Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:6

Αυτά, λοιπόν, και όλα τα άλλα παρόμοια με αυτά, τα τόσο θαυμαστά, τα τόσο υψηλά, τα τόσο ανυπέρβλητα, θα τα συμπαρασύρουμε προς τα κάτω μαζί τους εξαιτίας των εκφράσεων που τα ταπεινώνουν; Ή μήπως δεν θα αναζητήσουμε και δεν θα αποδεχτούμε το υψηλό νόημα που κρύβεται πίσω από όσα φαίνονται χαμερπή, και, εγκύπτοντας στο ευσεβές νόημα, δεν θα διαλύσουμε ό,τι στέκεται εμπόδιο; Αλλά θα σκοντάψουμε στο φαινόμενο, θα πέσουμε και θα παραμείνουμε προσκολλημένοι στο γράμμα; Όχι βέβαια· διότι το γράμμα σκοτώνει, καταρρίπτοντας από το ύψος εκείνους που δεν στρέφουν το βλέμμα τους άνω προς το πνεύμα.

Στέκεται ο νόμος και ακούει, χωρίς να βοηθά· έδινε προσταγές που καταργούν την τυραννία του διαβόλου, μιλώντας μόνο, αλλά χωρίς να γίνεται σύμμαχος. Διότι, όπως ακριβώς ένας παιδοτρίβης, καθισμένος έξω από το σκάμμα, έβλεπε την αμαρτία να πυγμαχεί με το ανθρώπινο γένος, και έλεγε στον άνθρωπο: «Δεν θα φονεύσεις», του έλεγε: «Δεν θα μοιχεύσεις.» «Είσελθε μέσα, βοήθησε. Γιατί κάθεσαι έξω;» —«Δεν μπορώ.» —«Γιατί;» —«Νόμος είμαι, όχι νομοθέτης· γράμμα είμαι, όχι πνεύμα. Μπορώ να παρέχω το γράμμα· αλλά το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί.» —«Εσύ δεν μπορείς; Εμείς οι προφήτες, τι; Εμείς μπορούμε; Όχι. Αλλά τι κάνουμε; Κατηγορούμε μόνο· προτρέπουμε, συμβουλεύουμε.» Η αμαρτία, τι είναι; Φοβερή. Ο διάβολος, τι είναι; Αμείλικτος. Και όπως ακριβώς κάποιος φοβερός που έχει ως δήμιο την αμαρτία, ο θάνατος ακολουθούσε εξολοθρεύοντας τους πάντες. Εισχωρούσε η αμαρτία, πάλευε· ηττάτο ο άνθρωπος· περιφερόταν προσπαθώντας να νικήσει, και βρισκόταν σε αδιέξοδο. Τι έπρεπε να γίνει; Ο νόμος ατονεί, οι προφήτες συμβουλεύουν, η αμαρτία είναι ισχυρή, ο διάβολος φοβερός, ο θάνατος επικείμενος και αμείλικτος. Τι έπρεπε να γίνει;

Γι' αυτό ακριβώς, επειδή εξέφρασε κάτι μεγάλο, γρήγορα συγκρατεί τον εαυτό του, λέγοντας: «Τέτοια δε πεποίθηση έχουμε μέσω του Χριστού προς τον Θεό». Και πάλι αναθέτει τα πάντα στον Θεό· διότι, λέει, ο Χριστός είναι ο αίτιος αυτών για εμάς. «Όχι ότι είμαστε ικανοί από τον εαυτό μας να λογαριάσουμε κάτι, σαν να προέρχεται από εμάς». Πρόσεξε πάλι και μία άλλη διόρθωση. Διότι κατέχει σε υπερβολικό βαθμό κυρίως αυτή την αρετή, την ταπεινοφροσύνη εννοώ. Γι' αυτό, όταν πει κάτι σπουδαίο για τον εαυτό του, καταβάλλει κάθε προσπάθεια, ώστε να μετριάσει εντόνως αυτό που ειπώθηκε με κάθε τρόπο· πράγμα που κάνει και εδώ, λέγοντας: «Όχι ότι είμαστε ικανοί από τον εαυτό μας να λογαριάσουμε κάτι σαν να προέρχεται από εμάς». Δηλαδή: Δεν είπα το «έχουμε πεποίθηση» με την έννοια ότι το ένα μέρος είναι δικό μας και το άλλο του Θεού· αλλά το παν το αναθέτω και το αποδίδω σε Αυτόν. Διότι η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς διακόνους της Καινής Διαθήκης.

ΟΜΙΛΙΑ Ζ'. Εάν λοιπόν η διακονία του θανάτου, η οποία ήταν χαραγμένη με γράμματα σε πέτρες, περιβλήθηκε με τέτοια δόξα, ώστε οι υιοί του Ισραήλ να μην μπορούν να ατενίσουν το πρόσωπο του Μωυσή εξαιτίας της δόξας του προσώπου του, η οποία επρόκειτο να καταργηθεί· πώς δεν θα έχει πολύ περισσότερη δόξα η διακονία του Πνεύματος; α'. Είπε ότι οι πλάκες του Μωυσή ήταν πέτρινες και ότι είχαν γράμματα, ενώ αυτές εδώ, οι καρδιές των αποστόλων, ήταν σάρκινες και ήταν γραμμένες με το Πνεύμα· και ότι το μεν γράμμα σκοτώνει, ενώ το Πνεύμα ζωοποιεί. Απέμενε, λοιπόν, σε αυτή τη σύγκριση να προστεθεί και ένα άλλο όχι μικρό στοιχείο, αυτό της δόξας του Μωυσή· την οποία εδώ, στην Καινή Διαθήκη, κανείς δεν είδε με τα μάτια του σώματος. Γι' αυτό και φαινόταν σπουδαία, επειδή η δόξα της ήταν αισθητή· διότι φαινόταν με τα μάτια του σώματος, κι ας ήταν απρόσιτη· ενώ η δόξα της Καινής Διαθήκης είναι νοητή. Διότι στους πιο αδύναμους η κατανόηση μιας τέτοιας υπεροχής δεν είναι σαφής· αντίθετα, εκείνη (η αισθητή δόξα) τους συνάρπαζε περισσότερο και τους έστρεφε προς τον εαυτό της. Επειδή, λοιπόν, προέβη σε αυτή τη σύγκριση και επιδιώκει να δείξει την υπεροχή —πράγμα εξαιρετικά δύσκολο λόγω της πνευματικής νωθρότητας των ακροατών— δες τι κάνει και πώς το μεθοδεύει: εισάγει πρώτα τη διαφορά μέσω συλλογισμών, τους οποίους συνδέει με τα όσα έχουν προαναφερθεί. Διότι, λέει, αν εκείνη ήταν διακονία θανάτου, ενώ αυτή είναι διακονία ζωής, είναι αναμφίβολο ότι και η δόξα αυτής είναι μεγαλύτερη από εκείνης.

βʹ. Και ερμηνεύει σαφέστερα τι σημαίνει το «το γράμμα αποκτείνει», λέγοντας αυτό ακριβώς που είπαμε προηγουμένως, ότι ο νόμος υπεδείκνυε την αμαρτία, δεν την προκαλούσε. Πολύ περισσότερο η διακονία της δικαιοσύνης περισσεύει σε δόξα. Διότι εκείνες μεν οι πλάκες φανέρωναν τους αμαρτωλούς και τους τιμωρούσαν· τούτη δε όχι μόνο δεν τιμωρούσε τους αμαρτωλούς, αλλά και τους καθιστούσε δίκαιους· διότι αυτό ακριβώς χάριζε το βάπτισμα.

Τι σημαίνει όμως αυτό; Όπως ακριβώς, λέει, αναφέρεται ότι «Πνεύμα είναι ο Θεός», έτσι και εδώ σημαίνει «Πνεύμα είναι ο Κύριος». Αλλά δεν είπε «Πνεύμα ο Κύριος», αλλά «Ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη μία και την άλλη διατύπωση. Διότι, όταν θέλει να μιλήσει έτσι όπως ισχυρίζεσαι εσύ, δεν προσθέτει άρθρο στο επίθετο. Εξάλλου, ας εξετάσουμε όλα όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως, για ποιον έχουν ειπωθεί· όπως όταν έλεγε: «Το γράμμα αποκτείνει, ενώ το Πνεύμα ζωοποιεί»· και πάλι: «εγγεγραμμένη όχι με μελάνι, αλλά με το Πνεύμα του ζώντος Θεού»· άραγε για τον Υιό μιλούσε ή για το Πνεύμα; Είναι ολοφάνερο ότι μιλούσε για το Πνεύμα· διότι σε αυτό τους καλούσε, απομακρύνοντάς τους από το γράμμα. Διότι, για να μην ακούσει κάποιος τη λέξη «Πνεύμα» και έπειτα συλλογιστεί ότι, αφού ο Μωυσής στράφηκε προς τον Κύριο, ενώ αυτός στρέφεται προς το Πνεύμα, θεωρήσει πως λαμβάνει κάτι κατώτερο, για να διορθώσει αυτή την υποψία, λέει: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Δηλαδή, και αυτό είναι Κύριος, εννοεί. Και για να μάθεις ότι ο λόγος αναφέρεται στον Παράκλητο, πρόσθεσε: «Όπου δε είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Διότι βεβαίως δεν θα μπορούσες να πεις ότι εννοεί το εξής: «Όπου δε είναι ο Κύριος του Κυρίου». Μίλησε για ελευθερία σε αντιδιαστολή προς την προηγούμενη δουλεία. Έπειτα, για να μη νομίσεις ότι αναφέρεται σε μελλοντικό χρόνο, λέει: «Εμείς δε όλοι με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικρίζοντας σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου»· όχι εκείνην που καταργείται, αλλά αυτήν που παραμένει· «μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργείται από τον Κύριο, το Πνεύμα».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ. Το στόμα μας έχει ανοίξει προς εσάς, Κορίνθιοι, η καρδιά μας έχει πλατυνθεί. Δεν αισθάνεστε στενοχώρια από εμάς, αλλά αισθάνεστε στενοχώρια στα ίδια σας τα σπλάγχνα. αʹ. Αφού διηγήθηκε τους δικούς του πειρασμούς και τις θλίψεις: «Διότι», λέει, «με υπομονή, με θλίψεις, με ανάγκες, με στενοχώριες, με πληγές, με φυλακίσεις, με ακαταστασίες, με κόπους, με αγρυπνίες»· και αφού έδειξε ότι τούτο είναι μεγάλο αγαθό: «Διότι, ως λυπημένοι», λέει, «αλλά πάντοτε χαίροντες· ως φτωχοί, που όμως πλουτίζουν πολλούς· ως μη έχοντες τίποτα, και όμως κατέχοντας τα πάντα»· και αφού τα ονόμασε όπλα: «Ως παιδευόμενοι», λέει, «και μη θανατούμενοι»· και αφού φανέρωσε μέσα από αυτά την πολλή κηδεμονία και τη δύναμη του Θεού: «Για να φαίνεται», λέει, «ότι η υπερβολή της δυνάμεως είναι από τον Θεό και όχι από εμάς»· και αφού απαρίθμησε τους άθλους του: «Διότι πάντοτε», λέει, «περιφέρουμε τη νέκρωση αυτού»· και αφού έδειξε ότι αυτό αποτελεί σαφή απόδειξη της αναστάσεως: «Για να φανερωθεί», λέει, «και η ζωή του Ιησού στη θνητή μας σάρκα»· και σε ποια πράγματα έγινε κοινωνός, και το τι του εμπιστεύθηκαν: «Είμαστε λοιπόν πρεσβευτές υπέρ του Χριστού», λέει, «σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών»· και τίνος πράγματος είναι διάκονος, ότι δηλαδή δεν είναι του γράμματος, αλλά του πνεύματος· και ότι δεν είναι αξιοσέβαστος μόνο γι' αυτό, αλλά και για τους πειρασμούς του: «Ας είναι η χάρις στον Θεό», λέει, «ο οποίος πάντοτε μας οδηγεί σε θρίαμβο»· πρόκειται πλέον να τους επιτιμήσει, επειδή δεν διάκεινται με πολλή θέρμη απέναντί του.

Διότι δεν είπε: «Τι λοιπόν θα μπορούσα να πω;», αλλά: «Τι θα πούμε;», ωσάν να είχε τεθεί ζήτημα διαβούλευσης και γνώμης, και ωσάν να είχε συγκροτηθεί κοινή Εκκλησία, και η αντίθεση να μην προήλθε από τον ίδιο, αλλά να φανερώθηκε από την ακολουθία των όσων ελέχθησαν και από την αλήθεια των πραγμάτων. Διότι το ότι το γράμμα θανατώνει, κανείς δεν θα το αντικρούσει, λέγει· και το ότι το πνεύμα ζωοποιεί, και αυτό είναι φανερό, και κανείς δεν θα το αμφισβητούσε.

Διότι οι Γραφές υποδεικνύουν και αυτά που πρέπει να πράττουμε και αυτά που δεν πρέπει να πράττουμε· άκουσε, πράγματι, τον μακάριο αυτόν να λέει κάπου αλλού: «Έχεις την πεποίθηση ότι ο ίδιος είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, παιδαγωγός αφρόνων, δάσκαλος νηπίων». Βλέπεις ότι ο νόμος είναι φως για όσους βρίσκονται στο σκοτάδι; Εάν όμως αυτός που φανερώνει το γράμμα είναι φως, δηλαδή το γράμμα που θανατώνει, τι είναι άραγε αυτός που φανερώνει το πνεύμα που ζωοποιεί; Αν η Παλαιά είναι φως, τι είναι η Καινή, στην οποία τόσα πολλά έχουν αποκαλυφθεί; Όπου η διαφορά είναι τόσο μεγάλη, όση θα ήταν αν κάποιος άνοιγε τον ουρανό σε εκείνους που δεν γνωρίζουν τίποτα περισσότερο από τη γη, και τους έκανε να τα αντικρίσουν όλα.

Αλλά εκείνοι δεν το αντιλήφθηκαν αυτό, παρά τι λένε; Σαράντα έξι χρόνια χτιζόταν αυτός ο ναός, και εσύ σε τρεις ημέρες θα τον εγείρεις; Μιλούσαν βέβαια για τον ιουδαϊκό ναό που ήταν κατασκευασμένος από λίθους· διότι εκείνος χτιζόταν επί σαράντα έξι χρόνια μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα, καθώς οι οικοδόμοι εμποδίζονταν από τη βαρβαρική επιβουλή, και με την πάροδο πολλού χρόνου ολοκληρώθηκε αυτός ο ναός. Επειδή, λοιπόν, ο Ιησούς μιλούσε για το δικό του σώμα, υποδηλώνοντας τον σταυρό και την ανάσταση (διότι αυτό σημαίνει το: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»), εκείνοι όμως υπέθεταν ότι μιλούσε για τον ιουδαϊκό ναό· γι' αυτό και έλεγαν: «Σαράντα έξι χρόνια χτιζόταν αυτός ο ναός, και εσύ σε τρεις ημέρες θα τον εγείρεις;». Δες πώς ο ευαγγελιστής δεν το προσπέρασε αυτό, αλλά πρόσθεσε τη διόρθωση, λέγοντας: «Εκείνος όμως μιλούσε για τον ναό του σώματός του». Διότι δεν είπε: «Γκρεμίστε αυτό το σώμα», αλλά «Τον ναό», για να δείξει τον Θεό που κατοικεί μέσα του· γκρεμίστε τον ναό που είναι πολύ ανώτερος από τον ιουδαϊκό. Διότι ο ένας είχε τον νόμο, ενώ ο άλλος τον νομοθέτη· ο ένας το γράμμα που σκοτώνει, ενώ ο άλλος το πνεύμα που ζωοποιεί· ο ένας τη ράβδο του Ααρών, ενώ ο άλλος τη ράβδο του Ιεσσαί.

Τι σημαίνει, «Εμώρανε»; Απέδειξε ότι ήταν μωρή· διότι πράγματι έτσι ήταν. «Και τις αμαρτίες τους και τις ανομίες τους δεν θα τις θυμηθώ πλέον». Αλλά ο μεν προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης μάς περιγράφει τη λαμπρότητα· ο δε απόστολος, επειδή μαχόταν εναντίον των Ιουδαίων, παραθέτει παράλληλα και τα δύο, λέγοντας προηγουμένως: «Όχι σε πέτρινες πλάκες, αλλά σε σάρκινες πλάκες της καρδιάς»· και εδώ: «Όχι του γράμματος, αλλά του πνεύματος· διότι το γράμμα θανατώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί».

ε'. Κάποιος συγκέντρωσε ξύλα την ημέρα του Σαββάτου, και λιθοβολήθηκε. Είδες πώς το γράμμα θανατώνει, δηλαδή πώς ο νόμος τιμωρούσε; Μάθε πώς το πνεύμα ζωοποιεί. Εισέρχεται κάποιος γεμάτος από αμέτρητα κακά, έχοντας πορνεύσει, αρπάξει, πλεονεκτήσει, μοιχεύσει, έχοντας διαπράξει κάθε είδους κακία, νεκρωμένος πλέον από την αμαρτία· τον παραλαμβάνει η χάρη του Πνεύματος στην κολυμβήθρα, και αυτόν που είχε πορνεύσει τον καθιστά υιό του Θεού, και αυτόν που είχε νεκρωθεί από τις αμαρτίες τον ζωογονεί.

Αυτό σημαίνει το: Το δε πνεύμα ζωοποιεί. Πώς όμως ζωοποιεί; Μη ζητώντας ευθύνες για τα αμαρτήματα, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη: «Θα είμαι ίλεως απέναντι στις αδικίες τους, και τις αμαρτίες τους και τις ανομίες τους δεν θα τις θυμηθώ πλέον». Ρώτησε πάλι τον Ιουδαίο, πού συνέβη αυτό μέσα στον νόμο; Αλλά δεν θα μπορούσε να το υποδείξει. Διότι και εκείνος που μάζεψε τα ξύλα λιθοβολήθηκε, και εκείνη που πόρνευσε κατακαιγόταν, και ο Μωυσής εξαιτίας μίας αμαρτίας εξέπεσε από τη γη της επαγγελίας. Στην εποχή της χάριτος όμως, εκείνοι που έπραξαν μύρια δεινά, απολαμβάνοντας το βάπτισμα ζωογονούνται, και δεν απαιτείται από αυτούς καμία τιμωρία για τα αμαρτήματά τους.

Προς τους Θράκες, προς τους Σκύθες, προς τους Ινδούς, προς τους Μαύρους, προς τους Σαρδονίους, προς τους Γότθους, προς άγρια θηρία, και τα μετέβαλε όλα. Από πού; Από τον αρραβώνα. Πώς διήρκεσε; Από τη χάρη του Πνεύματος. Αγράμματος, γυμνός, ανυπόδητος· είναι δε Εκείνος που έδωσε και τον αρραβώνα του Πνεύματος. Γι' αυτό λέει: Και ποιος είναι ικανός για αυτά; Αλλά η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς διακόνους της Καινής Διαθήκης, όχι του γράμματος, αλλά του πνεύματος.

Διότι το ότι ο Ίδιος νομοθετεί την Καινή Διαθήκη, ούτε εσύ το αμφισβητείς. «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, μήπως είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα; Διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγούμενος· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από παλαιές ημέρες· και αυτός θα ποιμάνει τον λαό μου, τον Ισραήλ». Βλέπεις έναν λαό του Πατρός και του Υιού. Ο Υιός λέει: «Θα είμαι σε αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι σε εμένα λαός». Ο Πατέρας λέει για τον Χριστό: «Και θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Κατανόησε ότι είναι ένα το βασίλειο του Πατρός και του Υιού. Όσα ταπεινά, εξάλλου, ακούς από Αυτόν να λέει στη συνέχεια, αφού σαρκώθηκε με τη δική Του ευδοκία και ταπείνωσε τον εαυτό Του για τη σωτηρία των ανθρώπων, να τα κατανοείς με τρόπο θεοπρεπή· διότι το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί. Εάν, πράγματι, στους αποστόλους, οι οποίοι είχαν δει τα θαύματά Του και στο όνομά Του είχαν θεραπεύσει κάθε νόσο, έλεγε: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα», τι θα μπορούσε να πει προς τον Ιουδαίο, ο οποίος είναι κατά πολύ πιο νωθρός στην αντίληψη;

«Αλλ' η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος και μας κατέστησε ικανούς να είμαστε διάκονοι της Καινής Διαθήκης, όχι του γράμματος, αλλά του πνεύματος.» Το δε «κατέστησε ικανούς», σημαίνει ότι μας έκανε δυνατούς και κατάλληλους. Διότι δεν είναι μικρό πράγμα το να προσφέρουμε στην οικουμένη τέτοιες νίκες, και εντολές πολύ ανώτερες των προηγουμένων. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «όχι του γράμματος, αλλά του πνεύματος». «Διότι το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί.» Αυτά τα λέει, για να καταρρίψει εκείνους που υπερηφανεύονται για τον Ιουδαϊσμό. Διότι ο Μωυσής, λέει, δεν έφερε πνεύμα, αλλά γράμματα· ενώ σε εμάς ανατέθηκε η αποστολή να μεταδίδουμε πνεύμα. Και λέγοντας «γράμμα» εδώ, εννοεί τον νόμο, ο οποίος τιμωρεί όσους σφάλλουν· ενώ ως «πνεύμα» εννοεί τη χάρη που παρέχεται μέσω του Πνεύματος, η οποία ζωοποιεί αυτούς που έχουν νεκρωθεί από τις αμαρτίες. «Εάν δε η διακονία του θανάτου». Αναπτύσσει ακόμη περισσότερο τη σύγκριση. Το δε νόημα είναι το εξής.

Αλλά ισχυρίζονται: Είπε ο Θεός διά του νομοθέτη Μωυσή: «Τον Κύριο και Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό και όσα υπάρχουν στη γη». Αδελφοί, πράγματι πλανώνται όσοι δεν γνωρίζουν τις Γραφές, όσοι δεν γνωρίζουν πως «το γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί», όσοι δεν ερευνούν το πνεύμα που είναι κρυμμένο κάτω από το γράμμα. Προς αυτούς θα μπορούσα δίκαια να πω: Εκείνος που σας δίδαξε αυτό, ας σας διδάξει και το επόμενο. Μάθε πώς τα ερμηνεύει ο νομοθέτης, λέγοντας κάπως έτσι στο Δευτερονόμιο: «Και μίλησε ο Κύριος σε εσάς μέσα από τη φωτιά· ακούσατε ήχο λόγων, αλλά δεν είδατε κανένα ομοίωμα, παρά μόνο φωνή», και λίγο πιο κάτω: «και να προφυλάξετε πάρα πολύ τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα την ημέρα που σας μίλησε ο Κύριος στο όρος Χωρήβ μέσα από τη φωτιά, μήπως τυχόν παρανομήσετε και κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας γλυπτό ομοίωμα, οποιαδήποτε εικόνα, ομοίωμα αρσενικού ή θηλυκού, ομοίωμα οποιουδήποτε ζώου από όσα υπάρχουν στη γη, ομοίωμα οποιουδήποτε φτερωτού πτηνού» και τα εξής, και μετά από λίγο: «μήπως τυχόν, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και όλο τον κόσμο του ουρανού, παραπλανηθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρεύσεις».

Αλλά λένε: Είπε ο Θεός διά του νομοθέτη Μωυσή: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό και από όσα υπάρχουν στη γη». Αδελφοί, όντως πλανώνται όσοι δεν γνωρίζουν τις Γραφές, όσοι δεν γνωρίζουν ότι «το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί», όσοι δεν ερευνούν το πνεύμα που είναι κρυμμένο κάτω από το γράμμα. Στους οποίους δικαίως θα έλεγα: Εκείνος που σας δίδαξε αυτό, ας σας διδάξει και το επόμενο. Μάθε πώς το ερμηνεύει αυτό ο νομοθέτης λέγοντας κάπως έτσι στο Δευτερονόμιο: Βλέπεις ότι ένας είναι ο σκοπός, δηλαδή να μη λατρεύσουμε την κτίση αντί του Κτίστη, ούτε να προσφέρουμε την προσκύνηση της λατρείας, παρά μόνο στον Δημιουργό. Γι' αυτό παντού συνδέει την προσκύνηση με τη λατρεία· διότι πάλι λέει: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα».

Διότι κρύπτεται ενώ εμφανίζεται ο δημιουργός των πάντων και νομοθέτης Λόγος, καθώς εκ φύσεως είναι αόρατος, και φανερώνεται ενώ κρύπτεται, επειδή οι σοφοί πιστεύουν ότι εκ φύσεως είναι ακατάληπτος. Είθε δε να μπορέσουμε εμείς να φανερώνουμε αυτόν που κρύπτεται μέσω της αποφάσεως (αποφατικής οδού), και να ξεπεράσουμε κάθε δύναμη των σχημάτων και των αινιγμάτων που απεικονίζουν την αλήθεια και μάλλον να ανυψωθούμε αρρήτως προς τον ίδιο τον Λόγο μακριά από το γράμμα και τα φαινόμενα κατά τη δύναμη του Πνεύματος, παρά να κρύβουμε αυτόν που φανερώνεται μέσω της θέσεως (καταφατικής οδού), για να μη γίνουμε και εμείς φονιάδες του Λόγου και λατρεύσουμε, με τρόπο ελληνικό (ειδωλολατρικό), την κτίση αντί για τον Κτίστη, πιστεύοντας ότι δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο από τα ορώμενα και μεγαλοπρεπέστερο από τα αισθητά, ή, βλέποντας μόνο μέχρι το γράμμα, να δώσουμε μεγάλη αξία μόνο στο σώμα με τρόπο ιουδαϊκό, θεοποιώντας την κοιλιά και θεωρώντας δόξα την αισχύνη, και να λάβουμε τον ίδιο κλήρο με τους θεοκτόνους, επειδή δεν αναγνωρίσαμε τον Λόγο, ο οποίος έγινε σαν εμάς, για εμάς και ήρθε προς εμάς μέσω του σώματος και παχύνθηκε με συλλαβές και γράμματα, επειδή η αίσθηση προσέλκυσε προς τον εαυτό της όλη τη νοερή μας δύναμη. Διότι, όπως λέει ο θείος απόστολος, το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί.

Διότι, εάν μαζί με τα άλλα μυστήρια, τα οποία κανένας λόγος δεν θα μπορούσε να προσεγγίσει, ο Θεός έγινε άνθρωπος και ήλθε και για τον εξής σκοπό, για να εκπληρώσει τον νόμο πνευματικά με την κατάργηση του γράμματος, και για να εδραιώσει και να καταστήσει φανερό το ζωοποιό στοιχείο του —εννοώ του νόμου— με την αφαίρεση εκείνου που θανατώνει (και αυτό που θανατώνει στον νόμο, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, είναι το γράμμα, όπως ακριβώς και το ζωοποιό στοιχείο του νόμου κατ' αυτόν είναι το πνεύμα· διότι λέγει, «το μεν γράμμα θανατώνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί»), τότε ρητώς επέλεξαν τη μερίδα που αντιτίθεται στον Χριστό και αγνόησαν ολόκληρο το μυστήριο της σαρκώσεώς Του εκείνοι που έθαψαν τη δύναμη της διάνοιάς τους μόνο στο γράμμα και δεν θέλησαν να είναι κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, αλλά αντίθετα προτίμησαν το να είναι γη, σύμφωνα με την απειλή, και να επιστρέψουν στη γη, εξαιτίας της σχέσης του γράμματος με τη γη, παρά να αρπαγούν προς τον ουρανό, εννοώ δηλαδή το πνεύμα, στον αέρα, δηλαδή στον νοερό φωτισμό, μέσα σε νεφέλες, δηλαδή στις υψηλές θεωρίες, εις προϋπάντηση του Κυρίου, και με αυτόν τον τρόπο να βρίσκονται πάντοτε μαζί Του μέσω της γνώσης.

Διότι, εάν ο Ισραήλ ερμηνεύεται ως «νους που βλέπει τον Θεό», είναι προφανές ότι το σωματικό στοιχείο του νόμου δεν υφίσταται με κανέναν τρόπο στο πλαίσιο της πνευματικής θεωρίας για εκείνους που προτιμούν το πνεύμα από το γράμμα, εφόσον ο Θεός, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία, και όχι με το γράμμα. Διότι το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί. Γι' αυτό, εκείνο που από τη φύση του θανατώνει πρέπει να θανατώνεται από το ζωοποιό πνεύμα. Διότι είναι παντελώς αδύνατο να συνυπάρχουν ταυτόχρονα και κατ' ενέργειαν το σωματικό στοιχείο του νόμου και το θείο, δηλαδή το γράμμα και το πνεύμα, επειδή δεν είναι εκ φύσεως δυνατόν να συμφωνεί με εκείνο που παρέχει φυσικά ζωή αυτό που έχει τη δύναμη να την αφαιρεί.

Διότι, τι είναι πιο ασεβές ή πιο κτηνώδες από αυτά τα λόγια, ενώ προβάλλεται η εικόνα του ενανθρωπήσαντος Λόγου, να επικαλούνται τον Αβραάμ και τον Μωυσή και τους προφήτες, και να ισχυρίζονται ότι από αυτούς ούτε θεάθηκε, ούτε κατασκευάστηκε, ούτε προσκυνήθηκε εικόνα και ότι με αυτόν τον τρόπο απαλλάχθηκαν από τη λατρεία των ειδώλων; Όσο λοιπόν χρόνο απέχουν τα γεγονότα του Αβραάμ και του Μωυσή από τη σάρκωση του Σωτήρος ημών, τόσο και πολύ περισσότερο έχει εκπέσει από την αλήθεια και από τον ορθό νου ο τρισάθλιος. Και αυτά μεν είναι τα λόγια του ματαιόφρονος, εκείνοι όμως που προσκολλώνται στην ευαγγελική πολιτεία ζηλώνουν την πίστη του Αβραάμ· όχι με το ότι αναχώρησε από τη χώρα των Χαλδαίων, αλλά με το ότι σε όλα πίστεψε στον Θεό και ευαρέστησε. Διότι λέγει: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Και ονομάζονται τέκνα του όχι από συγγένεια σαρκός και αίματος, αλλά από την υιοθεσία σύμφωνα με την επαγγελία, σύμφωνα με την οποία έχει αναδειχθεί πατέρας πολλών εθνών. Βαδίζοντας στα ίχνη της δικής του φιλοθεΐας, αναγνωρίζουμε και τον Μωυσή ως προφήτη και θεράποντα του Θεού· και γι' αυτό είναι σε εμάς εντιμότατος, όχι επειδή απέδρασε από τους Αιγυπτίους. Και διδασκόμαστε τον νόμο του Μωυσή, εκλαμβάνοντάς τον όχι σαρκικά αλλά πνευματικά, και βαδίζοντας σύμφωνα με το πνεύμα, χωρίς να υποδουλωνόμαστε στο γράμμα· διότι το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί.

Διότι το θέσπισμα του νόμου δεν περιορίζεται μόνο στο γράμμα, αλλά κρύβει και κάτι το οποίο είναι λαμπρότερο από το φαινόμενο και πολυτιμότατο, με ασύγκριτη υπεροχή. Γι' αυτό το μεν γράμμα σκοτώνει εκείνον που ακολουθεί μόνο το γράμμα, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί εκείνον που υπακούει σωστά στο πνεύμα. Και το μεν γράμμα κατά κάποιον τρόπο διαρρηγνύεται σαν κάλυμμα, για να εισδύσει κανείς στο βάθος και να ανασύρει τον κρυμμένο εκεί θησαυρό, κάνοντάς τον ανεξάντλητο πλούτο. Καθαρά μεν ήταν τα πτηνά, τα τρυγόνια και τα περιστέρια, όπως έχει ειπωθεί· όμως τα μεν (τα τρυγόνια) είναι σωφρονέστατα και με τέτοιο τρόπο ασπάζονται τη σωφροσύνη, ώστε αν τύχει να πεθάνει το ταίρι τους, δεν ανέχονται να σμίξουν με άλλο, αλλά ζουν στο εξής μονήρη βίο και σεμνύνονται μάλλον με τη χηρεία παρά δέχονται τη συζυγική συνάφεια με άλλο αρσενικό· τα δε (τα περιστέρια) είναι εντελώς καθαρά από πονηρία και αμέτοχα σε κάθε κακία, γι' αυτό και ο Χριστός τα ονόμασε «ακέραια» λόγω της απλότητας και της απουσίας πονηρίας που τα διακρίνει. Έτσι, ακόμη και όταν τα διώχνει κάποιος, επιστρέφουν αμέσως πάλι σε αυτόν σαν να μην έχουν υποστεί κανένα κακό· πράγμα το οποίο αποτελεί σημείο και τεκμήριο άκρας ακακίας και μεγάλης, ας πούμε, αφελότητας. Και τα μεν τρυγόνια που αγαπούν την αγνότητα είναι μοναχικά και φιλέρημα· ενώ τα περιστέρια που στερούνται πονηρίας είναι κοινωνικά και ήμερα, αλλά και αγαπούν τον άνθρωπο.

Και αλλιώς: Επειδή χαρακτηριστικό των Σαμαρειτών ήταν να περιορίζουν τον Θεό σε έναν τόπο και να λένε ότι σε αυτόν τον τόπο πρέπει να προσκυνούν, ενώ στους Ιουδαίους όλα τελούνταν τυπικά και σκιωδώς, το μεν «εν πνεύματι» το λέει σε αντιδιαστολή προς τους Σαμαρείτες, ώστε το νόημα των λεγομένων να είναι το εξής: Εσείς μεν, οι Σαμαρείτες, προσφέρετε στον Θεό μια τοπική λατρεία. Οι αληθινοί προσκυνητές όμως δεν θα προσφέρουν τοπική λατρεία, διότι θα λατρεύσουν εν πνεύματι, δηλαδή με τον νου και την ψυχή. Αλλά ούτε και κατά το πρότυπο των Ιουδαίων θα προσκυνήσουν με τύπο και σκιά, αλλά εν αληθεία, επειδή τα ιουδαϊκά έθιμα και οι διατάξεις επρόκειτο να καταργηθούν. Ίσως δε, επειδή ο ιουδαϊκός νόμος, νοούμενος κατά το γράμμα, ήταν τύπος και σκιά, σε αντιδιαστολή μεν προς το γράμμα τίθεται το «εν πνεύματι» (διότι δεν κυβερνά πλέον σε εμάς ο νόμος του γράμματος, αλλά ο νόμος του πνεύματος· «Διότι το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί»), σε αντιδιαστολή δε προς τον τύπο και τη σκιά, τίθεται το «εν αληθεία».