών αναφέρει «παρακίνησε τον Δαβίδ», αυτό ακριβώς στο Α' Παραλειπομένων παρατίθεται ως «εξεγέρθηκε ο σατανάς εναντίον του Ισραήλ, και παρακίνησε τον Δαβίδ να απαριθμήσει τον λαό»· και αυτά δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, έστω κι αν φαίνεται έτσι. Διότι, από τη μία, η οργή του Θεού παρακίνησε τον Δαβίδ, δηλαδή τον κίνησε και τον αναστάτωσε προς την απαρίθμηση εξαιτίας της αποστασίας του λαού· από την άλλη, η λέξη «σατανάς» συνηθίζεται γενικά στην Αγία Γραφή να εκλαμβάνεται αντί για «χτύπημα» και «πειρασμός». Ώστε, αν ο Θεός δεν είχε οργιστεί, ο Δαβίδ δεν θα είχε παρακινηθεί, δηλαδή δεν θα είχε μεταστραφεί στη σκέψη να απαριθμήσει τον λαό· αν δε δεν είχε παρακινηθεί, δεν θα είχε επιπέσει στον Ισραήλ ο πειρασμός, δηλαδή ο σατανάς· διότι αυτό ακριβώς το γεγονός της απαρίθμησης λέγεται ότι είναι η αιτία του πειρασμού, αν και μάλλον η αποστασία γέννησε την αιτία. Επειδή και ο Μωυσής έκανε απαρίθμηση, και πάλι ο Δαβίδ μετά την πληγή, και σε καμία από αυτές τις απαριθμήσεις δεν επήλθε ούτε ψεγάδι ούτε πληγή. Ότι δε η λέξη «σατανάς» λαμβάνεται αντί του «πειρασμού» και του «χτυπήματος» είναι φανερό και από άλλα σημεία· διότι λέει: «και ήγειρε ως σατανά εναντίον του Ισραήλ τον Άδερ τον Ιδουμαίο»· και ο απόστολος Παύλος λέει: «μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος σατανά, για να με κολαφίζει», σαν να λέμε άγγελος και υπηρέτης πειρασμού και χτυπήματος, δηλαδή μέσω του οποίου έρχονται σε εμένα οι πειρασμοί και τα χτυπήματα.

Από τις εγκαταλείψεις, λοιπόν, η μεν πρώτη γίνεται εξαιτίας κάποιας κρυμμένης αρετής, προκειμένου αυτή να φανερωθεί, όπως η εγκατάλειψη του Ιώβ, στον οποίο ο Θεός μίλησε λέγοντας: «Μην απορρίπτεις την κρίση μου, και μην νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα διαφορετικά, παρά μόνο για να αναδειχθείς δίκαιος. Διότι σε εμένα, που βλέπω τα κρυφά, ήσουν μεν γνωστός, αλλά επειδή ήσουν άγνωστος στους ανθρώπους, οι οποίοι υποπτεύονταν ότι με λατρεύεις εξαιτίας του πλούτου σου, επέφερα αυτή τη δοκιμασία, θέρισα τον πλούτο σου, για να τους δείξω την γεμάτη ευγνωμοσύνη καρτερία σου». Η δεύτερη γίνεται για την αποτροπή της υπερηφάνειας, όπως στην περίπτωση του Παύλου. Διότι εγκαταλείφθηκε και ο μακάριος Παύλος, υποβαλλόμενος σε περιστάσεις, ραπίσματα και διάφορες θλίψεις, γι' αυτό και έλεγε: «Μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος Σατανά, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι», μήπως δηλαδή, μαζί με τα θαύματα, η άνεση, η ευημερία και η τιμή που του αποδίδονταν, τον κάνουν να χαλαρώσει και τον ρίξουν σε διαβολική αλαζονεία. Εγκαταλείφθηκε επίσης και ο παράλυτος εξαιτίας των αμαρτιών του, στον οποίο ο Χριστός λέει: «Ιδού, έγινες καλά, μην αμαρτάνεις πλέον». Εγκαταλείφθηκε και ο Ιούδας, ο οποίος προτίμησε το αργύριο από τον Λόγο του Θεού, γι' αυτό και απαγχονίστηκε. Εγκαταλείφθηκε και ο Ησαύ, ο οποίος περιέπεσε σε ακολασία και προτίμησε μια φαύλη ακαθαρσία αντί της πατρικής ευλογίας.

Όταν συνέλαβαν τον Πέτρο και τον έβαλαν στη φυλακή, ενώ ήταν έγκλειστος, ήρθε άγγελος και έσπασε τα δεσμά του και τον έβγαλε έξω, και αυτός, όντας σαν σε έκσταση, νόμιζε ότι έβλεπε όραμα. <Ερώτηση:> Και πώς πέφτουν εκείνοι που ενεργούνται από τη χάρη του Θεού; <Απόκριση:> Αυτοί οι καθαροί λογισμοί, από την ίδια τους τη φύση, ολισθαίνουν και πέφτουν. Διότι αρχίζει κανείς να υπερηφανεύεται, να κατακρίνει, να λέει: «εσύ είσαι αμαρτωλός», και να θεωρεί τον εαυτό του δίκαιο. Δεν γνωρίζεις τι λέει ο Παύλος: «Μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος σατανά, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι»; Διότι η καθαρή φύση έχει την τάση να υπερηφανεύεται. <Ερώτηση:> Μπορεί κανείς μέσω φωτός να δει την ίδια του την ψυχή, επειδή κάποιοι αρνούνται την αποκάλυψη και λένε ότι η όραση επιτυγχάνεται μέσω της γνώσης και της αίσθησης; <Απόκριση:> Υπάρχει η αίσθηση, υπάρχει η όραση και υπάρχει ο φωτισμός. Και αυτός που έχει τον φωτισμό είναι ανώτερος από εκείνον που έχει την αίσθηση. Διότι φωτίστηκε ο νους του, καθώς έλαβε κάποιο μεγαλύτερο μερίδιο από εκείνον που έχει την αίσθηση, επειδή είδε μέσα του κάποια βεβαιότητα οράσεων.

Διότι, όπως λέει ο θείος Απόστολος, «όταν έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». ΙΒʹ. Αυτό που γεννιέται κατά Πνεύμα, κατά κάποιον τρόπο, όπως δείξαμε, είναι τέλειο. Όπως ακριβώς λέμε ότι και τούτο το νήπιο είναι τέλειο, επειδή διατηρεί όλα τα μέρη της ολότητάς του. Εξάλλου, ο Κύριος δεν δίνει Πνεύμα και χάρη για να περιπέσει κάποιος στις αμαρτίες· αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι γίνονται αίτιοι των κακών για τον εαυτό τους, μην ακολουθώντας τη χάρη, και γι' αυτό αιχμαλωτίζονται από τα κακά. Μπορεί όμως ο άνθρωπος να ολισθήσει και από τους δικούς του φυσικούς λογισμούς, δείχνοντας αμέλεια, ή καταφρόνηση, ή και κυριευόμενος από έπαρση. Άκουσε πράγματι τι λέει ο Παύλος: «Για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά». Βλέπεις ότι ακόμη και αυτοί που έφτασαν σε τέτοια μέτρα έχουν ανάγκη από ασφάλεια. Άλλωστε, εάν ο άνθρωπος δεν δώσει αφορμή στον Σατανά, εκείνος δεν μπορεί να τον κυριεύσει με τη βία. Γι' αυτό το λόγο, το γεγονός δεν καταλογίζεται ούτε στη μερίδα του Χριστού, ούτε του αντιδίκου· αλλά, εάν μεν παραμείνει προσηλωμένος μέχρι τέλους στη χάρη του Πνεύματος, γίνεται μέλος της μερίδας του Χριστού. Εάν όμως δεν πράξει έτσι, ακόμη και αν γεννηθεί κατά Πνεύμα, δηλαδή ακόμη και αν γίνει μέτοχος του Αγίου Πνεύματος, από δική του υπαιτιότητα θα ακολουθήσει το θέλημα του Σατανά. Διότι, εάν είτε ο ίδιος ο Κύριος είτε ο Σατανάς τον έπαιρναν με τη βία, ο άνθρωπος δεν θα ήταν ο ίδιος υπεύθυνος ούτε για το ότι έπεσε στη γέεννα, ούτε για το ότι επέτυχε τη βασιλεία.

B Nr. 19b f. 131v21—132r21 — b Nr. 19b f. 136r34—136v29. Πρβλ. Dörries σελ. 193 Και όπως σε αυτήν τη ζωή δεν τυχαίνει να υπάρχουν εξ ολοκλήρου ανέσεις και ευφορίες και καρποφορίες και ειρήνη στους ανθρώπους, αλλά με τον ζυγό και το μέτρο της δικαιοσύνης ο Θεός παιδαγωγεί και ελεεί και προνοεί για τον κόσμο, έτσι και η ψυχή που ποθεί να γεννηθεί στον άνω κόσμο δεν βρίσκεται εξ ολοκλήρου σε άνεση και ευφροσύνη και χαρά του πνεύματος, αλλά με τον ζυγό της δικαιοσύνης και της χάριτος ο Θεός την παιδαγωγεί και την ελεεί και την οικονομεί. Διότι, εάν υπήρχε εξ ολοκλήρου άνεση στη ζωή των ανθρώπων και τρυφή και κορεσμός και πλούτος χωρίς θλίψεις και οδύνες, δεν θα το άντεχαν και δεν θα το βάσταζαν οι άνθρωποι, περιφρονώντας τον Θεό και παραδίδοντας τους εαυτούς τους εντελώς στις σαρκικές ηδονές. Διότι «έφαγε», λέει, «ο Ιακώβ και χόρτασε, λίπανε, πάχυνε, πλάτυνε, και κλώτσησε ο αγαπημένος». Έτσι ακριβώς κατάλαβε και για τα πνευματικά. Εάν η ψυχή διήγε διαρκώς και αδιαλείπτως μόνο μέσα στη χαρά και την άνεση και την ευφροσύνη του πνεύματος, δεν θα είχε πλέον επίγνωση του εαυτού της και θα αγνοούσε τη γυμνασία και την οδό της «δικαιοσύνης» και θα υπερηφανευόταν, και θα προόδευε μόνο στην οίηση, υψώνοντας τον εαυτό της πάνω από όλους και δεν θα λογάριαζε καν τον εαυτό της ως άνθρωπο. Όπως λέει ο απόστολος: λόγω «της υπερβολής των αποκαλύψεων», «μου δόθηκε» «άγγελος σατάν, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι».

C Nr. 32c f. 134r13—25 — R Nr. 30b f. 139v13—140r2 — J Nr. 19 Διότι, όπως ακριβώς στη ζωή δεν υπάρχει πάντοτε ευφορία, επειδή αν υπήρχε πάντοτε άνεση και τρυφή, θα επαναστατούσαν εναντίον του Θεού· διότι «έφαγε ο Ισραήλ, πάχυνε και κλώτσησε ο αγαπημένος». Έτσι και η ψυχή, εάν ζούσε πάντοτε με την άνεση του πνεύματος, δεν θα είχε πλέον επίγνωση του εαυτού της, θα αγνοούσε την οδό της «δικαιοσύνης» και θα προόδευε μόνο στην αλαζονεία, όπως λέει ο απόστολος, εξηγώντας ότι οι θλίψεις συμβαίνουν προς το συμφέρον μας: «μου δόθηκε», λέει, «αγκάθι στη σάρκα, για να μην υπερηφανεύομαι». Βλέπεις ότι σε έναν τέτοιο άγιο άνδρα οι θλίψεις απέβησαν προς το συμφέρον του.

Ερώτηση: Επομένως, αυτός που έχει γεννηθεί πνευματικά δεν δέχεται πόλεμο; Απόκριση: Ο βασιλιάς ακόμη πηγαίνει στον πόλεμο, πόσο μάλλον αυτός που έχει γεννηθεί. Ερώτηση: Επομένως, δεν είναι ελεύθερος; Απόκριση: Άλλο πράγμα είναι να γεννηθεί κανείς και άλλο να είναι πολεμιστής, άλλο να είναι νικητής και άλλο να είναι ελεύθερος. Σχετικά με τη γέννηση λέγαμε ότι κατά ένα μέρος είναι τέλεια, στο ότι το νήπιο διατηρεί ακέραια όλα του τα μέλη. Διότι ο Κύριος δεν δίνει Πνεύμα και χάρη για να πέσει κάποιος σε αμαρτίες, αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι γίνονται υπαίτιοι στον εαυτό τους επειδή δεν συμφωνούν με τη χάρη, και γι' αυτό πέφτουν. Διότι ο άνθρωπος μπορεί να πλανάται και από τους δικούς του και φυσικούς λογισμούς — αμελώντας ή καταφρονώντας ή καυχώμενος ή υπερηφανευόμενος ή επαιρόμενος. Και άκου τι λέει ο Παύλος, που ήταν ελεύθερος: «Για να μην υπερηφανεύομαι», λέει, «μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος σατανά». Βλέπεις ότι ακόμη και εκείνοι που έφτασαν σε τέτοια πνευματικά μέτρα χρειάζονται πολλή ασφάλεια. Διότι, εάν ο άνθρωπος δεν δώσει αφορμή και ορμή στον σατανά, εκείνος δεν τον κυριεύει. Επειδή με τη βία δεν τον λαμβάνει ούτε ο Κύριος ούτε ο σατανάς, αλλά, εφόσον ευαρεστήσει και συμφωνήσει με τη χάρη, τελειοποιείται μέσα σε αυτήν, εάν όμως δεν συμφωνήσει, ακόμη και αν γεννηθεί, δηλαδή γίνει μέτοχος του Πνεύματος, ο ίδιος καθίσταται υπαίτιος της πτώσης του στα θελήματα του σατανά.

Ερώτηση: Και πώς πέφτουν εκείνοι στους οποίους ενεργεί η χάρη του Θεού; Απόκριση: Αυτοί οι ίδιοι οι λογισμοί που είναι καθαροί ως προς τη φύση τους, αυτοί γλιστρούν και πέφτουν. Διότι φτάνει κανείς στο σημείο να υπερηφανεύεται, να κατακρίνει και να λέει: «Εσύ είσαι αμαρτωλός», ενώ θεωρεί τον εαυτό του δίκαιο. Δεν γνωρίζεις τι λέει ο Παύλος; «Μου δόθηκε ένα αγκάθι στη σάρκα, ένας άγγελος του σατανά, για να με χτυπά, ώστε να μην υπερηφανεύομαι»; Διότι η καθαρή φύση έχει την τάση να υπερηφανεύεται.

Όπως ακριβώς ένας πατέρας, που έχει ένα αγαπημένο γιο, θα του δώσει μαργαριτάρια ή λαμπρά ενδύματα, και δίνοντάς τα θα χρησιμοποιήσει απειλητικά λόγια για την ασφάλεια και τη διατήρηση αυτών που δόθηκαν, μήπως και, δείχνοντας περιφρόνηση, τα χάσει. Ή όπως ακριβώς οι παιδαγωγοί και οι δάσκαλοι, εκπαιδεύοντας τους μαθητές τους, προβάλλουν τον ιμάντα και με τον φόβο της μάστιγας τους αναγκάζουν να προσέχουν περισσότερο τα μαθήματα, έτσι και ο Θεός παιδαγωγεί τους εκλεκτούς του ποικιλοτρόπως, επιφέροντας σε αυτούς κατ' οικονομίαν τις θλίψεις, και προβάλλει την αντίθετη δύναμη απέναντι σε εκείνους που λαμβάνουν τη χάρη του και αναγεννιούνται από το Πνεύμα του. Διότι, καθώς γυμνάζονται μέσα στους πειρασμούς, κατορθώνουν την υπομονή και διακρατούν με ακρίβεια και ασφάλεια όσα τους έχουν δοθεί από τον Θεό. Γιατί η ανθρώπινη φύση, όταν καθαρίζεται από την αμαρτία, κυριεύεται από έπαρση. Γι' αυτό τον λόγο λέει και ο θεοφόρος Παύλος, αφού έλαβε το Παράκλητο Πνεύμα: «Μου δόθηκε ένα αγκάθι στη σάρκα, ένας άγγελος του σατανά, για να με χτυπά, ώστε να μην υπερηφανεύομαι» εξαιτίας των αποκαλύψεων. «Γι' αυτό τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο, να απομακρυνθεί από εμένα». Διότι, σε ορισμένους καιρούς, ο πονηρός λαμβάνει εξουσία εναντίον εκείνων που τελειοποιούνται κατά Θεόν, καθώς ο Θεός το παραχωρεί αυτό κατ' οικονομίαν, ώστε να τους χτυπά και να τους κακοποιεί εξωτερικά στο σώμα.

Και όπως σε αυτήν τη ζωή δεν επικρατούν εξ ολοκλήρου στους ανθρώπους ανέσεις και ευφορίες και καρποφορίες και ειρήνη, αλλά με τον ζυγό και το μέτρο της δικαιοσύνης ο Θεός παιδαγωγεί και ελεεί και προνοεί για τον κόσμο, έτσι και η ψυχή που ποθεί να γεννηθεί στον άνω κόσμο δεν βρίσκεται εξ ολοκλήρου σε άνεση και ευφροσύνη και χαρά του πνεύματος, αλλά με τον ζυγό της δικαιοσύνης και της χάριτος την παιδαγωγεί και την ελεεί και την οικονομεί ο Θεός. Διότι, εάν υπήρχε εξ ολοκλήρου άνεση στη ζωή των ανθρώπων και τρυφή και κορεσμός και πλούτος, χωρίς θλίψεις και οδύνες, οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν να το αντέξουν και να το βαστάξουν, καθώς θα καταφρονούσαν τον Θεό και θα παραδίνονταν ολοκληρωτικά στις ηδονές της σάρκας. «Διότι έφαγε», λέει, «ο Ιακώβ και χόρτασε, πάχυνε, πλάτυνε, και κλώτσησε ο αγαπημένος». Έτσι εφάρμοσέ το και στα πνευματικά. Αν η ψυχή ζούσε εξ ολοκλήρου και αδιάλειπτα μόνο στη χαρά και την άνεση και την ευφροσύνη του πνεύματος, δεν θα είχε πλέον επίγνωση του εαυτού της και θα αγνοούσε τη γυμνασία και την οδό της δικαιοσύνης και θα υπερηφανευόταν, και θα προέκοπτε μόνο στην οίηση, υψώνοντας τον εαυτό της πάνω από όλους, και δεν θα λογάριαζε καν τον εαυτό της ως άνθρωπο. Όπως λέει ο απόστολος: «Λόγω της υπερβολής των αποκαλύψεων», «μου δόθηκε» «άγγελος σατανά, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι».

Έτσι, λοιπόν, η θεία Γραφή συνήθως αναφέρει και τη θεωρία του Θεού ως ακοή και την ακοή αντί της θεωρίας. Έτσι και ο θείος Παύλος, τις ανεκλάλητες θεωρίες και ελλάμψεις και τις διδασκαλίες και αποκαλύψεις που ξεπερνούν το μέτρο της ανθρώπινης φύσης και δύναμης, εύλογα τις ονόμασε λόγια, και είπε ότι τα άκουσε, και τα παρέδωσε εγγράφως. Γι' αυτό και έλεγε: «Και λόγω της υπερβολής των αποκαλύψεων, για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα». Αν, λοιπόν, άκουσε πρώτα, πώς στη συνέχεια ονόμασε αποκαλύψεις αυτά που άκουσε, αν όχι όπως τα εξηγήσαμε; Διότι έτσι και ο Δαβίδ προσεύχεται να του αποκαλυφθούν οι οφθαλμοί, ώστε να κατανοήσει τα θαυμάσια του Θεού μέσα από τον νόμο Του. Αυτός που προηγουμένως είπε: «Είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος, αρπάχθηκα», πώς ύστερα λέει ότι άκουσε, αν όχι όπως ακριβώς το εξηγήσαμε λεπτομερώς παραπάνω και όπως είναι η ίδια η αλήθεια του πράγματος;

ΛΟΓΟΣ ΙΓ'. Για το ταπεινό φρόνημα και την προσοχή στους εύτακτους. Αδελφοί και Πατέρες, απέναντι στους πολέμους που ανάβουν εναντίον μας από εδώ και από εκεί, αυτό έχω να πω: Μας δόθηκε πράγματι σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά, για να μην υπερηφανευόμαστε, για να μην επαιρόμαστε, για να μην αλαζονευόμαστε· αλλά μάλλον, παιδαγωγούμενοι, να ταπεινωνόμαστε και να καταφεύγουμε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, εφόσον δεν είναι δυνατόν να σωθούμε διαφορετικά. Όταν δε με κάθε επιμέλεια υποτάξουμε το ανυπότακτο φρόνημα, και γνωρίσουμε τους εαυτούς μας, ότι είμαστε καθ' όλα ταλαίπωροι, μη δυνάμενοι να κατορθώσουμε τίποτα δίχως τη βοήθεια του Θεού, με τη μεσιτεία εκείνου που μας καθοδηγεί, όποιος κι αν είναι αυτός, τότε θα συγκαταβεί μαζί μας στο καμίνι των παθών ένας άγγελος, όπως ακριβώς συνέβη σε αυτούς που ήταν με τον Αζαρία, και θα τινάξει μακριά τη φλόγα της επιθυμίας από την καρδιά, και θα ενσταλάξει στις ψυχές μας σαν πνοή δροσιάς που φυσάει ελαφρά, το δώρο της αγνείας. Γι' αυτόν τον λόγο, ας έχουμε ταπεινό φρόνημα· ας είναι στραμμένα κάτω τα βλέμματα, ας είναι υποχωρητικός ο λόγος, ας υποχωρούμε στις διαφωνίες, και θα είναι κοντά το έλεος του φιλανθρώπου Θεού. Κανείς να μην είναι άπιστος, κανείς δόλιος, κανείς διεστραμμένος· κανείς ας μην ευλογεί με τα χείλη ενώ η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα, όπως ακριβώς πράττει ο ιδιόρρυθμος και αυτός που στηρίζεται στη δική του σύνεση. Κανείς να μην αναζητά το δικό του συμφέρον, αλλά καθένας το συμφέρον του άλλου σύμφωνα με τον Απόστολο· κανείς ας μην περιπέσει στο πτώμα της θρασύτητας, μήπως και πέσει σε βάθη κακών και υποστεί αιώνιες τιμωρίες.

Κατήχηση 71η. Περί ταπεινοφροσύνης και ευταξίας, προς τους αδελφούς στο Σακκουδίων. Αδελφοί και πατέρες, απέναντι στους πολέμους που ανάβουν εναντίον μας από εδώ και από εκεί, αυτό έχω να πω: "δόθηκε πράγματι σε εμάς σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά, για να μην υπερηφανευόμαστε", για να μην επαίρομαστε, για να μην αλαζονευόμαστε, αλλά μάλλον μέσα από την παιδαγωγία να ταπεινωνόμαστε και να καταφεύγουμε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, εφόσον δεν υπάρχει άλλος τρόπος να διασωθούμε. Όταν όμως με κάθε προθυμία υποτάξουμε το ανυπότακτο φρόνημα και κατανοήσουμε τους εαυτούς μας, ότι δηλαδή είμαστε ολότελα ταλαίπωροι, ανίκανοι να κατορθώσουμε το παραμικρό δίχως τη βοήθεια του Θεού, με τη μεσιτεία εκείνου που μας καθοδηγεί, όποιος και αν είναι αυτός, τότε θα κατέβει μαζί μας στο καμίνι των παθών μας ένας άγγελος, όπως ακριβώς στους συντρόφους του Αζαρία, και θα εκτινάξει τη φλόγα της επιθυμίας από την καρδιά, και θα δημιουργήσει μέσα στις ψυχές μας "σαν πνοή δροσιάς που φυσά" το δώρο της αγνείας. Γι' αυτόν τον λόγο ας ταπεινωνόμαστε. Ας είναι χαμηλά το φρόνημά μας, χαμηλά τα βλέμματα. Ας υποχωρεί ο λόγος μας, ας παραχωρούμε τη νίκη στη συζήτηση, και το έλεος του φιλάνθρωπου Θεού είναι κοντά.