Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:13

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΕ΄. Αλληλούια. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα. Λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα», ως κάποιος που ευαρέστησε τον Κύριο, έχοντας φτάσει στις άνω μονές, λέει τα εξής: διότι δεν θα πρόφερε αυτόν τον λόγο, αν δεν είχε αποκτήσει θάρρος από τις υποσχέσεις του Θεού· και αυτές ήταν γεμάτες έλεος: «Μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι αυτοί θα χαρούν». Εάν λοιπόν τα μάτια ήταν γεμάτα δάκρυα, είναι φανερό ότι θα λάβουν την αγαλλίαση σε εκείνες τις μονές. Αυτή τη φράση την παραθέτει στους Κορινθίους ο Παύλος, λέγοντας: «Έχοντας το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι με την καρδιά πιστεύει κανείς προς δικαιοσύνη, και με το στόμα ομολογεί προς σωτηρία· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε. Λέγοντας «πνεύμα πίστεως», εννοεί είτε τη σταθερή έξη που προέρχεται από αυτήν, είτε το Πνεύμα που χορηγείται από τον Θεό σε εκείνον που έχει πίστη. Συμφωνεί δε με το: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα» και το εξής: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Πρώτα πιστεύει κανείς, έπειτα κατανοεί, και μετά από αυτά μιλάει. Όταν δε, λέει, αφού πίστεψα μίλησα για μεγάλα πράγματα, τότε, βλέποντας τον εαυτό μου ως ένα τίποτα, ταπεινώθηκα πάρα πολύ. Παρόμοιο είναι αυτό που είπε ο Ιωάννης για τον Ιησού: «Εκείνος πρέπει να αυξάνεται, εγώ δε να ελαττώνομαι».

Από την προς Κορινθίους 〈Β΄〉, ενώ για εκείνον και για εμάς 〈Γ΄〉. 〈α〉 (〈κε〉). «Διότι όσες είναι οι υποσχέσεις του Θεού, σε αυτόν βρίσκουν το ναι· γι' αυτό και μέσω αυτού λέγεται το αμήν στον Θεό». 〈β〉 (〈κστ〉). «Διότι δεν κηρύττουμε τους εαυτούς μας, αλλά τον Χριστό Ιησού ως Κύριο, και τους εαυτούς μας ως δούλους σας για χάρη του Ιησού, διότι ο Θεός που πρόσταξε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι». 〈γ〉 (〈κζ〉). «Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε». Απέκοψε δε το «κατά το γεγραμμένο».

Γι' αυτό και όλοι απέδωσαν ένα κοινό όνομα στην Εκκλησία, όχι το δικό τους αλλά του Κυρίου τους Ιησού Χριστού, αρχίζοντας από την Αντιόχεια να ονομάζονται Χριστιανοί· αυτή είναι η μόνη καθολική Εκκλησία, η οποία δεν έχει κανένα άλλο 〈όνομα〉 παρά του Χριστού, όντας Εκκλησία Χριστιανών, όχι «Χριστών» αλλά Χριστιανών, καθόσον Αυτός μεν είναι ένας, εκείνοι δε που προέρχονται από τον ένα ονομάζονται Χριστιανοί. Μετά από αυτήν και τους κήρυκές της, όλες *, μη έχοντας πλέον τον ίδιο χαρακτήρα * εμφανίζονται μέσω των προσωνυμίων των Μανιχαίων και Σιμωνιανών και Ουαλεντινιανών και Εβιωναίων. Ένας από αυτούς είσαι και συ, Μαρκίωνα, και το όνομά σου έχουν επικαλεστεί όσοι εξαπατήθηκαν από σένα, επειδή κήρυξες τον εαυτό σου και όχι τον Χριστό. Έπειτα λέει: «Επειδή ο Θεός που είπε: από το σκοτάδι θα λάμψει φως». Αλλά ποιος Θεός; Μα ο ένας, ο οποίος μέσω του προφήτη έδειξε το φως μέσα από το σκοτάδι, δηλαδή το φως και τη γνώση εν Χριστώ που έλαμψε, μέσα από την απιστία και άγνοια των ανθρώπων, στις καρδιές ημών, των άλλοτε ειδωλολατρών εθνικών, που τώρα πια 〈αναγνωρίσαμε〉 τον Θεό, ο οποίος τότε μέσω του προφήτη προανήγγειλε ότι το φως Του θα λάμψει στον κόσμο, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι ξένος προς την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη· όπως έχει γίνει συνήθειά μας να σε πείθουμε, ω Μαρκίωνα, με βάση τα γραπτά λείψανα του Ευαγγελίου που κατέχεις, και να μην εξαπατώμαστε από εσένα. 〈γ'〉 〈και〉 〈κζ'〉 〈σχόλιο〉. «Έχοντες δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και λαλούμε».

Απέκοψε δε το «κατά το γεγραμμένον». ⟨Γ΄⟩ ⟨και⟩ ⟨ΚΖ΄⟩ ⟨έλεγχος⟩. Δεν θα σου δοθεί τόπος σε όσα και αν τολμήσεις. Διότι, ακόμη και αν αποκόψεις το «κατά το γεγραμμένον», είναι φανερή η αλληλουχία της φράσης που έχει προγραφεί. Αφού δηλαδή, μετά το «πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα», ο απόστολος προσθέτοντας αμέσως τα ίδια είπε: «έχοντας το ίδιο πνεύμα της πίστεως κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Είναι δε σε όλους σαφές τούτο, ότι στον εκατοστό δέκατο πέμπτο ψαλμό, σε αυτόν που φέρει την επιγραφή «Αλληλούια», και που ανήκει στο βιβλίο του Δαβίδ και έχει προφητευθεί από αυτόν, είναι γραμμένος ο λόγος του «πίστεψα». Από εκεί ακριβώς έλαβε ο απόστολος το ρητό και παρομοίως είπε το «γι' αυτό και εμείς πιστεύουμε και μιλάμε», όντας ένας από τον αριθμό των αποστόλων· γι' αυτό και δεν λέει «γι' αυτό και πίστεψα και μίλησα», αλλά «εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε», για να συνδέσει τον εαυτό του με τους άλλους αποστόλους. Και λέει «έχοντας δε το ίδιο πνεύμα», για να δείξει ότι το πνεύμα που μίλησε στον Δαβίδ είναι το ίδιο πνεύμα που υπάρχει και στους αποστόλους, χάρη στο οποίο εκείνος τότε προφητεύοντας πίστευε, και μέσα στο οποίο πνεύμα όντας και αυτοί πιστεύουν και μιλούν. Υπάρχει δε πολλή αδικία και πλεονεξία, τρόπον τινά, * των διανοημάτων.

Τι λοιπόν; Μέχρι εδώ φθάνουν τα της παρακλήσεως και αυτά μόνο είναι τα δώρα της ιερής μνηστείας, και ο νυμφίος τέτοιων ψυχών δεν φανερώνει καθόλου τον εαυτό του πιο καθαρά σε εκείνους που έχουν λουστεί και καθαρθεί με το μακάριο πένθος και έχουν στολιστεί νυμφικά με τις αρετές; Κάθε άλλο. Διότι και τώρα εμείς, απέναντι σε αυτούς που είναι έτοιμοι να κατηγορήσουν από φθόνο και που σαν να μας λένε: «να μη μιλήσεις στο όνομα του Κυρίου, διαφορετικά θα αποβάλουμε το όνομά σου ως κακό, συνθέτοντας και διαδίδοντας συκοφαντίες και ψεύδη εναντίον σου»· αυτούς, λοιπόν, αγνοώντας τους και στην παρούσα φάση, ας προχωρήσουμε τον λόγο μας περαιτέρω, πιστεύοντας και λέγοντας τις διδασκαλίες των αγίων μας πατέρων, αποβλέποντας σε αυτές και πείθοντας τους άλλους. Διότι λέγει: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· έτσι κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε».

Διότι και τώρα εμείς, αγνοώντας αυτούς που από φθόνο είναι έτοιμοι να μας κατηγορήσουν και που σχεδόν μας λένε: «Να μη μιλήσεις στο όνομα του Κυρίου, ειδάλλως θα απορρίψουμε το όνομά σου ως πονηρό, επινοώντας και διαδίδοντας συκοφαντίες και ψευδολογίες εναντίον σου», αγνοώντας τους λοιπόν, ας προχωρήσουμε τον λόγο μας περαιτέρω, πιστεύοντας και διακηρύσσοντας τη διδασκαλία των αγίων μας πατέρων, έχοντας το βλέμμα στραμμένο σε αυτήν και πείθοντας και τους άλλους. «Πίστεψα», λέει, «γι' αυτό και μίλησα», «έτσι κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Διότι όταν κάθε αισχρό πάθος που ενοικεί μέσα μας αποδιωχθεί και ο νους, όπως ήδη εξήγησε προηγουμένως ο λόγος, στραφεί προς τον εαυτό του και προς τις άλλες δυνάμεις της ψυχής, και καλλωπίσει ολοκληρωτικά την ψυχή με την καλλιέργεια των αρετών, προχωρώντας προς το τελειότερο, πραγματοποιώντας περαιτέρω πρακτικές αναβάσεις, και επιπλέον, με τη συνέργεια του Θεού, καθαρίζοντας τον εαυτό του, τότε δεν απομακρύνει μόνο όσα ανήκουν στην πονηρή μερίδα, αλλά παραμερίζει καθετί το επίκτητο, ακόμα κι αν αυτό ανήκει σε ανώτερη τάξη και διάνοια.

Διότι είναι καλό, καθώς εκεί ο μεγάλος προσευχήθηκε γι' αυτό, να προσευχηθούμε μαζί του και εμείς οι πιστοί. Αλλά τότε μεν, όταν το μεγάλο φως ήλθε ανάμεσά μας με σάρκα, λάμποντας κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα από τη σάρκα εκείνη, γινόταν ορατό από εκείνους που είχαν καθαρθεί. Τώρα όμως, πώς γίνεται ορατό σε αυτούς και πώς είναι δυνατόν να το δει κανείς, πήγαινε, αν το επιθυμείς, και μάθε το από εκείνους που το βλέπουν, από τους οποίους κι εγώ αφού πληροφορήθηκα, «πίστεψα», για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Δαβίδ, «γι' αυτό και μίλησα»· πρέπει δε να προσθέσω και τα λόγια του Αποστόλου: «Και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε». Εκείνος που απαρνήθηκε την απόκτηση χρημάτων και τη δόξα των ανθρώπων και την ηδονή των σωμάτων χάριν της ευαγγελικής ζωής, και που επιβεβαίωσε την απάρνηση αυτή μέσω της υποταγής σε εκείνους που προηγούνται στην κατά Χριστόν ηλικία, βλέπει μέσα του να αναζωπυρώνεται σφοδρότερα ο απαθής, ιερός και θείος έρωτας, και ποθεί υπερφυώς τον Θεό και την υπερκόσμια ένωση μαζί Του.

Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Πίστεψα, γι' αυτό ελάλησα»· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και λαλούμε· διότι εκείνος που ανέστησε τον Κύριο Ιησού, θα αναστήσει και εμάς διά του Ιησού. Μας υπενθύμισε έναν ψαλμό που περιέχει πολλή πνευματική σοφία, και ο οποίος είναι ιδιαίτερα ικανός να μας ενισχύει στους κινδύνους. Διότι αυτόν τον λόγο τον πρόφερε εκείνος ο δίκαιος ενώ βρισκόταν σε μεγάλους κινδύνους, από τους οποίους δεν υπήρχε άλλος τρόπος να διασωθεί, παρά μόνο διά της βοηθείας του Θεού.

2. Επειδή, λοιπόν, τα οικεία παραδείγματα προσφέρουν τη μεγαλύτερη παρηγοριά, γι' αυτό λέει: «Έχοντας το ίδιο πνεύμα»· δηλαδή, χάρη στην ίδια συμμαχία από την οποία σώθηκε εκείνος, σωζόμαστε και εμείς· με το Πνεύμα από το οποίο μίλησε εκείνος, μιλούμε και εμείς. Από αυτό αποδεικνύει ότι υπάρχει μεγάλη συμφωνία μεταξύ της Καινής και της Παλαιάς Διαθήκης, και ότι το ίδιο Πνεύμα ενέργησε και στις δύο, και ότι δεν βρισκόμαστε σε κινδύνους μόνο εμείς, αλλά και όλοι οι παλαιοί, και ότι οφείλουμε να ανορθωνόμαστε με την πίστη και την ελπίδα, και να μην αναζητούμε αμέσως την απαλλαγή από τις δοκιμασίες που μας βαραίνουν.

ΣΤΗΝ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΡΗΣΗ που λέει, «Έχοντες δε το αυτό πνεύμα της πίστεως, κατά το γεγραμμένον», και στο, «Επίστευσα, διό ελάλησα», και περί ελεημοσύνης. Α΄. Οι πιο σοφοί από τους ιατρούς, όταν δουν κάποια πληγή που έχει ανάγκη από νυστέρι, προχωρούν μεν στην τομή, αλλά δεν την κάνουν με αναλγησία, ούτε χωρίς συμπόνια, αλλά και πονούν και χαίρονται όχι λιγότερο από αυτούς που χειρουργούνται. Και πονούν μεν για την οδύνη που προκαλείται από την τομή, χαίρονται δε για την υγεία που γεννιέται από αυτήν. Αυτό ακριβώς έκανε και ο Παύλος, ο σοφός ιατρός των ψυχών. Διότι, όταν κάποτε απηύθυνε αυστηρότερη επίπληξη στους Κορινθίους, οι οποίοι είχαν ανάγκη από κάτι τέτοιο, και χάρηκε και λυπήθηκε. Λυπήθηκε μεν, επειδή τους προκάλεσε πόνο, χάρηκε δε, επειδή τους ωφέλησε. Και φανερώνοντας και τα δύο αυτά, έλεγε: «Ώστε, αν και σας ελύπησα με την προηγούμενη επιστολή, δεν μετανοώ, αν και είχα μετανοήσει». Γιατί είχες μετανοήσει; Και γιατί πάλι δεν μετανοείς; Είχα μετανοήσει, επειδή σας πλήγωσα σφοδρότερα· δεν μετανοώ, επειδή σας διόρθωσα. Και για να μάθεις ότι έγινε γι' αυτόν τον λόγο, άκουσε τα εξής: «Διότι βλέπω ότι εκείνη η επιστολή, έστω και για λίγο, σας ελύπησε· τώρα χαίρω, όχι επειδή λυπηθήκατε, αλλά επειδή λυπηθήκατε προς μετάνοιαν». Αν και για λίγο σας ελύπησα, λέει, η λύπη είναι πρόσκαιρη, ενώ η ωφέλεια διαρκής.

βʹ. Επειδή, λοιπόν, είναι τόσο μεγάλη η πρόνοιά Του για τα μικρά και τα ελάχιστα, και τόσο μεγάλη για τα πολλά, εναποθέτοντας τα πάντα στη θεία πρόνοια, ας κατευθύνουμε τον λόγο στο ρητό του Παύλου που αναγνώστηκε σήμερα. Ποιο είναι όμως αυτό το ρητό; «Διότι γνωρίζουμε», λέει, «ότι εάν η επίγεια κατοικία του σκήνους μας καταλυθεί...» Μάλλον όμως, ας προχωρήσουμε υψηλότερα, στην ίδια την αρχή του νοήματος. Διότι, όπως ακριβώς κάποιοι που αναζητούν μια πηγή και βλέπουν ένα βρεγμένο μέρος, δεν σκάβουν μόνο εκεί, αλλά, οδηγούμενοι από την ίδια την υγρασία και τη φλέβα του νερού, προχωρούν βαθύτερα, μέχρι να φτάσουν στη ρίζα και την αρχή των ναμάτων· έτσι ακριβώς ας πράξουμε και εμείς. Έχοντας βρει μια πνευματική πηγή που αναβλύζει από τη σοφία του Παύλου, ας ανεβούμε προς την ίδια τη ρίζα του νοήματος, καθοδηγούμενοι σαν από κάποια φλέβα αυτού του ρητού. Ποια είναι, λοιπόν, η αρχή και η ρίζα; «Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· έτσι και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε».

Τι θα μπορούσε να είναι καλύτερο ή ίσο με αυτό το δέντρο, όταν όχι μόνο οι κλάδοι, αλλά και η ίδια η ρίζα φέρει καρπό, η μεν τη δικαιοσύνη, οι δε τη σωτηρία; Γι' αυτό λέει: «Πιστεύομεν, διὸ καὶ λαλοῦμεν». Διότι, όπως ακριβώς η βακτηρία, καθοδηγώντας με ασφάλεια τα τρέμοντα και παραλυμένα από το γήρας μέλη, δεν τα αφήνει να γλιστρήσουν και να καταπέσουν, έτσι ακριβώς και την ψυχή μας, που κλονίζεται και περιφέρεται από την αδυναμία των λογισμών, η πίστη την καθοδηγεί ασφαλέστερα από βακτηρία, και αναπαύοντάς την στη δύναμη της δικής της ισχύος, τη στηρίζει με ασφάλεια και δεν την αφήνει ποτέ να υποσκελιστεί· διορθώνει την αδυναμία των λογισμών με την αφθονία της δικής της ισχύος, απομακρύνει τον ζόφο που προέρχεται από αυτούς, και καταυγάζει με το δικό της φως την ψυχή, η οποία κάθεται μέσα στον θόρυβο των λογισμών σαν σε σκοτεινό οίκο. Γι' αυτόν τον λόγο, όσοι την έχουν στερηθεί δεν βρίσκονται σε καθόλου καλύτερη κατάσταση από εκείνους που διαβιούν στο σκοτάδι, αλλά, όπως ακριβώς εκείνοι προσκρούουν σε τοίχους, συγκρούονται με όσους συναντούν, κατακρημνίζονται σε βάραθρα και γκρεμούς, και τα μάτια δεν τους προσφέρουν κανένα απολύτως όφελος, εφόσον απουσιάζει το φως που θα τους καθοδηγήσει· έτσι και όσοι στερήθηκαν την πίστη συγκρούστηκαν μεταξύ τους, σκόνταψαν σε τοίχους, και τελικά κατακρήμνισαν τους εαυτούς τους στο βάραθρο της απώλειας.

Ποια πίστη, λοιπόν, υπονοεί εδώ; Είναι ολοφάνερο ότι εννοεί την πίστη της γνώσεως· και αυτό το δηλώνουν τα όσα ακολουθούν. Διότι πιστεύουμε, λέει, γι' αυτό και ομιλούμε. Τι πιστεύουμε; Ότι αυτός που ανέστησε τον Ιησού, θα αναστήσει και εμάς διά της δυνάμεως. Αλλά γιατί την ονομάζει Πνεύμα πίστεως και την κατατάσσει στην τάξη των χαρισμάτων; Διότι, εάν η πίστη είναι χάρισμα και αποτελεί μόνο δωρεά του Πνεύματος, και όχι δικό μας κατόρθωμα, ούτε οι απιστούντες θα τιμωρηθούν ούτε οι πιστεύοντες θα επαινεθούν.

Ένα υπολείπεται λοιπόν να πούμε: τι άραγε σημαίνει «Το αυτό»; Διότι δεν είπε απλώς «έχοντες το Πνεύμα της πίστεως», αλλά τι; «Έχοντες το αυτό Πνεύμα της πίστεως». Και ήθελα βέβαια να αναπτύξω και αυτό με τον λόγο μου· επειδή όμως βλέπω πολλούς ποταμούς νοημάτων να πηγάζουν από αυτή την απλή φράση, φοβάμαι μήπως, κατακλύζοντας όλα όσα έχουν ειπωθεί με το πλήθος εκείνων που πρόκειται να λεχθούν, σας καταστήσω άχρηστη τη διδασκαλία, προκαλώντας σας βλάβη εξαιτίας της αμετρίας. Γι' αυτό, σταματώντας εδώ τον λόγο, σας παρακαλώ και σας ικετεύω να φυλάξετε με ακρίβεια όσα έχουν ειπωθεί, όσα δηλαδή ακούσατε περί πολιτείας, πίστεως, παρθενίας, φιλανθρωπίας και ελεημοσύνης, και κρατώντας τα αυτά με ασφάλεια, να προσέλθετε στην ακρόαση των επόμενων.

Στο αποστολικό ρητό που λέει: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο·» και προς τους Μανιχαίους, και προς όλους όσους διαβάλλουν την Παλαιά και τη χωρίζουν από την Καινή, καθώς και περί ελεημοσύνης. αʹ. Σας οφείλω ένα παλαιό χρέος ερμηνείας ενός αποστολικού χωρίου· αλλά αυτό το χρέος εσείς μεν ίσως το έχετε ξεχάσει λόγω του χρόνου που παρήλθε, εγώ όμως δεν το έχω ξεχάσει εξαιτίας του πόθου μου για εσάς. Διότι τέτοιο πράγμα είναι η αγάπη· είναι κάτι το άγρυπνο και γεμάτο μέριμνα. Και όσοι αγαπούν δεν φέρουν διαρκώς στη διάνοιά τους μόνο τα αγαπώμενα πρόσωπα, αλλά και όσα τους έχουν υποσχεθεί να τους δώσουν, τα θυμούνται με μεγαλύτερη ακρίβεια ακόμη και από εκείνους που πρόκειται να τα λάβουν. Έτσι και μια φιλόστοργη μητέρα, η οποία έχει κρατήσει για τα παιδιά της τα περισσεύματα του τραπεζιού, ακόμη και αν εκείνα τύχει να τα ξεχάσουν, αυτή δεν πρόκειται να τα ξεχάσει, αλλά, αφού τα διαφυλάξει με κάθε επιμέλεια, τα φέρνει μπροστά τους και τα τρέφει όταν πεινούν.

Αν λοιπόν οι μητέρες είναι τόσο φιλόστοργες προς τα παιδιά τους, πολύ περισσότερο εμείς πρέπει να επιδεικνύουμε μεγαλύτερη προθυμία και επιμέλεια για τη δική σας αγάπη, κατά το μέτρο που οι ωδίνες του πνεύματος είναι ισχυρότερες από τις ωδίνες της φύσεως. Ποια ήταν, λοιπόν, η τράπεζα της οποίας τα υπολείμματα διατηρήσαμε για εσάς; Ήταν ένα αποστολικό ρητό, το οποίο μας παρείχε τότε άφθονη πνευματική τροφή, μέρος της οποίας εναποθέσαμε στη διάνοιά σας, ενώ το υπόλοιπο το αναβάλαμε για τη σημερινή ημέρα, ώστε να μην καταχώσουμε τη δύναμη της μνήμης σας με το πλήθος των λεγομένων. Ποιο είναι, λοιπόν, αυτό το ρητό; «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα· κι εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε». Για ποια πίστη λοιπόν έχει γίνει λόγος; Άραγε για εκείνη που επιτελεί σημεία, για την οποία ο Χριστός λέει: «Αν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο όρος τούτο, Μετακινήσου, και θα μετακινηθεί»· ή για εκείνη που γεννά μέσα μας τη γνώση, εξαιτίας της οποίας όλοι είμαστε πιστοί; Και για ποιον λόγο ονομάστηκε Πνεύμα πίστεως, και τι τέλος πάντων είναι αυτή η πίστη, όλα αυτά τα αναπτύξαμε τότε κατά το δυνατόν προς την αγάπη σας, όταν και ανοίξαμε τον λόγο περί ελεημοσύνης.

Επιθυμεί να καταδείξει τη μεγάλη συγγένεια της Καινής Διαθήκης με την Παλαιά· για τον λόγο αυτόν μας υπενθύμισε και μια προφητική ρήση, λέγοντας, «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα», και προσθέτοντας, «Σύμφωνα με το γεγραμμένο: Επίστευσα, γι' αυτό ελάλησα». Αυτό βέβαια το είχε πει από παλιά, πριν από πολλά χρόνια, ο Δαβίδ, και ο Παύλος το παρέθεσε τώρα, για να δηλώσει ότι η ίδια χάρη του Πνεύματος, όπως σε εκείνον τότε, έτσι και σε εμάς τώρα, ρίζωσε τη δύναμη της πίστεως· σαν να έλεγε: Το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, το οποίο μίλησε και σε εκείνον, ενήργησε και σε εμάς.

Ζ΄. Επομένως, δεν αποτελεί κατηγορία για τον νόμο το να επιβάλλει ποινές και τιμωρίες, και το να παιδαγωγεί και να σωφρονίζει σαν αχάριστους δούλους, αλλά αντίθετα είναι μέγιστο εγκώμιο, και όχι τυχαίος έπαινος, διότι μπόρεσε με τη δική του αυστηρότητα να απαλλάξει από την πονηρία αυτούς που είχαν καταπέσει σε τόσο μεγάλη κακία, να τους μαλακώσει και να τους κάνει υπάκουους στη χάρη, και να τους οδηγήσει προς τη φιλοσοφία της Καινής. Διότι το ίδιο Πνεύμα οικονομούσε τα πάντα, και όσα βρίσκονται στην Παλαιά και όσα στην Καινή, έστω και με διαφορετικό τρόπο. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα».

Πάλι στο ίδιο ρητό: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, κατά το γεγραμμένο», και για ποιον λόγο όλοι από κοινού απολαμβάνουν τα αγαθά, και περί ελεημοσύνης. Στην προηγούμενη σύναξη και στην προ-προηγούμενη, αφού λάβαμε ένα ρητό του Αποστόλου, αναλώσαμε όλο τον λόγο στην ερμηνεία του· και σήμερα επιδιώκουμε να ενδιατρίψουμε πάλι στο ίδιο ακριβώς ρητό· και το κάνουμε αυτό σκοπίμως για την ωφέλεια της αγάπης σας, και όχι για δική μας επίδειξη. Διότι διαχειρίζομαι έτσι τον λόγο, όχι για να αναδείξω τον εαυτό μου ως γόνιμο και ευφυή, αλλά για να αποκαλύψω σε εσάς τη σοφία του Παύλου και να διεγείρω τη δική σας προθυμία. Επειδή το βάθος της δικής του συνέσεως αναδεικνύεται εντονότερα, όταν από ένα μόνο ρητό γεννά για εμάς τόσους ποταμούς νοημάτων. Και εσείς, μαθαίνοντας ότι ακόμη και από μία αποστολική λέξη μπορεί να καρπωθεί κανείς ανείπωτο πλούτο φιλοσοφίας, δεν θα προσπερνάτε τις Επιστολές επιφανειακά, αλλά θα παρακινηθείτε, τρεφόμενοι με αυτές τις ελπίδες, να ερευνάτε με πολλή επιμέλεια καθεμία από τις αναγραφόμενες φράσεις. Εάν λοιπόν μία λέξη γέννησε για εμάς ομιλία τριών ημερών, πόσο μεγάλο θησαυρό θα αναβλύσει για εμάς μια ολόκληρη περικοπή, όταν μελετηθεί με ακρίβεια; Ας μην αποκάμουμε, λοιπόν, μέχρι να τα τρυγήσουμε όλα.

Πόσοι μετά από εμάς θα μιλήσουν, και μετά από εκείνους πάλι άλλοι, και ο πλούτος δεν θα σταματήσει να αναβλύζει, ούτε θα εξαντληθούν εδώ τα μεταλλεία; Διότι είναι πνευματικά, και από τη φύση τους δεν δαπανώνται ποτέ. Ποια είναι λοιπόν η αποστολική ρήση, για την οποία συζητήσαμε προηγουμένως με την αγάπη σας; «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα».

βʹ. Τότε, λοιπόν, εξετάζαμε για ποιον λόγο είπε το «το ίδιο Πνεύμα της πίστεως»· και έως τώρα έχουμε αναφέρει μία αιτία. Αυτή δε ήταν για να δείξει ότι η Παλαιά Διαθήκη βρίσκεται σε συμφωνία με την Καινή. Διότι, όταν καθίσταται φανερό ότι το ίδιο Πνεύμα της πίστεως ήταν εκείνο που και κίνησε τη γλώσσα του Δαβίδ η οποία έλεγε, «Επίστευσα, διό ελάλησα», και ενεργεί στην ψυχή του Παύλου, είναι ολοφάνερο ότι υπάρχει μεγάλη συγγένεια μεταξύ των προφητών και των αποστόλων, και αναγκαστικά είναι μεγάλη η συμφωνία μεταξύ της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.

γʹ. Για ποιον λόγο, λοιπόν, είπε: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως», και προσπαθεί να δείξει ότι και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη η πίστη είναι η μητέρα των αγαθών; Είναι αναγκαίο να ξεκινήσουμε την αφήγηση από λίγο παλαιότερα· διότι έτσι θα καταστεί σαφέστερη σε εμάς η αιτία. Ποια είναι, λοιπόν, η αιτία; Μεγάλος πόλεμος περικύκλωνε τους πιστούς τον καιρό που λέγονταν αυτά, πόλεμος σκληρός και ακήρυκτος. Διότι και ολόκληρες πόλεις και λαοί εξεγείρονταν εναντίον τους από παντού, και όλοι οι τύραννοι τους επιβουλεύονταν, και οι βασιλείς προετοιμάζονταν, και όπλα κινούνταν, και ξίφη ακονίζονταν, και στρατόπεδα ετοιμάζονταν, και κάθε είδος βασανιστηρίου και τιμωρίας επινοούνταν· εξαιτίας αυτών γίνονταν αρπαγές και δημεύσεις περιουσιών, και συλλήψεις και καθημερινοί θάνατοι, και στρεβλώσεις, και φυλακίσεις, και επιστρατεύονταν φωτιά, και σίδερο, και θηρία, και ξύλο, και τροχός, και βάραθρα, και γκρεμοί, και καθετί που μπορούσε να επινοήσει ο νους τίθετο σε κίνηση προς όλεθρο των πιστών. Και ο πόλεμος δεν σταματούσε ούτε καν σε αυτά. Διότι δεν υποδαυλιζόταν μόνο από τους εχθρούς, αλλά και η ίδια η φύση διχαζόταν εναντίον του εαυτού της. Επειδή και οι πατέρες πολεμούσαν τα παιδιά τους, και οι θυγατέρες μισούσαν αυτές που τις γέννησαν, και οι φίλοι αποστρέφονταν τους φίλους, και μέσα στις συγγένειες και στα σπίτια εισχωρούσε έρποντας αυτός ο πόλεμος, και μεγάλη ταραχή επικρατούσε τότε σε ολόκληρη την οικουμένη.

Η'. Ας επαναφέρουμε, λοιπόν, τον λόγο στο προκείμενο θέμα. Ποιο ήταν, όμως, το προκείμενο για το οποίο θα μιλούσαμε; Για ποιον λόγο είπε ο Παύλος: «Έχοντες το ίδιο Πνεύμα της πίστεως»; Για ποιον λόγο, λοιπόν, το είπε; Θορυβούσε τους μαθητές το γεγονός ότι τα μεν δεινά τα βίωναν εμπειρικά, ενώ τα αγαθά βρίσκονταν στις ελπίδες· και τα μεν ήταν παρόντα, ενώ τα άλλα απείχαν· και τα μεν συνέβαιναν ήδη, ενώ τα άλλα απλώς τα ήλπιζαν. Και τι το θαυμαστό υπάρχει αν τότε, στην αρχή του κηρύγματος, το πάθαιναν αυτό κάποιοι, όταν ακόμη και τώρα, μετά από τόσο πολύ χρόνο, μετά την εξάπλωση του κηρύγματος σε ολόκληρη την οικουμένη, μετά τη λήψη τόσων αποδείξεων για τις υποσχέσεις, υπάρχουν πολλοί που παθαίνουν ακριβώς το ίδιο;

Αυτά λοιπόν έχοντας κατά νου ο Παύλος, καθώς και το μέγεθος των δεινών που επικρέμονταν πάνω τους, και ότι σε αυτούς μεν ο Θεός υποσχέθηκε την ανταμοιβή των κόπων τους μετά την αναχώρησή τους από αυτήν εδώ τη ζωή, ενώ τους προγόνους τους τούς αντάμειψε από την παρούσα ζωή, και διαβλέποντας την πολλή ακηδία που τους δημιουργούνταν από αυτούς τους λογισμούς, θέλοντας να τους ανορθώσει και να τους διδάξει ότι και στην εποχή των πατέρων τους έτσι είχαν οικονομηθεί τα πράγματα, και ότι πολλοί έλαβαν την ανταμοιβή δια της πίστεως και όχι δια της πείρας, τους υπενθύμισε την προφητική ρήση, λέγοντας: «Έχοντας το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα»· υποδηλώνοντας έτσι ότι και ο μέγας Δαβίδ, εκείνος ο θαυμαστός και γενναίος προφήτης, έλαβε την αμοιβή με την πίστη και όχι με την πείρα. Διότι δεν θα έλεγε, εάν δεν συνέβαινε αυτό: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Διότι η πίστη είναι υπόσταση πραγμάτων που ελπίζονται και όχι πραγμάτων που βλέπονται· διότι αυτό που βλέπει κανείς, δεν το ελπίζει κιόλας. Εάν λοιπόν πίστεψε, πίστεψε στα ελπιζόμενα. Εάν όμως πίστεψε στα ελπιζόμενα, και τα ελπιζόμενα δεν βλέπονται ακόμη, σημαίνει ότι δεν είχε ακόμη λάβει αυτά στα οποία πίστεψε. Γι' αυτό λέει: «Έχοντας το ίδιο Πνεύμα της πίστεως», δηλαδή, την ίδια πίστη που υπήρχε στην Παλαιά Διαθήκη έχουμε και εμείς.

Μην αναζητάς, λέγει, πώς και με ποιον τρόπο θα συμβούν αυτά· διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί και μόνο πίστη σου χρειάζεται, και τότε θα κατανοήσεις τη δύναμη Εκείνου που τα πράττει· έλαβες πλέον την πλήρη απόδειξη όσων έχουν ειπωθεί. Γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ έλεγε: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Και ο Παύλος, χρησιμοποιώντας ευλόγως αυτή τη ρήση, την ανήγαγε σε σπουδαιότερα ζητήματα, λέγοντας: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: "Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα", και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε».

ΣΤΟΝ ΡΙΕʹ ΨΑΛΜΟ. Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· εγώ όμως ταπεινώθηκα πάρα πολύ. 1. Ενθυμούμενος αυτήν τη ρήση και ο μακάριος Παύλος, αναφέρει τα εξής: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Είναι αναγκαίο λοιπόν πρώτα να εξηγήσουμε πώς τη χρησιμοποίησε ο Απόστολος, και ποιο ήταν το θέμα της διδασκαλίας του. Διότι έτσι, μέσω αυτού, θα γίνει και σε εμάς σαφές το προφητικό κείμενο.

βʹ. Γι' αυτό ο Παύλος, αναφερόμενος στον Αβραάμ, επειδή δεν έπραξε έτσι, αλλά αποκρούοντας τους λογισμούς απέβλεψε στη δύναμη Εκείνου που έδωσε την υπόσχεση, λέγει ότι αυτό ακριβώς δόξασε κατεξοχήν τον Θεό: «Διότι δεν αμφιταλαντεύθηκε από απιστία απέναντι στην υπόσχεση του Θεού, αλλά ενδυναμώθηκε μέσω της πίστεως, αποδίδοντας δόξα στον Θεό, και έχοντας την πλήρη βεβαιότητα ότι εκείνο που έχει υποσχεθεί, είναι δυνατός και να το πράξει». Τι σημαίνει όμως το: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· έτσι και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε»;

Ένα μεγάλο μυστήριο μας αποκαλύπτει εδώ. Ποιο ακριβώς είναι αυτό; Ότι η Καινή και η Παλαιά είναι του ίδιου Πνεύματος, και ότι το ίδιο Πνεύμα, που μίλησε σε εκείνη, μίλησε και εδώ, και ότι η πίστη είναι διδάσκαλος των πάντων, και χωρίς αυτήν δεν μπορούμε να πούμε απολύτως τίποτα. «Διότι και εμείς», λέει, «πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε». Επειδή, αν την καταργήσεις αυτήν, ούτε το στόμα δεν είναι δυνατόν να ανοίξουμε. Και γιατί δεν είπε, «Έχοντας δε την ίδια πίστη», αλλά, «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως»; Θέλοντας να δηλώσει αυτά που προαναφέρθηκαν, και δείχνοντας ότι υπάρχει ανάγκη της χορηγίας του Πνεύματος για να ανέλθουμε στο ύψος της πίστεως, και να περιφρονήσουμε την αδυναμία των ανθρώπινων συλλογισμών. Γι' αυτό και αλλού ο ίδιος λέει: «Στον καθένα δε δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον. Διότι σε άλλον μεν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσεως, σε άλλον πίστη, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων».

Γι' αυτό και αλλού λέει ο Παύλος: «Στους κατά πρόθεση κλητούς». Διότι όσα αφορούν την αρετή και τη σωτηρία μας δεν επιβλήθηκαν με καταναγκασμό. Αλλά, αν και το μεγαλύτερο μέρος, σχεδόν μάλιστα το παν, ανήκει σε Αυτόν, εντούτοις άφησε κάτι μικρό και σε εμάς, ώστε να είναι εύλογη η αφορμή για τα στεφάνια. Γι' αυτό ακριβώς ο Παύλος, αφού είπε: «Έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως», δηλαδή εκείνο που μίλησε και στην Παλαιά Διαθήκη, πρόσθεσε: «Και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλούμε». Διότι εδώ υπάρχει πολύ μεγαλύτερη ανάγκη πίστεως από ό,τι εκεί, τόσο εξαιτίας της φύσεως των υποσχέσεων, η οποία είναι αόρατη και νοερή, όσο και εξαιτίας της τάξεως των καιρών. Διότι τα έπαθλα δεν δίνονταν στον παρόντα βίο, αλλά στον μέλλοντα.

«Έχοντας δε το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: "πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα", και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε». Τους υπενθύμισε έναν ψαλμό που είναι ικανότατος να τους ενισχύσει, ιδιαίτερα μέσα στους κινδύνους. Διότι την ωδή αυτή την ανέπεμψε εκείνος ο δίκαιος ενώ βρισκόταν στους ίδιους κινδύνους.

«Διότι τα πάντα γίνονται για εσάς, ώστε η χάρη, αφού πλεονάσει μέσω των περισσοτέρων, να κάνει να περισσεύσει η ευχαριστία προς δόξαν του Θεού. Γι' αυτό δεν αποθαρρυνόμαστε· αλλά, και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα». Αφού είπε ότι «και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε», προσθέτει στη συνέχεια το τι πιστεύουμε: «Ότι εκείνος που ανέστησε τον Ιησού, θα αναστήσει και εμάς δια του Ιησού». Πάλι, λοιπόν, τους γεμίζει με υψηλό φρόνημα, ώστε να μην οφείλουν χάρη σε ανθρώπους, δηλαδή στους ψευδαποστόλους. «Διότι η προσωρινή και ελαφριά θλίψη μας κατεργάζεται για εμάς, από υπερβολή σε υπερβολή, ένα αιώνιο βάρος δόξας». Δες πόσο ελάφρυνε το βάρος των κινδύνων, αφαιρώντας και από τον χρόνο και από το μέγεθός τους. Διότι τη χαρακτηρίζει προσωρινή, λέει, και ελαφριά, και ταυτόχρονα κάνει την εξής αντιπαραβολή: το προσωρινό προς το αιώνιο, το ελαφρύ προς το βαρύ, τη θλίψη προς τη δόξα.

Εάν κάποιος λάβει δύναμη και δωρεά του Αγίου Πνεύματος να πιστεύει στην υπόσχεση των αγαθών που θα δοθούν στο μέλλον, έλαβε Πνεύμα επαγγελίας· γι' αυτό λέει ο Παύλος «σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας». Εάν δε το Άγιο Πνεύμα δώσει σε κάποιον μια δωρεά, ώστε, αν και δεν γνωρίζει τις Γραφές, να πιστεύει σε αυτές, η δωρεά εκείνη ονομάζεται Πνεύμα πίστεως· όπως λέει ο Παύλος, «έχοντας δε το ίδιο Πνεύμα της πίστεως». Ονομάζεται Πνεύμα υιοθεσίας, όπως λέει ο ίδιος ο Παύλος «διότι δεν λάβατε πάλι πνεύμα δουλείας που οδηγεί στον φόβο, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε Αββά ο Πατήρ». Εάν κάποιος είναι πράος και ταπεινός στην καρδιά, ο άνθρωπος αυτός έλαβε ως δώρο το Πνεύμα της πραότητας, όπως λέει ο Παύλος «εσείς οι πνευματικοί να καταρτίζετε τον άνθρωπο αυτόν με Πνεύμα πραότητας». Ονομάζεται Πνεύμα ζήλου, όπως λέει ο Παύλος «επειδή και εσείς είστε ζηλωτές των πνευμάτων», δηλαδή των χαρισμάτων.