Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 2:7

Όταν δε αυτοί πληροφορήθηκαν αργότερα πού διαμένει, θέλησαν να πάνε και να τον παρακαλέσουν να επιστρέψει σε αυτούς, διότι άκουσαν ότι θλίβεται. Και ρώτησαν τον ίδιο μεγάλο Γέροντα περί αυτού, αναφέροντας και τον λόγο του Αποστόλου: «Μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος από την υπερβολική λύπη». Απόκριση του Βαρσανουφίου:

Πού άφησες τα λόγια που σου έλεγα νύχτα και μέρα; Πού είναι αυτό που σου έλεγα σαν στον εαυτό μου για το πού θα καταλήξεις και πού βλέπεις τον εαυτό σου να καταλήγει; Πού θέλω να βρίσκεσαι και πού βρίσκεσαι εξαιτίας του ότι έχεις ασυγκράτητη τη γλώσσα και την αφήνεις ελεύθερη χωρίς χαλινό; Και εάν εκφράσεις στον πλησίον κάποιον λογισμό, δεν εξετάζεις με ακρίβεια ώστε να κατανοήσεις, και μάλιστα σε εκείνον που μετά τον Θεό μας σκεπάζει και έχει βάλει τον τράχηλό του για χάρη μας; Τον οποίο οφείλουμε να ευχαριστούμε και να προσευχόμαστε θερμά υπέρ αυτού για να φυλαχθεί από κάθε κακό προς ωφέλεια δική μας και πολλών άλλων, έχοντας μάθει τούτο από τον άγιο Απόστολο, ο οποίος, ευχαριστώντας για κάποιους, έλεγε: «οι οποίοι για χάρη μου έβαλαν τον δικό τους τράχηλο». Ποια από όλα αυτά λοιπόν δεν θυμάσαι; Την αμεριμνησία, την οποία σου έδωσε ο Θεός μέσω αυτού; Ή το ησυχαστήριο, στο οποίο παραμένεις εν ησυχία σαν βασιλιάς; Και αυτός βαστάζει το βάρος αυτών που έρχονται σε εμάς και αναχωρούν, και μας κρατά ανενόχλητους; Διότι, αν έρχονται για εμάς, εμείς οφείλουμε να βαστάζουμε τη φροντίδα τους και όχι αυτός. Επομένως, οφείλω πολλές ευχαριστίες στον Θεό, ο Οποίος μας έδωσε έναν γνήσιο υιό σύμφωνα με την ψυχή μας, όπως Εκείνος θέλησε. Και αντί αυτών, του είπες ανόητα: «Ένιψα τα χέρια μου από σένα». Και αυτό όχι μόνο μία φορά, αλλά πολλές, καταποντίζοντας την ψυχή του σε πολλή λύπη, και δεν θυμήθηκες τον Απόστολο που λέει: «Για να μην καταποθεί ο τοιούτος από την υπερβολική λύπη».

Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχει ανάγκη από κυβερνήτη, ώστε, ακόμη και όταν επικρατεί γαλήνη στον βίο του και όλα πηγαίνουν κατ' ευχήν, να αναμένει τις μεταβολές και να μην επαναπαύεται στα παρόντα ωσάν να ήταν αθάνατα, και στη θλιβερότερη κατάσταση να μην απελπίζεται, ούτε, καταβροχθισμένος από την υπερβολική λύπη, να καταποντίζεται στον βυθό. Διότι ούτε η υγεία του σώματος, ούτε το άνθος της νεότητας, ούτε η ευμάρεια του οίκου, ούτε η υπόλοιπη ευημερία του βίου διαρκούν για πολύ· αλλά, καθώς βρίσκεσαι σε αυτή την καλοκαιρία του βίου, να περιμένεις κάποτε και χειμώνα καταστάσεων. Διότι θα έλθει ασθένεια και θα έλθει πενία· επειδή ο άνεμος δεν φυσάει πάντοτε ευνοϊκά από την πρύμνη· αλλά και τον περίβλεπτο σε όλα και αξιοζήλευτο συχνά τον καταλαμβάνουν απροσδόκητες αδοξίες· και όλη την ευημερία του βίου ανεπιθύμητες περιστάσεις, ωσάν ύφαλοι, την συντάραξαν. Και η αλληλουχία των κακών είναι για εσένα σαν τα κύματα, που εγείρονται το ένα πάνω στο άλλο, καθιστώντας τραχύ τον βίο σου και μεταβάλλοντας τον κλύδωνα της ζωής σου σε κάτι το φοβερό. Θα δεις όμως κάποτε και αυτά να έχουν παρέλθει, και τον βίο να έχει μεταβληθεί προς την ιλαρότητα και σε μία πραγματικά ολόφωτη γαλήνη. Αυτός, επομένως, είναι ο συνετός κυβερνήτης: εκείνος που διαχειρίζεται τα συμβάντα αναλογιζόμενος την ανθρώπινη φύση, και παραμένει πάντοτε συνεπής προς τον εαυτό του, ούτε υπερηφανευόμενος στις χαρές ούτε καταπτοούμενος στις συμφορές. Εξάλλου, το αγαθό της κυβερνήσεως μάς είναι χρήσιμο και για άλλα πράγματα.

Η Πεντηκοστή είχε την ολοφάνερη και σε όλους γνωστή έλευση του Αγίου Πνεύματος· εσύ όμως, προτρέχοντας, κατέστησες τον εαυτό σου κατοικία του αντικείμενου πνεύματος και έγινες ναός ειδώλων, αντί να γίνεις ναός Θεού διά της ενοικήσεως του Αγίου Πνεύματος. Επέσυρες την κατάρα του προφήτη, ο οποίος είπε εκ προσώπου του Θεού: «Θα μετατρέψω τις εορτές τους σε πένθος». Πώς θα κυβερνήσετε τους υπηρέτες σας, όταν εσείς οι ίδιοι υποδουλώνεστε σαν ανδράποδα σε επιθυμίες ανόητες και βλαβερές; Πώς θα νουθετήσετε τα παιδιά σας, ζώντας ζωή αδιόρθωτη και άτακτη; Τι λοιπόν; Να σας εγκαταλείψω σε αυτήν την κατάσταση; Αλλά φοβάμαι μήπως ο μεν ανυπότακτος γίνει πιο σκληρός, ο δε κατανενυγμένος καταποθεί από την υπερβολική λύπη.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΕΒΙΟ, ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΣΑΜΟΣΑΤΩΝ Ο φιλάνθρωπος Θεός, ο οποίος συνδυάζει με τις θλίψεις ανάλογες παρηγοριές και παρηγορεί τους ταπεινούς, ώστε να μην καταποθούν ανεπαισθήτως από την υπερβολική λύπη, έφερε σε εμάς παρηγοριά ίση με τις ταραχές που μας συνέβησαν στη Νικόπολη, στέλνοντάς μας την κατάλληλη στιγμή τον θεοφιλέστατο επίσκοπο Ιουβίνο. Το πόσο επίκαιρα εμφανίστηκε σε εμάς, ας το διηγηθεί ο ίδιος. Διότι εμείς, προσέχοντας να μην κάνουμε την επιστολή μακροσκελή, θα σιωπήσουμε, αλλά και για να μη φανεί ότι, με την υπενθύμιση του σφάλματος, τρόπον τινά στιγματίζουμε εκείνους που μετά από μετάνοια έγιναν σε εμάς αγαπητοί. Αλλά είθε ο άγιος Θεός να παραχωρήσει να έρθεις στους δικούς μας τόπους, ώστε αφενός να εναγκαλιστούμε τη σεμνοπρέπειά σου και αφετέρου να σου διηγηθούμε τα καθέκαστα. Διότι είναι φυσικό, όσα μας προξένησαν λύπη όταν τα βιώναμε, να προσφέρουν κάποια ανακούφιση όταν τα διηγούμαστε. Εντούτοις, για τον τρόπο με τον οποίο ενήργησε ο θεοφιλέστατος επίσκοπος —με τέλειο τρόπο ως προς την αγάπη του για εμάς, αλλά πρωτίστως και με σταθερότητα ως προς την ακρίβεια των κανόνων— επαίνεσέ τον, και ευχαρίστησε τον Κύριο που τα πνευματικά σου αναστήματα φανερώνουν παντού τον χαρακτήρα της δικής σου σεμνότητας.

Όπως ακριβώς είναι αδύνατο η θάλασσα να παραμείνει η ίδια για πολύ (διότι αυτήν που τώρα είναι λεία και ήρεμη, λίγο αργότερα θα τη δεις να αγριεύει από τη βιαιότητα των ανέμων· και βεβαίως και εκείνη που είναι άγρια και αναβράζει από τον κλύδωνα, γρήγορα την καταπραΰνει μια βαθιά γαλήνη), έτσι και τα πράγματα του βίου εύκολα μεταστρέφονται προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Γι' αυτό υπάρχει ανάγκη κυβερνήτη, ώστε και κατά τη γαλήνη του βίου, όταν όλα προχωρούν σύμφωνα με τον νου του, να προσδοκά τις μεταβολές, και να μην επαναπαύεται στα παρόντα ωσάν να ήταν αθάνατα· και στην πιο σκυθρωπή κατάσταση να μην απελπίζεται για τα αγαθά, ούτως ώστε, καταποθείς από την υπερβολική λύπη, να μην καταποντιστεί στο βυθό. Διότι αυτός είναι ο συνετός κυβερνήτης, εκείνος που διαχειρίζεται τα όσα συμβαίνουν με στοχασμό ως προς την υποκείμενη φύση, και παραμένει πάντοτε όμοιος με τον εαυτό του, μήτε επαιρόμενος στις ευθυμίες μήτε καταπίπτων στις συμφορές. Αν και στον μεν κυβερνήτη δεν είναι εφικτό να δημιουργεί γαλήνη όποτε το επιθυμεί, σε εμάς όμως είναι απολύτως εύκολο να καθιστούμε τον βίο μας ατάραχο από κύματα, εάν κατασιγάσουμε τους εσωτερικούς θορύβους που εγείρονται από τα πάθη, και εάν καταστήσουμε το φρόνημά μας υψηλότερο από όσα προσπίπτουν απ' έξω. Επειδή εκείνοι που έχουν κυριευθεί σφοδρώς από τις μέριμνες του βίου, ωσάν τα παχύσαρκα πτηνά που μάταια έχουν τα φτερά, σύρονται κάπου χαμηλά μαζί με τα κτήνη.

Άραγε οι Γραφές λέγουν ό,τι εμείς επιθυμούμε ή οφείλουμε να τις ακολουθούμε όπως ακριβώς έχουν γραφεί; Και αυτά στρέφονται εναντίον μας. Δεν είναι καλή η φιλονικία, καθώς αποκόπτει την ελπίδα. Αλλά, επειδή εξαγγέλλουμε συγχώρηση μετά το βάπτισμα (διότι αυτό αποτελεί το ισχυρότερο συγκρατητικό μέσο απέναντι στην κακουργία), γράφει ο Απόστολος στην πρώτη Επιστολή προς τους Κορινθίους ότι: «Ακούγεται γενικώς ότι υπάρχει μεταξύ σας πορνεία, και μάλιστα τέτοια πορνεία, η οποία ούτε καν στους εθνικούς δεν αναφέρεται». Ακούσατε το μέγεθος του κακού, ακούστε και το μέγεθος της αποφάσεως. «Αφού συναχθείτε», λέγει, «εσείς και το δικό μου πνεύμα με τη δύναμη του Χριστού, να παραδώσετε τον άνθρωπο αυτόν στον Σατανά προς όλεθρο της σάρκας, ώστε να σωθεί το πνεύμα». Τον παιδαγωγεί, διότι δεν τον απορρίπτει ως εχθρό. Στην μεν πρώτη επιστολή τον παρέδωσε στον Σατανά· στη δε δεύτερη δεν γράφει τίποτα που να αντιτίθεται στην πρώτη. «Να επικυρώσετε την αγάπη σας προς αυτόν, μήπως και χαθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Έλυσε και τα άλυτα ο Απόστολος. Τότε μεν λέγει να παραδώσουν αυτόν τον άνθρωπο στον Σατανά· μετέπειτα, γράφοντας για τον ίδιο και συγχωρώντας τον, λέγει: «Για να μην πλεονεκτήσει εις βάρος μας ο Σατανάς». Διότι, εάν πάρει κάποιον από εμάς, έχει πλεονεκτήσει εις βάρος μας. Όταν ένα πρόβατο εξέρχεται από το ποίμνιο, γίνεται βορά των λύκων. Οδήγησέ το πάλι μέσα, για να αποφύγει την επιβουλή· όπως ακριβώς οι καλοί ποιμένες, ακόμη και αν αρπαγεί το πρόβατο, σπεύδουν να πάρουν έστω το δέρμα του. Εάν είναι καλό να διασωθεί το δέρμα ενός νεκρού ζώου, δεν αξίζει τον κόπο να αποσπάσουμε μια ψυχή από το στόμα του λύκου;

ΛΟΥΚΑΣ. Τον πλησίαζαν δε όλοι οι τελώνες και οι αμαρτωλοί για να τον ακούν. Και οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι γόγγυζαν, λέγοντας ότι αυτός δέχεται αμαρτωλούς και συντρώγει με αυτούς. Τους είπε τότε αυτήν την παραβολή, λέγοντας: Ποιος από εσάς, έχοντας εκατό πρόβατα και χάνοντας ένα από αυτά, δεν αφήνει τα ενενήντα εννέα στην έρημο και δεν πηγαίνει προς το χαμένο, μέχρι να το βρει; και τα εξής. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣ. Β΄. Εάν δε κάποιος δεν υπακούει στον λόγο μας μέσω της επιστολής, αυτόν να τον επισημαίνετε και να μη συναναστρέφεστε μαζί του, για να ντραπεί. Και να μην τον θεωρείτε ως εχθρό, αλλά να τον νουθετείτε ως αδελφό. ΠΡΟΣ ΚΟΡ. Β΄. Εάν δε κάποιος έχει προκαλέσει λύπη, δεν έχει λυπήσει εμένα, αλλά εν μέρει, για να μην επιβαρύνω όλους εσάς. Αρκετή είναι για έναν τέτοιο άνθρωπο αυτή η επιτίμηση που έγινε από τους περισσότερους· ώστε, αντίθετα, πρέπει εσείς μάλλον να τον συγχωρήσετε και να τον παρηγορήσετε, μήπως τυχόν καταποθεί ο άνθρωπος αυτός από την υπερβολική λύπη.

Συγχωρούν, λοιπόν, τις αμαρτίες ή τις κρατούν οι πνευματοφόροι με δύο τρόπους, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση. Διότι είτε καλούν στο βάπτισμα εκείνους που όφειλαν ήδη να το έχουν λάβει εξαιτίας της σεμνότητας του βίου τους και της δοκιμασμένης πίστης τους, είτε εμποδίζουν κάποιους και τους αποκλείουν από τη θεία χάρη, επειδή δεν έχουν γίνει ακόμη άξιοι γι' αυτήν. Ή και με έναν άλλον τρόπο συγχωρούν και κρατούν αμαρτίες, επιβάλλοντας επιτίμια στα τέκνα της Εκκλησίας που αμαρτάνουν, αλλά παρέχοντας συγχώρηση όταν αυτά μετανοούν, όπως ακριβώς βεβαίως και ο Παύλος παρέδιδε μεν εκείνον που πόρνευσε στην Κόρινθο «στον όλεθρο της σαρκός, για να σωθεί το πνεύμα», τον δεχόταν όμως και πάλι, για να μην «καταποθεί από την υπερβολική λύπη», όπως ο ίδιος λέει στην επιστολή του. Όταν λοιπόν το Πνεύμα του Χριστού, όντας μέσα μας, εκτελεί αυτά που ταιριάζουν μόνο στον Θεό, πώς είναι δυνατόν να μην είναι κατά φύση Θεός, αφού περιβάλλεται εκ φύσεως το λαμπρό αξίωμα της θείας φύσεως και κυριαρχεί επί των ιερών νόμων; <Ο δε Θωμάς, ένας από τους δώδεκα, ο λεγόμενος Δίδυμος, δεν ήταν μαζί τους όταν ήλθε ο Ιησούς. Του έλεγαν λοιπόν οι άλλοι μαθητές: Είδαμε τον Κύριο.>

Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Καλή είναι λοιπόν η προσευχή μαζί με τη νηστεία. Αυτά όμως τα επισφραγίζει η ελεημοσύνη· διότι «έλεος θέλω και όχι θυσία», λέει. Δες και τον Προφήτη, πώς έλεγξε τους ανελέητους: «Επειδή δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος, και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει, ας εξολοθρευτεί από τη γη η μνήμη του». Και: «Διότι αυτόν που εσύ χτύπησες, εκείνοι τον καταδίωξαν, και πρόσθεσαν πόνο στα τραύματά μου». Γι' αυτό μακαρίζει ο Σωτήρας τους ελεήμονές του, λέγοντας: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Τι λέει άλλωστε ο Άγγελος προς τον Κορνήλιο; Είπε: «Όχι μόνο οι προσευχές σου, αλλά και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού». Δέξου, λοιπόν, αυτόν που πλανήθηκε και μετανοεί, αυτόν που αναστήθηκε από τους νεκρούς, από το βάθος της έλλειψης του φόβου του Θεού και της αμέλειας. Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Επικυρώστε απέναντί του την αγάπη, ώστε να μην καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Και πάλι λέει: «Σας παρακαλούμε, αδελφοί, νουθετείτε τους άτακτους, παρηγορείτε τους ολιγόψυχους, στηρίζετε τους ασθενείς, να δείχνετε μακροθυμία προς όλους. Προσέχετε να μην ανταποδώσει κάποιος σε κάποιον κακό αντί για κακό, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό και μεταξύ σας και προς όλους».

Και εκείνος μεν που είχε μόνο μία γυναίκα απολαμβάνει μεγαλύτερο έπαινο και τιμή μεταξύ όλων των μελών της Εκκλησίας. Εκείνον όμως που δεν μπόρεσε να αρκεστεί στη μία, είτε επειδή αυτή πέθανε είτε εξαιτίας κάποιας αφορμής, όπως πορνείας ή μοιχείας ή άλλης αιτίας, και αφού επήλθε χωρισμός συνδέθηκε με δεύτερη γυναίκα, ή η γυναίκα με δεύτερο άνδρα, ο θείος λόγος δεν τον κατακρίνει, ούτε τον αποκηρύσσει από την Εκκλησία και τη ζωή, αλλά τον ανέχεται εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας· όχι για να έχει δύο γυναίκες ταυτόχρονα ενώ η πρώτη βρίσκεται ακόμη στη ζωή, αλλά για να μπορέσει, αφού χωρίστηκε από τη μία, να συνδεθεί νόμιμα με μια δεύτερη, αν έτσι συμβεί. Ο άγιος λόγος και η αγία Εκκλησία του Θεού ελεούν αυτόν τον άνθρωπο, μάλιστα εάν ο άνθρωπος αυτός είναι κατά τα άλλα ευλαβής και πολιτεύεται σύμφωνα με τον νόμο του Θεού. Διότι, διαφορετικά, δεν θα έλεγε ο Απόστολος για τις χήρες: «ας παντρεύονται, ας τεκνοποιούν, ας κυβερνούν το σπίτι», ούτε πάλι θα έλεγε για τον άνδρα που συζούσε με τη γυναίκα του πατέρα του και παραδόθηκε «στον σατανά για την καταστροφή της σάρκας, ώστε να σωθεί το πνεύμα του κατά την ημέρα του Κυρίου» —ούτε θα έλεγε πάλι: «επικυρώστε την αγάπη σας προς αυτόν, μήπως και καταποθεί ο άνθρωπος αυτός από την υπερβολική λύπη». Διότι είπε πάλι: «Σε όποιον συγχωρείτε κάτι, του το συγχωρώ κι εγώ. Διότι κι εγώ, αν έχω συγχωρήσει κάτι, το έχω συγχωρήσει για χάρη σας στο πρόσωπο του Κυρίου, για να μην εξαπατηθούμε από τον σατανά· επειδή δεν αγνοούμε τα τεχνάσματά του». Και δες πώς παρέχει τη δυνατότητα της μετάνοιας ακόμη και μετά από το παράπτωμα. 5.

Ούτε τον παρανομήσαντα στην Κόρινθο; Ο Παύλος όμως και την αγάπη του επικύρωσε απέναντί του, επειδή είδε τη διόρθωσή του· και η αιτία ήταν: Για να μην καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη, βεβαρημένος από την υπέρμετρη επίπληξη. Ούτε τις νέες χήρες δίνεις σε γάμο, εξαιτίας του ευάλωτου της ηλικίας τους; Ο Παύλος όμως το τόλμησε αυτό, του οποίου εσύ, δηλαδή, παριστάνεις τον δάσκαλο, ωσάν να έφτασες σε τέταρτο ουρανό και σε άλλον παράδεισο, και ωσάν να άκουσες πιο απόρρητα ρήματα, και να συμπεριέλαβες μεγαλύτερο κύκλο με το Ευαγγέλιο.

Αυτόν δε που αποκόπηκε εξαιτίας της αμαρτίας, τον προσράπτει πάλι μέσω της μετάνοιας λέγοντας, ώστε να μην καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη. Έτσι, γνωρίζει να αποκόψει την κατάλληλη στιγμή το σπιλωμένο μέρος από τον χιτώνα της Εκκλησίας, και πάλι την κατάλληλη στιγμή να το προσράψει, όταν ξεπλυθεί από το μόλυσμα μέσω της μετάνοιας. Και πολλά τέτοια παραδείγματα μπορεί να δει κανείς τόσο στις αρχαιότερες διηγήσεις όσο και στη δική μας ζωή, τα οποία επιτελούνται στις εκκλησίες κατ' οικονομίαν. Διότι γνωρίζετε από ποιους αποκοπτόμαστε και με ποιους διαρκώς συνδεόμαστε· καθώς αποσχιζόμαστε από την αίρεση, συρραπτόμαστε διαπαντός με την ευσέβεια, αντικρίζοντας τότε άρρηκτο τον χιτώνα της Εκκλησίας, όταν δηλαδή αυτή αποκοπεί από την κοινωνία με την αίρεση. Αλλά είτε ο λόγος φιλοσοφεί περί των όντων σύμφωνα με τη θεωρία που εξετάσαμε προηγουμένως, είτε διδάσκει τέτοια ζητήματα μέσα από αυτή τη συμβουλή, η ρήση από κάθε άποψη εμπεριέχει το επωφελές και το χρήσιμο, αφού αποκόπτει εν καιρώ εκείνα των οποίων η συνάφεια είναι πονηρή, και πάλι στον κατάλληλο καιρό ενώνει εκείνα των οποίων η ένωση είναι ωφέλιμη.

Όπως ακριβώς και ο Παύλος, εκείνον που βεβήλωσε το κρεβάτι του πατέρα του, τον μαστιγώνει με τον λόγο του για όσο διάστημα εκείνος παρέμενε αναίσθητος απέναντι στην αμαρτία· όταν όμως η θεραπεία της επίπληξης άγγιξε τον άνθρωπο, θεωρώντας τον πλέον μακάριο εξαιτίας του πένθους του, αρχίζει να τον παρηγορεί, για να μην καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος, όπως λέει, από την υπερβολική λύπη. Ας θεωρηθεί λοιπόν από εμάς και αυτό το νόημα ως όχι άχρηστο, ως προς την προκείμενη εξέταση του μακαρισμού όσον αφορά τον ενάρετο βίο, επειδή κατά κάποιον τρόπο η αμαρτία πλεονάζει στην ανθρώπινη φύση· και ως φάρμακο για αυτήν έχει αποδειχθεί το πένθος που προέρχεται από τη μετάνοια. Αλλά μου φαίνεται ότι ο Λόγος υποδηλώνει κάτι βαθύτερο από τα προλεχθέντα με τη διαρκή και παρατατική ενέργεια του πένθους, καθοδηγώντας μας να νοήσουμε κάτι άλλο πέρα από αυτό. Διότι, εάν υποδείκνυε μόνο τη μεταμέλεια για το αμάρτημα, θα ήταν πιο λογικό να μακαρίζονται εκείνοι που πένθησαν στο παρελθόν, και όχι εκείνοι που πενθούν αδιάκοπα· όπως ακριβώς, ως παράδειγμα, συγκρίνοντας με την κατάσταση της ασθένειας, μακαρίζουμε όσους έχουν θεραπευτεί, και όχι αυτούς που βρίσκονται διαρκώς υπό θεραπεία. Διότι η παράταση της θεραπείας υποδηλώνει ταυτόχρονα και το διαρκές της ασθένειας.

Έπειτα, ερμηνεύοντας ο ίδιος ότι το «κατένυξε» σημαίνει «κατέπληξε», είπε: «Μάτια ώστε να μη βλέπουν και αυτιά ώστε να μην ακούν». Αυτό πράγματι συνηθίζει να συμβαίνει σε όσους καταπλήσσονται· διότι, καθώς ο νους ταράζεται, οι αισθήσεις παύουν να επιτελούν τις οικείες λειτουργίες τους. Άκουσε, όμως, τι σημαίνει αυτό από τη Γραφή, η οποία λέει: «Μακάριος είναι εκείνος που δεν καταβλήθηκε από τη λύπη για την αμαρτία». Και όμως, η κατά Θεόν λύπη επιφέρει μετάνοια που οδηγεί σε σωτηρία αμετάκλητη. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που λέει; Αν υποστηρίζαμε, όπως νομίζουν ορισμένοι, ότι εδώ μακαρίζεται εκείνος που δεν αμάρτησε καθόλου, ίσως κανείς να μην μπορούσε να μετάσχει σε αυτόν τον μακαρισμό· διότι όλοι είμαστε υπόλογοι σε επιτίμια. Ποιος, πράγματι, θα καυχηθεί ότι έχει αγνή καρδιά; Ή ποιος θα ισχυριστεί με παρρησία ότι είναι καθαρός από αμαρτίες; Αν όμως λέγαμε ότι μακαρίζει όχι εκείνον που δεν λυπήθηκε, αλλά εκείνον που δεν καταβλήθηκε από τη λύπη ούτε εγκατέλειψε εκ των προτέρων τη σωτηρία του, όπως συνέβη στον Ιούδα, ο οποίος έθεσε τέλος στη ζωή του με αγχόνη —πράγμα που φοβόταν ο θεσπέσιος Παύλος μήπως πάθει και εκείνος που είχε πορνεύσει μεταξύ των Κορινθίων, και γι’ αυτό έλεγε να τον δεχθούν αφού μετανοήσει, «μήπως ένας τέτοιος άνθρωπος καταποντιστεί από την υπερβολική λύπη»—, τότε ίσως να προσεγγίζαμε κάπως την αλήθεια του ρητού. Και αν η κατάνυξη λέγεται επίσης με θετική σημασία, ας μην απορεί κανείς· διότι και εκεί δηλώνει τον τραυματισμό από τα καλά, όπως ακριβώς αναφωνούσε και η ψυχή που ποθούσε τον θείο έρωτα: «Διότι είμαι πληγωμένη από αγάπη».

Άκουσε πώς σπεύδει ο Παύλος και παρακινεί πολλούς άλλους, βλέποντας κάποιον άνθρωπο που πρόκειται να καταποντιστεί. «Επικυρώστε την αγάπη σας προς αυτόν», λέει, «μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Γι' αυτό παραγγέλλει να του τείνουν γρήγορα το χέρι, ώστε, όσο εμείς καθυστερούμε και αναβάλλουμε, να μην προφτάσει εκείνος να καταποθεί. Ας γίνουμε, λοιπόν, στοργικοί και προστατευτικοί απέναντι στους αδελφούς μας.

γ΄. Πλην όμως, πρόσεξε τούτο: ότι, αν αδιαφορήσεις και παραβλέψεις το κακό, κάποτε θα καταλάβει και εσένα. Επομένως, αν όχι για τον αδελφό σου, τουλάχιστον για τον εαυτό σου δραστηριοποιήσου, και αναχαίτισε τον λοιμό, σταμάτησε εγκαίρως τη σήψη και κατάκοψε την εξάπλωσή της. Αφού λοιπόν είπε αυτά και περισσότερα από αυτά, και αφού έδωσε εντολή να παραδοθεί αυτός στον Σατανά, λέει αργότερα, επειδή εκείνος μετανόησε και έγινε καλύτερος: «Αρκεί σε έναν τέτοιο άνθρωπο αυτό το επιτίμιο που του επιβλήθηκε από τους περισσότερους· επικυρώστε λοιπόν την αγάπη σας προς αυτόν». Διότι, εφόσον τον κατέστησε κοινό εχθρό και πολέμιο όλων και τον απέβαλε από το ποίμνιο και τον απέκοψε από το σώμα, πρόσεξε με πόση σπουδή ενεργεί για να τον ενώσει και να τον συνδέσει πάλι. Διότι δεν είπε απλώς, «Αγαπήστε τον», αλλά, «Επικυρώστε την αγάπη σας προς αυτόν», δηλαδή επιδείξτε φιλία σταθερή και ακλόνητη, θερμή, ζέουσα και πύρινη, και δείξτε μια εύνοια ικανή να αντισταθμίσει την προηγούμενη απέχθεια. Τι συνέβη; Πες μου· δεν τον παρέδωσες στον Σατανά; Ναι, λέει, αλλά όχι για να παραμείνει στα χέρια του Σατανά, αλλά για να απαλλαγεί γρήγορα από την τυραννία του. Όμως, όπως ακριβώς έλεγα, πρόσεξε πώς φοβάται την απελπισία ο Παύλος, θεωρώντας την ως μεγάλο όπλο του διαβόλου. Διότι, αφού είπε, «Επικυρώστε την αγάπη σας προς αυτόν», προσθέτει και την αιτία: «Μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Στον φάρυγγα του λύκου, λέει, βρίσκεται το πρόβατο· ας προφτάσουμε λοιπόν.

Διότι, το ότι εάν ζούσε θα είχε σωθεί και αυτός, είναι προφανές από εκείνους που τον σταύρωσαν· διότι εάν έσωσε εκείνους που τον ανέβασαν στον σταυρό, και ενώ βρισκόταν πάνω στον ίδιο τον σταυρό παρακαλούσε τον Πατέρα και ζητούσε συγγνώμη για το τόλμημά τους, είναι ολοφάνερο ότι και αυτόν που τον πρόδωσε, εάν επεδείκνυε μετάνοια με τον πρέποντα τρόπο, θα τον δεχόταν με κάθε ευμένεια· αλλά εκείνος δεν άντεξε να παραμείνει στο φάρμακο της θεραπείας, έχοντας καταποθεί από την υπερβολική λύπη. Αυτό ακριβώς φοβούμενος λοιπόν και ο Παύλος, παρακινεί τους Κορινθίους να εξαρπάσουν τον άνθρωπο από τον λάρυγγα του διαβόλου. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε τα των Κορινθίων; Ο Πέτρος, μετά την κοινωνία των μυστηρίων, αρνήθηκε τρεις φορές, και με τα δάκρυά του εξάλειψε τα πάντα· ο Παύλος, όντας διώκτης και βλάσφημος και υβριστής, και καταδιώκοντας όχι μόνο τον Εσταυρωμένο, αλλά και όλους τους πιστούς Του, αφού μετανόησε, έγινε απόστολος.

Και δεν λέγει, «Σε αυτόν που διέπραξε πορνεία», αλλά πάλι, «Σε έναν τέτοιον», όπως και στην προηγούμενη· όχι όμως για την ίδια αιτία, αλλά εκεί μεν από ντροπή, εδώ δε από επιείκεια. Γι' αυτό πλέον δεν μνημονεύει πουθενά την αμαρτία· διότι ήταν καιρός συγχωρήσεως. Ώστε, αντίθετα, μάλλον πρέπει να τον συγχωρήσετε και να τον παρηγορήσετε, μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη.

Διότι δεν παραγγέλλει μόνο να λυθεί η επιτίμηση, αλλά και τον επαναφέρει στην προηγούμενη κατάσταση. Διότι, αν κάποιος απλώς αφήσει ελεύθερο αυτόν που μαστιγώθηκε και δεν τον θεραπεύσει, δεν έκανε τίποτα. Πρόσεξε δε πώς τον συγκρατεί πάλι, ώστε να μη γίνει χειρότερος λόγω της συγχώρησης. Διότι, αν και εξομολογήθηκε και μετανόησε, αποδεικνύει ότι λαμβάνει την άφεση όχι τόσο εξαιτίας της μετάνοιας, όσο εξαιτίας της δωρεάς. Γι' αυτό λέει: «Να τον συγχωρήσετε και να τον παρηγορήσετε». Και η συνέχεια πάλι το ίδιο δηλώνει. Διότι όχι επειδή είναι άξιος, ούτε επειδή επέδειξε επαρκή μετάνοια, αλλά επειδή είναι ασθενής, γι' αυτό λέει: Σας παρακαλώ· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Αυτό δε, αφενός μαρτυρούσε τη μεγάλη του μετάνοια, και αφετέρου δεν τον άφηνε να φτάσει στην απόγνωση. Τι σημαίνει όμως το «να καταποθεί»; Είτε να κάνει αυτό ακριβώς που έκανε και ο Ιούδας, είτε και να γίνει χειρότερος όσο ζει. Διότι, αν αποσκιρτήσει, λέει, επειδή δεν μπορεί να υποφέρει πλέον την οδύνη από την εντεινόμενη επίπληξη, πολλές φορές, έχοντας πέσει σε απόγνωση, θα καταλήξει είτε στην αγχόνη είτε πλέον σε μεγαλύτερη κακία. Πρέπει λοιπόν να προλάβουμε την κατάσταση, ώστε να μη γίνει χειρότερη η πληγή, και να μη χάσουμε, λόγω της αμετρίας, αυτό που έχουμε ήδη κατορθώσει.

Ε΄. Παρατήρησε όμως από την αρχή: «Εάν κάποιος προκάλεσε λύπη», λέει, «δεν λύπησε εμένα, αλλά εν μέρει, για να μην επιβαρύνω όλους σας»· έπειτα πάλι: «Αρκετό είναι για τον άνθρωπο αυτόν το επιτίμιο τούτο, το οποίο του επιβλήθηκε από τους περισσοτέρους». Αυτή είναι η απόφαση και η γνώμη του. Αλλά δεν σταμάτησε στην απόφαση, παρά τους καθιστά πάλι συμμέτοχους, λέγοντας: «Ώστε απεναντίας, είναι προτιμότερο εσείς να τον συγχωρήσετε και να τον παρηγορήσετε. Γι' αυτό σας παρακαλώ να επικυρώσετε την αγάπη σας προς αυτόν». Αφού πάλι κατέστησε το όλο ζήτημα δική τους υπόθεση, μεταβαίνει στη δική του εξουσία, λέγοντας: «Διότι γι' αυτό και σας έγραψα, για να γνωρίσω τη δοκιμή σας, εάν είστε σε όλα υπάκουοι».

Γι' αυτό ο Παύλος έλεγε: «Μήπως από την υπερβολική λύπη καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος». «Αυτά όμως δεν σας τα είπα από την αρχή», λέει. Για ποιον λόγο όμως δεν τα είπε από την αρχή; Για να μην πει κάποιος ότι τα έλεγε εικάζοντας από όσα συνέβαιναν συχνά. Και γιατί άραγε καταπιάνεται με ένα πράγμα που παρουσιάζει τόση δυσκολία; Γνώριζα βέβαια, λέει, αυτά και από την αρχή, και δεν απέφευγα να τα πω επειδή τα αγνοούσα, αλλά «διότι ήμουν μαζί σας». Και αυτό πάλι το εκφράζει με τρόπο ανθρώπινο· σαν να έλεγε: Διότι ήσασταν ασφαλείς, και είχατε τη δυνατότητα να ρωτάτε όποτε θέλατε, και όλος ο πόλεμος στρεφόταν εναντίον μου, συνεπώς ήταν περιττό να σας τα πω αυτά από την αρχή.

Πάλι, κάποιοι άλλοι επιδιώκουν την υπέρμετρη λύπη για τα αμαρτήματα θεωρώντας την ως κάτι ωφέλιμο· αλλά και αυτό αποτελεί διαβολική μεθοδεία, πράγμα που το απέδειξε ο Ιούδας· γι' αυτό εξάλλου και απαγχονίστηκε. Για τον λόγο αυτόν και ο Παύλος φοβόταν για εκείνον που είχε πορνεύσει, μήπως πάθει κάτι τέτοιο, και προέτρεπε τους Κορινθίους να τον διασώσουν γρήγορα, «μήπως καταποθεί ο τοιούτος από την υπερβολική λύπη». Έπειτα, δείχνοντας ότι κάτι τέτοιο αποτελεί δική του ενέδρα, λέει: «Μήπως πλεονεκτηθούμε από τον Σατανά· διότι δεν αγνοούμε τα νοήματά του», ότι δηλαδή επιτίθεται με πολύ δόλο. Επειδή, εάν πολεμούσε με παρρησία και φανερά, η νίκη θα ήταν εύκολη και απλή· μάλλον όμως και τώρα, εάν νήφουμε, εύκολη θα είναι. Διότι απέναντι σε καθεμία από αυτές τις οδούς μάς έχει εξοπλίσει ο Θεός. Πείθοντάς μας λοιπόν να μην καταφρονούμε ούτε αυτά τα μικρά, άκουσε τι προτρέπει λέγοντας: «Εκείνος που θα πει στον αδελφό του, "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα»· και, «Εκείνος που κοίταξε με ακόλαστα μάτια, είναι ολοκληρωμένος μοιχός». Και ταλανίζει όσους γελούν, και παντού εξαλείφει τις αρχές και τα σπέρματα των κακών, και λέει ότι θα δώσουμε λόγο και για κάθε αργή λέξη. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Ιώβ θεράπευε ακόμη και τους λογισμούς των παιδιών του. Και για να μην απελπιζόμαστε λέει: «Μήπως αυτός που πέφτει, δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται, δεν επιστρέφει;»

Και πάλι: «Δεν επιθυμώ καθόλου τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει»· και, «Σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή του». Και πολλά άλλα τέτοια λόγια και παραδείγματα βρίσκονται καταγεγραμμένα στη Γραφή. Και για να μην οδηγηθούμε στην απώλεια με το πρόσχημα της ευλάβειας, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ας ορθώνουμε ως τείχος τη σύνεση που πηγάζει από τις Γραφές σε όλους τους δρόμους που εκτρέπουν τους αμελείς. Μήτε να λες: «Τι πειράζει δηλαδή, εάν κοιτάξω διερευνητικά μια όμορφη γυναίκα;». Διότι, εάν διαπράξεις τη μοιχεία μέσα στην καρδιά σου, γρήγορα θα τολμήσεις να την πράξεις και σαρκικά.

Αλλά, όπως ακριβώς έλεγα, πρόσεξε πώς φοβάται την απόγνωση ο Παύλος, ως μεγάλο όπλο του διαβόλου. Διότι, αφού είπε, «Επικυρώστε την αγάπη σας προς αυτόν», προσθέτει και την αιτία: «Μήπως τυχόν καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Μέσα στον φάρυγγα του λύκου, λέει, βρίσκεται το πρόβατο· ας προφθάσουμε, λοιπόν, ας το αρπάξουμε έγκαιρα, προτού το καταπιεί και καταστρέψει το μέλος μας. Σε τρικυμία βρίσκεται τώρα το πλοίο· ας φροντίσουμε να το διασώσουμε πριν από το ναυάγιο. Διότι, όπως ακριβώς όταν η θάλασσα φουσκώνει και τα κύματα υψώνονται από παντού, το σκάφος καταποντίζεται, έτσι και η ψυχή, όταν η αθυμία την περικυκλώνει από παντού, πνίγεται γρήγορα, αν δεν έχει κάποιον να της απλώσει το χέρι· και η σωτήρια λύπη για τα αμαρτήματα, γίνεται ολέθρια εξαιτίας της αμετρίας. Γνωρίζοντας, λοιπόν, ο Παύλος αυτό που έκανε ο διάβολος στην περίπτωση του Ιούδα, φοβήθηκε μήπως συμβεί αυτό και εδώ. Και τι έκανε στην περίπτωση του Ιούδα; Μετανόησε ο Ιούδας· διότι λέει: «Αμάρτησα, παραδίδοντας αθώο αίμα».

Διότι γι’ αυτό ήλθε και να σταυρωθεί. Τι έκανε λοιπόν εκείνος; Τον ταράκωσε, τον σκοτείνιασε με την υπερβολή της αθυμίας, τον καταδίωξε, τον έσπρωξε, ώσπου τον οδήγησε στη θηλιά· και τον έβγαλε από την παρούσα ζωή και του στέρησε την προθυμία για μετάνοια. Ότι, αν ζούσε, θα σωζόταν κι αυτός, είναι φανερό από εκείνους που Τον σταύρωσαν. Διότι, αν έσωσε εκείνους που Τον ανέβασαν στον Σταυρό, και ενώ βρισκόταν επάνω στον ίδιο τον Σταυρό παρακαλούσε τον Πατέρα και ζητούσε γι’ αυτούς συγχώρηση για το τόλμημά τους, είναι ολοφάνερο ότι και τον προδότη, αν έδειχνε τη μετάνοια με τον πρέποντα τρόπο, θα τον δεχόταν με κάθε ευμένεια. Αλλά εκείνος δεν άντεξε να παραμείνει στο φάρμακο, επειδή καταποντίστηκε από την υπερβολική λύπη. Αυτό λοιπόν φοβούμενος ο Παύλος, σπεύδει να πείσει τους Κορινθίους να αρπάξουν τον άνθρωπο από το στόμα του διαβόλου. Και τι χρειάζεται να λέμε για τους Κορινθίους; Ο Πέτρος, μετά την κοινωνία των Μυστηρίων, αρνήθηκε τρεις φορές, και με τα δάκρυά του τα έσβησε όλα. Η πόρνη με δάκρυα εξευμένισε τον Δεσπότη. Ο Παύλος, ομολογώντας το αμάρτημά του, έγινε διδάσκαλος των μετανοούντων. Αφού λοιπόν λάβουμε αυτά τα έμπλαστρα, ας θεραπεύσουμε τα τραύματά μας, λέγοντας: «Ίασέ με, Κύριε, και θα ιαθώ· ίασε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σ’ Εσένα». Διότι, αφού μας δεχθεί ο Ιατρός, θα πει: «Εγώ είμαι που εξαλείφω τις ανομίες σου, και δεν θα τις θυμηθώ πλέον». Δες πόσα φάρμακα σου ετοίμασε ο Ιατρός· διάλεξε εσύ όποιο θέλεις.

Αλλ' όμως ο Παύλος, που τον απέκοψε από την Εκκλησία, που δεν επέτρεψε σε κανέναν να έχει κοινωνία μαζί του ούτε σε κοινό τραπέζι, που πρόσταξε να πενθούν όλοι εξαιτίας του —«Και εσείς», λέει, «έχετε κυριευθεί από οίηση και δεν πενθήσατε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας αυτός που διέπραξε αυτό το έργο»—, αυτός που τον έδιωχνε από παντού σαν να ήταν κάποιος λοιμός, που τον απέκλεισε από κάθε οικία, που τον παρέδωσε στον Σατανά, που απαίτησε από αυτόν τόσο μεγάλη τιμωρία, όταν τον είδε να οδυνάται, να μετανοεί για όσα αμάρτησε και να ανακαλεί με τα έργα του την προηγούμενη διαγωγή του, έτσι και ο ίδιος άλλαξε πάλι στάση, ώστε σε αυτούς που είχε διατάξει τα προηγούμενα, να τους παραγγείλει τώρα τα αντίθετα. Διότι αυτός που είχε πει: «Αποκόψτε τον, αποστραφείτε τον, πενθήστε, και ας τον παραλάβει ο διάβολος», τι λέει τώρα; «Επικυρώστε την αγάπη σας απέναντί του, μήπως ο άνθρωπος αυτός καταποθεί από την υπερβολική λύπη και υπερφαλαγγιστούμε από τον Σατανά· διότι δεν αγνοούμε τα σχέδιά του». Βλέπεις πώς η υπερβολική θλίψη είναι κάτι το σατανικό και αποτελεί έργο της δικής του παγίδας, καθώς αυτός μετατρέπει, μέσω της υπερβολής, το σωτήριο φάρμακο σε δηλητήριο;

Αν όμως, για όσα ο ίδιος έσφαλε, και μάλιστα σε τέτοιο σφάλμα, ο Παύλος δεν επιτρέπει να παραδίδεται σε πολλή λύπη, αλλά σπεύδει και επείγεται και κάνει τα πάντα και μετέρχεται κάθε μέσο για να αποκόψει τον όγκο της αθυμίας, λέγοντας ότι η αμετρία είναι σατανική και αποτελεί πλεονεξία του διαβόλου και έργο της δικής του κακουργίας και των πονηρών του λογισμών· τότε, για τα όσα έχουν σφάλει άλλοι, και για τα οποία άλλοι πρόκειται να λογοδοτήσουν, πώς δεν είναι έσχατη ανοησία και μανία να καταρρακώνεσαι με αυτόν τον τρόπο και να θλίβεσαι, ώστε να επιφέρεις άφατο σκοτάδι στη διάνοιά σου, καθώς και πολύν αναβρασμό και σύγχυση και ταραχή και απερίγραπτη ζάλη; Αν όμως πάλι μου πεις τα ίδια, ότι δηλαδή «το θέλω μεν, αλλά δεν μπορώ», πάλι και εγώ θα σου πω τα ίδια, ότι «αυτά είναι δικαιολογίες και προφάσεις». Διότι γνωρίζω καλά το σθένος της φιλόσοφης ψυχής σου.

Και θα μπορούσε να μας το μαρτυρήσει αυτό εδώ ο μακάριος Παύλος· διότι, όχι επειδή φοβόταν κάποιον δαίμονα, αλλά την αμετρία αυτής, έγραφε στους Κορινθίους να σπλαγχνιστούν πλέον τον αμαρτωλό για όσα έσφαλε, λέγοντας: «Μήπως καταποθεί από την υπερβολική λύπη ο άνθρωπος αυτός». Εάν δε θέλεις, χάριν του λόγου ας υποθέσουμε προσωρινά ότι ο μεν δαίμονας επιτίθεται, η δε αθυμία έχει εκδιωχθεί από την ψυχή σου· ποια θα είναι η βλάβη λοιπόν; Τι θα μπορούσε από μόνος του αυτός να μας βλάψει, είτε λίγο είτε πολύ; Εκείνη όμως, και χωρίς την παρουσία τούτου, θα μπορούσε να προκαλέσει πολλά δεινά· και τους περισσότερους από εκείνους που κρεμάστηκαν, ή θανατώθηκαν με ξίφος, ή πνίγηκαν σε ποτάμια, ή με κάποιον άλλον τρόπο κατέστρεψαν τον εαυτό τους, θα διαπιστώσουμε ότι ωθήθηκαν σε αυτούς τους βίαιους θανάτους από την αθυμία· εάν δε υπάρχουν ανάμεσά τους και κάποιοι δαιμονισμένοι, και αυτών την απώλεια δεν πρέπει να την καταλογίσουμε στον δαίμονα, αλλά στην τυραννία και τη βία της αθυμίας. «Και πώς είναι δυνατόν», λέει, «να μην κυριεύεται κανείς από αθυμία;» Εάν, αφού απομακρυνθείς από τη γνώμη των πολλών για το ζήτημα, στρέψεις το φρόνημά σου στα άνω. Διότι τώρα, επειδή οι πολλοί θεωρούν το πράγμα φοβερό, έτσι φαίνεται και σε εσένα· εάν όμως θελήσεις, απαλλαγμένος από τη μάταιη και πεπλανημένη προκατάληψη, να το εξετάσεις με ακρίβεια αυτό καθαυτό, θα διαπιστώσεις ότι δεν παρέχει καμία αφορμή για αθυμία, όπως άλλωστε έχει ήδη αποδειχθεί από εμάς πολλές φορές.

Γι' αυτό τον λόγο ο Παύλος, γράφοντας προς εκείνους που στέκονται σταθεροί και αγωνίζονται, έλεγε: «Χαίρετε εν Κυρίω πάντοτε· πάλι θα πω, χαίρετε». Προς εκείνους όμως που είχαν περιπέσει σε αμέλεια και είχαν υποστεί μεγάλη φλεγμονή, έλεγε: «Και εσείς είστε γεμάτοι έπαρση, και δεν πενθήσατε μάλλον». Διότι εκείνος που παχαίνει από το πάχος των αμαρτημάτων, ας αδυνατίσει και ας καταπονηθεί με αυτό το φάρμακο· εκείνος όμως που χαίρει πνευματικής ευεξίας και διατηρεί τον εαυτό του στην πρέπουσα κατάσταση, για ποιον λόγο να φθείρει την ευεξία του εξαιτίας της αθυμίας; Διότι αυτή είναι τόσο δραστική, ώστε ακόμη και σε εκείνους που την έχουν ανάγκη, εάν εφαρμοστεί για περισσότερο χρόνο από τον δέοντα, προξενεί μεγάλα κακά. Αυτό ακριβώς φοβήθηκε και ο μακάριος Παύλος, και έδωσε εντολή να την απομακρύνουν γρήγορα, αφού πρώτα επιτελέσει το έργο της, και προσέθετε την εξής αιτία, την οποία αναφέρω εγώ τώρα: «Μήπως», λέει, «καταποθεί ο άνθρωπος αυτός από την υπερβολική λύπη».

Δείχνει πολλή στοργή, εφόσον ο ίδιος πονάει πολύ περισσότερο από εκείνους που έχουν αμαρτήσει. «Αν όμως κάποιος έχει προκαλέσει λύπη, δεν έχει λυπήσει εμένα, αλλά εν μέρει, για να μην επιβαρύνω όλους εσάς.» Γνωρίζω, λέει, ότι λυπηθήκατε μαζί μου και αγανακτήσατε μαζί μου για εκείνον που πόρνευσε, και εν μέρει όλους σας λύπησε αυτό που συνέβη. Γι' αυτόν τον λόγο είπα «εν μέρει», όχι επειδή εσείς πονέσατε λιγότερο από εμένα, αλλά για να μην επιβαρύνω εκείνον που πόρνευσε. «Αρκετό είναι σε έναν τέτοιον άνθρωπο αυτό το επιτίμιο από τους περισσότερους.» Δεν λέει, «σε εκείνον που πόρνευσε», αλλά, «σε έναν τέτοιον», ελαφρύνοντας το βάρος. «Ώστε, αντίθετα, πρέπει μάλλον να τον συγχωρήσετε και να τον παρηγορήσετε, μήπως τυχόν καταποθεί από την υπερβολική λύπη ο άνθρωπος αυτός. Γι' αυτό σας παρακαλώ να επιβεβαιώσετε την αγάπη σας προς αυτόν· διότι γι' αυτόν τον σκοπό σας έγραψα, για να δοκιμάσω και να γνωρίσω αν είστε σε όλα υπάκουοι.» Όχι μόνο διατάσσει να λυθεί το επιτίμιο, αλλά και να του προσφέρουν παρηγοριά σε όλα. Και τους επαινεί, υπενθυμίζοντάς τους την προηγούμενη υπακοή τους και προβάλλοντάς την. «Σε όποιον δε συγχωρείτε κάτι, το συγχωρώ κι εγώ.» Δες πώς δίνει τη δεύτερη θέση στον εαυτό του, παρουσιάζοντας εκείνους να προηγούνται και τον εαυτό του να ακολουθεί· πράγμα που μπορεί κατεξοχήν να μαλακώσει ένα υπεροπτικό φρόνημα. «Διότι και εγώ ό,τι έχω συγχωρήσει, αν έχω συγχωρήσει κάτι, το έκανα για εσάς.» Για να μην τους κάνει όμως νωθρούς νομίζοντας ότι είναι οι ίδιοι κύριοι, τους πιέζει πάλι προς την υπακοή, λέγοντας: Διότι και αυτό ακριβώς το έκανα για χάρη σας. «Εν προσώπω Χριστού.»

Διότι πού θα φαινόταν η διαφορά μεταξύ εκείνων που πρόδωσαν την αλήθεια και εκείνων που δεν την πρόδωσαν, μεταξύ εκείνων που αγωνίστηκαν γενναία και εκείνων που καθόλου δεν επέλεξαν να υποφέρουν υπέρ του καλού; Και πού είναι ο Χριστός και ο Βελίαρ, το φως και το σκότος, εάν όλα αναμειγνύονται, και υπάρχει κρίση πριν από τη συνοδική κρίση, και ειρήνη πριν από την ειρήνη; Αυτό είναι απαράδεκτο, ω κράτιστε των πατέρων, όπως τουλάχιστον φαίνεται σε εμάς, και θα λέγαμε, και σύμφωνα με την αλήθεια. Αρκεί για έναν τέτοιο άνθρωπο αυτό το επιτίμιο από τους περισσότερους, όπως λέει ο απόστολος, ώστε να μην καταποθεί ο τέτοιος από την υπερβολική λύπη. Δεν πρέπει όμως να αποκατασταθεί στον βαθμό από τον οποίο αποκλείστηκε εξαιτίας της παράβασης μέχρι τον κατάλληλο καιρό, ώστε και το είδος του σφάλματος να τιμωρείται πιο αποτρεπτικά και να υποδεικνύεται ο τρόπος της θεραπείας, λαμβάνοντας ικανοποίηση μέσω της προλήψεως, αν και κατ' εξαίρεση και από ανάγκη, όταν δεν παρίσταται κάποιος άμεμπτος, έχει επιτραπεί σε εκείνον που έχει ήδη τεθεί υπό περιορισμό να τελεί κάποια ιερατικά καθήκοντα, τα οποία γνωρίζει καλά και η τελειότητά σου. Όμως, όπως αυτός ο πρεσβύτερος, αναλογιζόμενος όσα είχε πράξει και πριν από την επιδρομή των βαρβάρων και το ότι φώτισε (βάπτισε) πολλούς εδώ, και ότι πρέπει, όπως λένε, για όλους αυτούς τους λόγους να είναι απαλλαγμένος, δεν ανέχθηκε να υποβληθεί στην ίδια μεταχείριση με εκείνους που έχουν τεθεί υπό επιτίμιο εδώ. Γι' αυτό τον αφήσαμε ελεύθερο να διαχειριστεί ο ίδιος την κατάστασή του, ώστε να πράξει όπως θα έκρινε, χωρίς ούτε να τον απαλλάξουμε ούτε να τον αποκλείσουμε.

Γι' αυτόν τον λόγο κλαίω και θρηνώ για ορισμένους· διότι, εφόσον δεν έκριναν καλό να έχουν τον Θεό με επίγνωση σωτηρίας, τους παρέδωσε σε αποδοκιμασμένο νου ώστε να πράττουν τα απρεπή. Διστάζω δε να πω, ότι και εσείς έχετε κυριευτεί από έπαρση, και δεν πενθήσατε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας αυτός που έπραξε αυτό το έργο· γι' αυτό προκαλείται και περιφρόνηση και συμμετοχή στο ίδιο πάθος. Διότι δεν τον αποστρέφεστε, όπως πρέπει. Μην οργίζεστε εναντίον μου που σας ελέγχω, ούτε να εξοργίζεστε τόσο πολύ ώστε να αποφεύγω να πω ότι έναν τέτοιον άνθρωπο τον αποδέχεστε, για να μην καταποθεί από την υπερβολική λύπη· αντίθετα, συναναστρέφεστε μαζί του χωρίς θλίψη και μάλιστα συλλογίζεστε προς απώλεια. Και πράττοντας το ρητό «αν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου», δεν το κατανοείτε.

Αλλά ο λόγος γι' αυτά είναι αρκετός· στη συνέχεια, σχετικά με τον αδελφό Μέμνονα, εφόσον οπωσδήποτε έχει ανακληθεί στην τάξη του, πρέπει εμείς να τον δεχτούμε, για να μην «καταποθεί ένας τέτοιος από την υπερβολική λύπη». Όμως εκείνο έχω να πω, «ότι καθένας που πράττει την αμαρτία, δεν είναι μόνο δούλος της αμαρτίας», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, αλλά είναι και βδελυρός σε εκείνους που αγαπούν την αρετή. Και ίσως ντρεπόμαστε ακόμη και να τον ασπαστούμε, για να μη μολυνθούμε από την αμαρτία. Αλλά επειδή ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δεν απέρριψε τον άσωτο που κατασπατάλησε τη ζωή του με πόρνες όταν αυτός προσήλθε, ας μην τον απορρίψουμε ούτε εμείς, αλλά ας δεχτούμε τον αδελφό με χαρά, και ας ευφρανθούμε για την επιστροφή του με ευγνωμοσύνη, και ας ευχηθούμε σε αυτόν τα σωτήρια. Διότι, πράττοντας έτσι σύμφωνα με την εντολή, ως μαθητές του Λόγου, θα κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων.

Και πώς, ευρισκόμενοι σε αυτήν την κατάσταση, θα ήμασταν άξιοι να ονομαζόμαστε μαθητές του Κυρίου, όταν ο ίδιος διακηρύσσει και λέει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας»; Και αλλού πάλι: «Εάν εσείς μείνετε στον δικό μου λόγο, είστε αληθινά μαθητές μου, και θα γνωρίσετε την αλήθεια, και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει». Επομένως, εφόσον δεν έχουμε την αγάπη και την αλήθεια, αλλά έχθρες και μάχες και διχοστασίες, δεν γινόμαστε μαθητές του Χριστού, αλλά του εχθρού του Χριστού, αν και είναι βαρύς ο λόγος. Και για ποιον λόγο λοιπόν ζούμε εμείς οι ταπεινοί; Και γιατί αναπνέουμε τον αέρα, εφόσον δεν πράττουμε τα ευάρεστα στον Κύριο; Τι ωφελήθηκε λοιπόν ο αδελφός Καρτέριος με το να χωριστεί από εμάς και να φύγει σε άλλη συνοδεία; Αυτό βέβαια το να μεταβαίνει κανείς από τη μία συνοδεία στην άλλη είναι βλαβερό και εντελώς αδόκιμο· το να το πράττει όμως αυτό αφού χωριστεί από τον καθηγούμενό του, δεν θα αποτελούσε αιτία για κάθε είδους υποψία; Και μάλιστα για τα θέματα για τα οποία κατηγορήθηκε, κατακρίθηκε και επιτιμήθηκε ο αδελφός. Για τις αιτίες αυτές, όπως φαίνεται, μη υπομένοντας την ασφάλεια και το ανεξομολόγητο της δικής του συνειδήσεως, ζήτησε τον αποχωρισμό· και εγώ, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία του, ώστε να «μην καταποθεί από την υπερβολική λύπη» πέφτοντας σε μεγαλύτερο κακό, οικονόμησα τον χωρισμό. Έγινε γνωστό λοιπόν ότι άδικα και μάταια κατηγορούσε τον έναν και τον άλλον, συγκεντρώνοντας προφάσεις για τον χωρισμό, και προκαλώντας έτσι ταραχή σε εμάς. «