Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 5:16

Το σώμα, λοιπόν, λέγεται με δύο τρόπους: άλλοτε υλικό και άλλοτε λεπτό. Υλικό σώμα είναι εκείνο που γίνεται αντιληπτό με την αφή και υπόκειται στη φθορά· λεπτό σώμα είναι εκείνο που δεν αγγίζεται και δεν ψηλαφείται. Σάρκα είναι η συνδρομή των στοιχείων. Σάρκα είναι ρευστή ουσία, που συγκροτείται από αίμα, φλέγμα, χολή και χυμό, δηλαδή από αέρα, γη, φωτιά και νερό, τουτέστιν από θερμό, ψυχρό, υγρό και ξηρό· ο ήλιος γεννά το θερμό και ζωτικό στοιχείο, ο αέρας το ψυχρό, η γη το ξηρό, και τα νερά το υγρό στοιχείο. Στοιχείο είναι απλή ουσία, το ένα από τα τέσσερα μέρη της κτίσεως. Όταν, λοιπόν, ακούσεις τον Παύλο να λέει: «Δεν γνωρίζουμε πλέον τον Χριστό κατά σάρκα», να καταλάβεις ότι με τη λέξη «σάρκα» εννοεί τη φθαρτή σάρκα· διότι δεν είπε ότι «δεν γνωρίζουμε πλέον τον Χριστό κατά σώμα», αλλά «κατά σάρκα», δηλαδή ότι δεν βρίσκεται πλέον σε ρευστή ουσία.

Παρατήρησε, λοιπόν, τις θείες φωνές, πώς με ακρίβεια και σαφήνεια μαρτυρούν την προαιώνια γέννηση του Υιού. Διότι, επειδή ο μεν Ματθαίος έγινε εξηγητής της κατά σάρκα γεννήσεως, όπως ο ίδιος αναφέρει: «Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού, υιού Δαβίδ»· ο δε Μάρκος έθεσε ως αρχή του Ευαγγελίου το κήρυγμα του Ιωάννη, λέγοντας: «Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, καθώς είναι γεγραμμένο στον προφήτη Ησαΐα: Φωνή βοώντος στην έρημο»· ο δε Λουκάς και αυτός προχώρησε στη θεολογία μέσω των σωματικών απαρχών· κατ' ανάγκην ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ο οποίος ήλθε τελευταίος στη συγγραφή, αφού ανύψωσε τη διάνοια πάνω από κάθε τι αισθητό και από τον χρόνο που συμπορεύεται με αυτά, ή μάλλον αφού ανυψώθηκε με τη δύναμη του Πνεύματος, προσέγγισε Εκείνον που βρίσκεται επέκεινα των πάντων, σχεδόν διακηρύσσοντας και ο ίδιος ότι «αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι».

ΤΟΜΟΣ Δ. ΛΟΓΟΣ Α. <Αυτός που μας έδωσε και τον αρραβώνα του Πνεύματος κ.λπ.> Εκείνοι που έχουν τον αρραβώνα του Πνεύματος και έχουν πλουτίσει με την ελπίδα της αναστάσεως, συλλαμβάνοντας αυτά που προσδοκούνται να γίνουν στο μέλλον σαν να είναι ήδη παρόντα, λένε: Ώστε εμείς από τώρα δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα, διότι όλοι είμαστε πνευματικοί και δεν βρισκόμαστε σε σαρκική φθορά. Διότι, όπως νομίζω, ονομάζει εδώ «σάρκα» τη φθορά της σάρκας. Επειδή, αφού έλαμψε σε εμάς ο Μονογενής, μεταστοιχειωθήκαμε προς τον Λόγο που ζωοποιεί τα πάντα. Διότι, όπως ακριβώς υποκειόμαστε στα δεσμά του θανάτου όταν βασίλευε η αμαρτία, έτσι, αφού εγκαθιδρύθηκε η εν Χριστώ δικαιοσύνη, αποτινάξαμε τη φθορά. Επομένως, κανείς δεν είναι εν σαρκί, δηλαδή σε σαρκική αδυναμία. Και σε σχέση με τα υπόλοιπα, βεβαίως, η φθορά θα μπορούσε ευλόγως να νοηθεί έτσι· επειδή όμως είπε ότι δεν έχουμε γνωρίσει κανέναν κατά σάρκα, προσθέτει τα εξής, υποπτευόμενος τις άτοπες αντιλήψεις ορισμένων: Αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, ωστόσο τώρα δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι.

Αλλά θα το παραλείψω αυτό προς το παρόν, και δεν θα επιμείνω πολύ στις δικές του παραφροσύνες. Λέω, όμως, ότι πρέπει μάλλον να προχωρήσουμε σε εκείνα. Διότι θεώρησε ίσως ότι, συγκρίνοντας τη σάρκα με τη φύση της θεότητας, καθιστούμε εντελώς ανώφελη την αντιπαραβολή, όταν λέμε ότι ο Υιός κενώθηκε, επειδή έγινε άνθρωπος. Αλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι, πώς θα μπορούσαν άλλωστε; Λέγοντας ότι η θεία δόξα κατέβηκε σε μέτρο οικετικού και δουλοπρεπούς αξιώματος, υποστηρίζουμε ότι ο Υιός ελαττώθηκε σε σχέση με τον Πατέρα, κατά το ότι έγινε άνθρωπος, αλλά ότι αποκαταστάθηκε και πάλι στο να είναι ίσος με Αυτόν που Τον γέννησε μετά την αναχώρησή Του από εδώ, έχοντας ενδυθεί όχι κάποια νέα ή επίκτητη ούτε ασυνήθιστη δόξα, αλλά ευρισκόμενος και πάλι σε εκείνη, στην οποία βρισκόταν εξαρχής μαζί με τον Πατέρα. Εξάλλου, ο θεσπέσιος μυσταγωγός μας, εννοώ τον Παύλο, μην αποδίδοντάς Του πλέον την ταπείνωση που αρμόζει στους ανθρώπους μετά την ανάστασή Του εκ νεκρών και την άνοδό Του στους ουρανούς, γράφει λέγοντας: «Διότι αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, όμως τώρα δεν Τον γνωρίζουμε πλέον έτσι». Και πάλι για τον εαυτό του λέει: «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού, όχι από ανθρώπους ούτε μέσω ανθρώπου, αλλά μέσω του Ιησού Χριστού». Και όμως, ενώ λέει ότι πάλι θα έρθει προς εμάς για να μετασχηματίσει «το σώμα της ταπείνωσής μας ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του», γιατί άραγε τώρα αρνείται λέγοντας «όχι από ανθρώπους, ούτε μέσω ανθρώπου», μολονότι έχει οριστεί σε αποστολή μέσω του Ιησού Χριστού;

Θα διαπιστώσουμε ότι οι άγιοι απόστολοι κατενόησαν το κάλλος του. Διότι ο πάνσοφος Παύλος είπε: «Αν και έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι». Διότι μετά την εκ νεκρών ανάσταση και την άνοδο στους ουρανούς, δεν τον αναγνωρίζουμε πλέον από τα μέτρα της κένωσης, αλλά από τη θεοπρεπή του λαμπρότητα. <Ο Θεός μας θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει.> (A f. 280 b, B f. 192, I f. 275 b.) Πότε ήλθε φανερά, εάν όχι όταν έγινε σάρκα, σύμφωνα με τον λόγο του Ιωάννη; όταν, αναλαμβάνοντας την ομοίωση με εμάς, γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Διότι τότε έγινε ορατός αυτός που κατά τη δική του φύση είναι αόρατος, ψηλαφητός ο αψηλάφητος, έγινε όμοιος με εμάς αυτός που είναι υπεράνω πάσης κτίσεως. Ήλθε, λοιπόν, φανερά.

«Διότι, αφού πέθανε μία φορά, δεν πεθαίνει πλέον· ο θάνατος δεν τον κυριεύει πια», σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου. Γι' αυτό άλλωστε και έλεγε: «Ακόμη και αν γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι». Διότι τότε θα τον επιγνώσουμε λαμπρότερα, όχι από εκείνα κατά τα οποία είναι άνθρωπος, αλλά από εκείνα κατά τα οποία είναι αληθινός Θεός, εφόσον θα έχει πλέον ολοκληρωθεί η οικονομία για την οποία έγινε σάρκα. Διότι, όπως είναι φυσικό, οι λόγοι περί της σαρκώσεως θα παύσουν, ενώ θα εισέλθει η ανώτερη γνώση, και μία θεία σύνεση θα αναλάμψει μέσα μας από αυτόν περί της σωτηρίας που βρίσκεται σε θεοπρεπή δόξα. Παραγγέλλει δε να τρώγονται τα κρέατα του προβάτου ψημένα στη φωτιά, διότι ακριβώς πρέπει να είναι θερμοί στο πνεύμα εκείνοι που ανέρχονται προς την κατανόηση του Χριστού.

Αλλά εκείνος που φάνηκε να βρίσκεται σε κατάσταση ακαθαρσίας ως άνθρωπος, όταν, εκπληρώνοντας την πάνσοφη οικονομία του για εμάς, ανέβηκε τελικά προς τον Πατέρα και βρέθηκε στους κόλπους Του· τότε λοιπόν, τότε απέβαλε και την ίδια την εντύπωση ότι βρέθηκε μαζί μας σε κατάσταση νεκρότητας και ακαθαρσίας. Δοξολογείται δε ως Θεός, δοξολογείται από όλους ως Κύριος, ως Άγιος των αγίων, ως αυτός που καταλαμπρύνει την κτίση, και που χορηγεί στα πνεύματα των ανθρώπων, αλλά και σε αυτούς που βρίσκονται στη γη, τη δύναμη να μπορούν να καταπολεμούν οτιδήποτε έχει την ισχύ να τους μολύνει. Ότι δε ο Υιός καταδέχτηκε οικονομικώς για εμάς τα ανθρώπινα, και βρέθηκε υπό τον νόμο, και συγκαταλέχθηκε στους ανόμους, αλλά ανέβηκε και πάλι στην έμφυτη τιμή και δόξα που είχε εξαρχής, μας πληροφορεί ο ίδιος λέγοντας προς τον εν ουρανοίς Πατέρα: «Πάτερ, δόξασόν με με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος». Βλέπεις ότι απαλλάσσεται από όσα παρεισέφρησαν στο ενδιάμεσο, και δεν εκπλήρωσε μεν παρά τη θέλησή του την ένσαρκη οικονομία, ωστόσο επειγόταν προς την ένδοξη κατάσταση της θεότητας και το αξίωμα που υπερέχει των πάντων; Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος λέει: «Και αν έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι». Διότι αναστήθηκε εκ νεκρών, και ανήλθε προς τον Πατέρα μετά σαρκός.

Αλλά δεν τον γνωρίζουμε πλέον, λέει, κατά σάρκα, δηλαδή δεν τον γνωρίζουμε πια να υπόκειται στα πάθη της σαρκός, και εννοώ τα φυσικά και αδιάβλητα πάθη. Διότι, πριν από τον τίμιο σταυρό, αναφέρεται ότι και πείνασε, και κουράστηκε από την οδοιπορία, και έγινε περίλυπος, καθώς και ότι υπέμεινε για εμάς τον θάνατο πάνω στο ξύλο, αλλά τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε να βρίσκεται σε αυτά. «Διότι, αφού πέθανε μία φορά, δεν πεθαίνει πλέον.» Διότι ο Χριστός είναι άφθαρτος, ζωή κατά φύση και χορηγός της ζωής, επειδή προήλθε από τη ζωή του Πατρός.

«Τώρα όμως έρχομαι προς εσένα, και τα λέω αυτά μέσα στον κόσμο, για να έχουν τη χαρά τη δική μου ολοκληρωμένη μέσα τους.» Αντιλαμβάνεσαι λοιπόν ότι σε αυτά τα λόγια φαίνεται να μιλάει με βάση μόνο την ανθρώπινη φύση του. Β— Πολύ σωστά μίλησες. Α— Διότι δεν θα νομίσουμε βέβαια ότι έχει κρυφτεί και έχει αποδημήσει από τον κόσμο, παρόλο που λέει ξεκάθαρα: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω ότι όπου συναχθούν δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους.» Και πάλι: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος.» Θα μπορούσες δε να δεις και τον ίδιο τον ιερότατο Παύλο να παραβλέπει πολλές φορές το ότι πρέπει να τον ανακηρύττει και ως άνθρωπο. «Ο Παύλος», λέει, «απόστολος όχι από ανθρώπους ούτε μέσω ανθρώπου, αλλά μέσω του Ιησού Χριστού.» Και πάλι επιπλέον: «Σας γνωρίζω το Ευαγγέλιο», λέει, «το οποίο κηρύχθηκε από εμένα, ότι δεν είναι ανθρώπινο. Διότι ούτε εγώ το παρέλαβα από άνθρωπο, ούτε το διδάχθηκα, αλλά μέσω αποκαλύψεως του Ιησού Χριστού.» Και βέβαια και αλλού λέει: «Και αν ακόμη γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, αλλά τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι.» Ποιος είναι λοιπόν ο Ιησούς ο Χριστός, αυτός που εκπέμπει σαν αστραπή μέσα του την τόσο άρρητη, αλάνθαστη και θεία αποκάλυψη των δικών του μυστηρίων; Άραγε δεν είναι ο Λόγος που έγινε σάρκα, και δεν απαξίωσε για χάρη μας τη γέννηση από γυναίκα; Β— Βεβαιότατα.

Όπως και ως προς αυτό δίνει τη μαρτυρία του ο απόστολος λέγοντας: «αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». Όχι ότι χώρισε τη σάρκα από τη θεότητα, αλλά ότι αυτή υπάρχει [*] και είναι ενωμένη με τον Θεό, χωρίς όμως να υπάρχει πλέον κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα, όπως λέει, «κατά το πνεύμα της αγιωσύνης, μέσω της αναστάσεως εκ νεκρών του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», έχοντάς την ταυτόχρονα μαζί με τον Θεό, απαθή και παθόντα, που τάφηκε και αναστήθηκε και ανήλθε εν δόξη, και ο οποίος έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς, όπως λέει σύμφωνα με την αλήθεια, «του οποίου η βασιλεία δεν θα έχει τέλος». 18. Διότι τούτο πιστεύει η μητέρα μας, η ίδια η αγία Εκκλησία, όπως ακριβώς αληθινά έχει κηρυχθεί και αληθινά έχει προσταχθεί σε αυτήν: ότι όλοι θα κοιμηθούμε και θα αναστηθούμε με αυτό το σώμα, με αυτή την ψυχή, με ολόκληρο το δικό μας σκεύος, «για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση σύμφωνα με όσα έπραξε». Διότι το ότι υπάρχει ανάσταση νεκρών και αιώνια κρίση και βασιλεία των ουρανών, και ότι η ανάπαυση 〈επιφυλάσσεται〉 στους δικαίους, καθώς και η κληρονομία των πιστών και η συνάθροιση μαζί με τους αγγέλους για όσους έχουν τηρήσει την πίστη, την αγνεία, την ελπίδα και τις εντολές του Κυρίου, είναι αληθινό, και έχει κηρυχθεί, έχει διασφαλιστεί και έχει γίνει πιστευτό ότι «αυτοί θα αναστηθούν σε ζωή αιώνια», σύμφωνα με τα όσα είναι γραμμένα στα Ευαγγέλια. Διότι όσα λέει και ο απόστολος και όλες οι άγιες Γραφές τυγχάνουν αληθινά, έστω και αν από εκείνους που απίστησαν και κατανόησαν εσφαλμένα, εκλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο.

«Και ας ευφρανθούν όλοι όσοι ελπίζουν σε σένα, αιώνια θα αγαλλιούνται και θα κατασκηνώσεις μέσα τους». Αλλά και κατά την έλευση του Σωτήρα ευφράνθηκαν εκείνοι που προσδοκούσαν την ενανθρώπησή του, η οποία αποτελούσε ελπίδα για τους προφήτες και για όσους κατανοούν τα λόγια τους. Διότι ήλθε ο Θεός Λόγος αφού έγινε σάρκα, μέσω της πρόσληψης της σάρκας, για να κατασκηνώσει μέσα σε αυτούς που τον πίστεψαν, σύμφωνα με το ρητό: «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας»· αυτοί είναι που θα αγαλλιούνται αιώνια, βλέποντας τη δόξα του σαρκωθέντος Λόγου, δόξα Μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτου χάρη και αλήθεια. Οι ίδιοι επίσης λένε: «Ακόμη κι αν γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι», επειδή έχουν την ενατένιση της δόξας του, σύμφωνα με την οποία είναι ο Μονογενής από τον Πατέρα.

Πρόσεξε δε μήπως εκείνος που εμμένει στην πολιτεία του νόμου, ο οποίος υπήρξε παιδαγωγός προς τον Χριστό, παροικεί στο σκήνωμα του Κυρίου, ασχολούμενος επίμονα με τη σκηνή του μαρτυρίου· ενώ εκείνος που έφτασε στον Χριστό και την ευαγγελική διδασκαλία κατασκηνώνει στο άγιο όρος του Θεού, για το οποίο προφητεύεται: Είναι φανερό το όρος του Κυρίου. Και εξέτασε πάλι, μήπως άγιο όρος του Θεού είναι μεν ο Λόγος του Θεού· σκήνωμά του δε, είναι ο άνθρωπος που ανέλαβε· και ότι πρέπει πρώτα να επιγνώσουμε τον Χριστό κατά σάρκα· και έπειτα να κατασκηνώσουμε στο άγιο όρος του Θεού, έχοντας δει τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα· και να λέμε: Αν και έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι. Διότι προς έναν τέτοιο άνθρωπο έχει ειπωθεί: Ανέβα σε υψηλό όρος, εσύ που φέρνεις το χαρμόσυνο άγγελμα στη Σιών. Με άλλη έννοια, όρος του Θεού είναι εκείνο που πρόκειται να κατοικηθεί μόνο από άγιες και τέλειες στη δικαιοσύνη ψυχές· ο ίδιος ο ουρανός, και η βασιλεία των ουρανών που ευαγγελίστηκε ο Σωτήρας.

Αλλά και καθένας που προσέρχεται γνήσια στο μυστήριο του λουτρού, έχοντας παραλάβει τη θεολογία περί του Χριστού, θα αντικρίσει τη δόξα του, και θα μπορούσε να πει παρόμοια με τον Παύλο: «αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». 〈Από τον Ψαλμό〉 90. «Εκείνος που κατοικεί υπό τη βοήθεια του Υψίστου, θα διαμείνει υπό τη σκέπη του Θεού του ουρανού. Θα πει στον Κύριο: Είσαι ο αντιλήπτοράς μου και η καταφυγή μου· ο Θεός μου, βοηθός μου, και σε αυτόν θα ελπίσω· διότι αυτός θα με λυτρώσει από την παγίδα των κυνηγών, και από λόγο ταραχώδη. Με τους ώμους του θα σε επισκιάσει, και κάτω από τις πτέρυγές του θα ελπίσεις· σαν όπλο θα σε περικυκλώσει η αλήθεια του. Δεν θα φοβηθείς από νυχτερινό φόβο, από βέλος που πετά την ημέρα, από πράγμα που διαπορεύεται στο σκοτάδι, από συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο. Θα πέσουν από το πλευρό σου χίλιοι, και δέκα χιλιάδες από τα δεξιά σου, σε εσένα όμως δεν θα πλησιάσει. Μόνο με τα μάτια σου θα παρατηρήσεις, και θα δεις την ανταπόδοση των αμαρτωλών. Διότι εσύ, Κύριε, είσαι η ελπίδα μου· έθεσες τον Ύψιστο ως καταφυγή σου. Δεν θα έρθουν σε εσένα κακά, και μάστιγα δεν θα πλησιάσει τη σκηνή σου· διότι στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για εσένα, να σε διαφυλάξουν σε όλους τους δρόμους σου· στα χέρια θα σε σηκώσουν, μήπως και χτυπήσεις το πόδι σου σε πέτρα. Πάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο θα πατήσεις, και θα καταπατήσεις λιοντάρι και δράκοντα.»

Για να μη σκανδαλισθεί όμως ούτε η ίδια, ούτε και άλλοι, την αφαίρεσα και την κράτησα στην κατοχή μου, μη θεωρώντας σωστό να φανερώνω καθόλου αυτά σε άλλους, ώστε να μη δώσουμε την εντύπωση ότι, δίκην ειδωλολατρών, περιφέρουμε τον Θεό μας σε εικόνα. Ακούω δε και τον Παύλο να μας παιδαγωγεί όλους, να μην προσκολλώμεθα πλέον στα σαρκικά. «Διότι, εάν και γνωρίσαμε», λέγει, «τον Χριστό κατά σάρκα, εντούτοις τώρα δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι». —Λέγεται ότι ο Σίμων ο Μάγος προσκυνείται από τους άθεους αιρετικούς, απεικονισμένος πάνω σε άψυχη ύλη. Αλλά και εμείς οι ίδιοι είδαμε αυτόν που έδωσε το όνομά του στη μανία να περιφέρεται με τιμές σε εικόνα από τους Μανιχαίους. Για εμάς, όμως, τέτοιου είδους πράγματα είναι απαγορευμένα.

Αλλά όσες ύβρεις περιπλέκει ενδιάμεσα στους λόγους του, μέσω των οποίων νομίζει ότι ισχυροποιεί τον παραλογισμό του δόγματός του και με τις οποίες θεωρεί ότι μας πλήττει σφοδρότερα με τις βλασφημίες του, θεωρώ ότι όποιος έχει νου πρέπει να τις παραβλέψει και να αφήσει την κρίση στην ακοή όσων μελετούν τα κείμενα, ως προς το ποιοι είναι οι παραχαράκτες της αποστολικής πίστεως: εμείς, οι οποίοι, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι, ή αυτός που πάντοτε, και πριν από την κατά άνθρωπον οικονομία και μετά από αυτήν, περιφέρει στους ισχυρισμούς του τον σάρκινο θεό του. Προσθέτει δε και τη βλασφημία που εκτοξεύθηκε εναντίον του από τους Ιουδαίους, ότι δηλαδή αποκαλούνταν από εκείνους φάγος και οινοπότης, και ισχυρίζεται ότι αυτά είναι αναγκαία για τον άνθρωπο. Ποιος λοιπόν είναι ο άνθρωπος που ονειδιζόταν από τους Ιουδαίους για τη βρώση και την πόση; Αυτός που μετείχε σε αυτά ή αυτός που δεν μετείχε; Αλλά αν μεν δεν μετείχε, η παρουσία του ήταν κατά δόκησιν· αν όμως μετείχε, γήινο ήταν αυτό από το οποίο μετείχε· και το ουράνιο δεν τρέφεται μέσω των γήινων. Ω, της αντίφασης των παραλογισμών! Πώς στο ίδιο σημείο κατακρημνίζεται από εντελώς αντίθετες πτώσεις! Τη μια στιγμή λέει ότι αυτός που φανερώνεται σωματικά είναι ανώτερος από την ανθρώπινη φύση, και την άλλη τον παρουσιάζει κατώτερο και από τους ανθρώπους, ακρωτηριασμένο ως προς το ανώτερο στοιχείο του.

Διότι, όπως λέει, τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, αυτόν έχρισε ο Θεός με το Άγιο Πνεύμα. Επομένως, ας μη συκοφαντεί κανείς τον λόγο μας, με τον ισχυρισμό ότι δήθεν εμείς δεν ομολογούμε πώς ο μονογενής Θεός είναι πάντοτε Χριστός· απεναντίας, είναι πάντοτε Χριστός και πριν από τη θεία Οικονομία και μετά από αυτήν. Άνθρωπος όμως δεν ήταν ούτε πριν από αυτήν ούτε μετά από αυτήν, παρά μόνο κατά τον καιρό της Οικονομίας. Διότι ούτε πριν από την Παρθένο υπήρχε ο άνθρωπος, ούτε μετά την άνοδο στους ουρανούς υφίσταται πλέον η σάρκα με τα δικά της ιδιώματα. «Διότι, κι αν ακόμη γνωρίσαμε κάποτε», λέει, «τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι»· διότι, κι αν ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δεν παρέμεινε σάρκα. Αντιθέτως, επειδή το ανθρώπινο είναι τρεπτό, ενώ το θείο είναι άτρεπτο, η μεν θεότητα παραμένει ακίνητη απέναντι σε κάθε μεταβολή, και δεν αλλοιώνεται ούτε προς το καλύτερο ούτε προς το χειρότερο (διότι το μεν χειρότερο δεν το επιδέχεται, ενώ το καλύτερο δεν το έχει, αφού είναι ήδη η τελειότητα)· η δε ανθρώπινη φύση στο πρόσωπο του Χριστού υπέστη τη μεταβολή προς το καλύτερο, καθώς αλλοιώθηκε από το φθαρτό προς το άφθαρτο, από το θνητό προς το αθάνατο, από το ολιγοχρόνιο προς το αιώνιο, από το σωματικό και μορφοποιημένο προς το ασώματο και ασχημάτιστο.

Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, και η ίδια η πηγή της αφθαρσίας, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, δεν εισήλθε στον κόσμο διά μέσου του γάμου, ώστε να καταδείξει με τον τρόπο της ενανθρώπησής Του αυτό το μέγα μυστήριο: ότι δηλαδή μόνο η καθαρότητα είναι ικανή να δεχθεί την παρουσία και την έλευση του Θεού, η οποία δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί διαφορετικά με απόλυτη ακρίβεια, εάν κανείς δεν αποξενώσει εντελώς τον εαυτό του από τα πάθη της σάρκας. Διότι αυτό που συνέβη σωματικά στην αμίαντη Μαρία, με το να εκλάμψει στον Χριστό «το πλήρωμα της θεότητος» μέσω της παρθενίας, το ίδιο συμβαίνει και σε κάθε ψυχή που ζει παρθενικά σύμφωνα με τον Λόγο, χωρίς πλέον ο Κύριος να καθιστά την παρουσία Του σωματική· «Διότι δεν γνωρίζουμε πλέον», λέει, «τον Χριστό κατά σάρκα», αλλά Αυτός εγκατοικεί πνευματικά και φέρνει μαζί Του τον Πατέρα, όπως αναφέρει κάπου το Ευαγγέλιο.

Επομένως, είναι ολοφάνερη η συκοφαντία των αντιπάλων, οι οποίοι αποσπούν κακόβουλα τα λόγια που αφορούν τη θεία Οικονομία και τα εφαρμόζουν στην προαιώνια υπόσταση. Διότι ούτε από τον Απόστολο διδαχθήκαμε να γνωρίζουμε τον Χριστό με τον ίδιο τρόπο τώρα και προηγουμένως, καθώς ο Παύλος λέει τα εξής: «Και αν κάποτε γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι», επειδή εκείνη η γνώση δηλώνει την πρόσκαιρη Οικονομία, ενώ αυτή εδώ την αΐδια ύπαρξή του. Επομένως, ο λόγος μας έχει απολογηθεί επαρκώς απέναντι στις κατηγορίες, δείχνοντας ότι ούτε νομίζουμε ότι υπάρχουν δύο Χριστοί ή Κύριοι, ούτε ντρεπόμαστε για τον σταυρό, ούτε πιστεύουμε ότι ένας κοινός άνθρωπος έπαθε για χάρη του κόσμου, ούτε φυσικά θεωρούμε ότι το «Εποίησεν» αναφέρεται στη δημιουργία της ουσίας του. Για αυτήν την αντίληψή μας, ο λόγος βρίσκει όχι μικρή υποστήριξη από τον ίδιο τον κατήγορο, στα σημεία όπου, ενώ στρέφει καταφορικά τη γλώσσα του εναντίον μας, προβάλλει και το εξής: «Αυτήν τη σύγκρουση, βέβαια, ο Βασίλειος τη φέρνει στον ίδιο του τον εαυτό και αποδεικνύεται σαφώς ότι ούτε στο θέλημα των αποστόλων επέστησε την προσοχή του, ούτε διαφυλάττει τη συνέπεια των δικών του λόγων· εξαιτίας των οποίων, είτε αντιλαμβανόμενος την ασυνέπεια θα παραδεχθεί ότι ο Λόγος, που υπήρχε εξαρχής και ήταν Θεός, έγινε Κύριος, είτε συνδέει αντιφατικά πράγματα με άλλα αντιφατικά». Διότι αυτός ακριβώς είναι και ο δικός μας ισχυρισμός, τον οποίο αναφέρει και ο Ευνόμιος, ο οποίος λέει δηλαδή ότι ο Λόγος, που υπήρχε εξαρχής και ήταν Θεός, έγινε Κύριος.

ΣΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΔΩΡΟΘΕΟ. Ίσως επειδή ο Χριστός ονόμασε αδελφούς αυτούς που εκτελούν το θέλημα του Πατέρα και έδειξε ότι η κατά σάρκα συγγένεια, χωρίς την κατά πνεύμα, είναι ασήμαντη. Είπε ο απόστολος: «Ακόμη και αν γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι», εννοώντας: «Ακόμη και αν εμείς, που πιστέψαμε προερχόμενοι από τους Ιουδαίους, σεμνυνόμασταν παλαιότερα για την κατά σάρκα συγγένεια με αυτόν, τώρα δεν καυχόμαστε για αυτήν, αλλά για την οικεία συγγένεια μαζί του, την οποία καρπωνόμαστε μέσω της αρετής». Γι' αυτό και έλεγε: «Να γίνεστε μιμητές μου, όπως και εγώ είμαι του Χριστού», σαν να έλεγε: «Σεμνύνομαι περισσότερο για τη μίμηση παρά για την κατά σάρκα συγγένεια.»

Επομένως, εμείς από τώρα και στο εξής δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα. Διότι, εφόσον όλοι πέθαναν, όλοι και αναστήθηκαν· και πέθαναν μεν με τον τρόπο που καταδίκαζε η τυραννία της αμαρτίας, αναστήθηκαν δε διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος. Εύλογα λοιπόν λέει: Κανέναν από τους πιστούς δεν γνωρίζουμε κατά σάρκα. Διότι, τι σημασία έχει αν βρίσκονται μέσα στη σάρκα; Αλλά η σαρκική εκείνη ζωή έχει χαθεί, και γεννηθήκαμε άνωθεν εν Πνεύματι, και γνωρίζουμε άλλη πολιτεία και διαγωγή και ζωή και κατάσταση, αυτήν που βρίσκεται στους ουρανούς.

Και πάλι αποδεικνύει ότι ο Χριστός είναι ο αρχηγός αυτού του γεγονότος· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Κι αν ακόμη γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, όμως τώρα πια δεν τον γνωρίζουμε έτσι». β'. Τι λοιπόν, πες μου; Απέβαλε τη σάρκα και τώρα δεν βρίσκεται μέσα στο σώμα; Μη γένοιτο· διότι και τώρα είναι εν σαρκί. «Επειδή αυτός ο Ιησούς, ο οποίος αναλήφθηκε από εσάς στον ουρανό, έτσι ακριβώς θα έλθει». Έτσι· δηλαδή πώς; Εν σαρκί, με το σώμα Του. Πώς λοιπόν λέει: «Κι αν ακόμη γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, όμως τώρα πια δεν τον γνωρίζουμε έτσι»; Διότι, για εμάς, το «κατά σάρκα» σημαίνει το να βρισκόμαστε μέσα στις αμαρτίες, ενώ το «μη κατά σάρκα» το να μη βρισκόμαστε στις αμαρτίες. Για τον Χριστό, όμως, το «κατά σάρκα» σημαίνει το να υπόκειται στα πάθη της φύσεως, όπως το να διψά, να πεινά, να κοπιάζει, να κοιμάται (διότι «αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Γι' αυτό και έλεγε: «Ποιος από εσάς με ελέγχει για αμαρτία;» και πάλι: «Έρχεται ο άρχων αυτού του κόσμου, και σε εμένα δεν έχει τίποτε δικό του»)· ενώ το «μη κατά σάρκα» σημαίνει το να έχει πλέον απαλλαγεί και από αυτά τα αδιάβλητα πάθη, και όχι το να υπάρχει εκτός της σαρκός. Διότι με αυτήν τη σάρκα θα έλθει να κρίνει την οικουμένη, διατηρώντας την πλέον απαθή και άφθαρτη· προς αυτή την κατάσταση θα πορευθούμε και εμείς, όταν το σώμα μας γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας Του. «Ώστε, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί καινή κτίση».

Εμείς, όμως, ακόμη και αν γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι. Ώστε, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση. Πρόσεχε, κατεβαίνουμε σε βάθος. Ώστε, εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση· τα παλαιά παρήλθαν, ιδού, τα πάντα έγιναν καινούργια, και τα πάντα προέρχονται από τον Θεό. Πρόκειται, λοιπόν, για κρυμμένο θησαυρό, αλλά ας ανασκάψουμε και τα βάθη προς το βάθος· διότι δεν είναι βυθός που έχει σκοτάδι, αλλά βυθός που αναβλύζει φως.

Δες όμως την υπερβολή, λέει, ότι εμείς μεν ζούμε δι' αυτών, αυτός δε πέθανε για εμάς. «Ώστε εμείς από τώρα και στο εξής δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα». Διότι αναστήθηκαν δια του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος. Κανέναν λοιπόν, λέει, από τους πιστούς δεν γνωρίζουμε κατά σάρκα. Διότι, έστω και αν βρίσκονται στη σάρκα, εντούτοις εκείνη η σαρκική ζωή έχει πλέον χαθεί, και αναγεννηθήκαμε άνωθεν δια του Πνεύματος. «Και αν ακόμη έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, αλλά τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». Πάλι παρουσιάζει τον Χριστό ως τον αρχηγό αυτού ακριβώς του έργου, δηλαδή της αναγεννήσεώς σας. Διότι το δικό μας «κατά σάρκα» σημαίνει το να βρισκόμαστε μέσα στις αμαρτίες· ενώ του Χριστού το «κατά σάρκα» σημαίνει το να υπόκειται στα πάθη της φύσεως.

Απορώ πώς δεν ντρέπονται, ενώ η Θεία Γραφή λέει σαφώς γι' αυτούς: «Από εμάς βγήκαν, αλλά δεν ήταν από εμάς· διότι, αν ήταν από εμάς, θα είχαν παραμείνει μαζί μας». Όμως δεν υποχωρούν αυτά τα αγκάθια της καρδιάς, κεντρίζοντάς μας με τις αγκιστρωτές τους ακίδες και λέγοντας: «Εσείς προήλθατε από εμάς». Ω, τι ελεεινή κακοήθεια! Μήπως εμείς εναντιωθήκαμε στη Γραφή; Ή μήπως εμείς μετά το βάπτισμα πειράζουμε τον Χριστό; Ή μήπως εμείς αθετούμε τις ομολογίες που έχουμε ομολογήσει; Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εμείς από τώρα δεν γνωρίζουμε κανέναν, ούτε τον Χριστό κατά σάρκα. Διότι, λέει, ακόμη και αν γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι. Αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση· τα παλαιά παρήλθαν». Εφόσον λοιπόν βαπτίστηκες, ω βέβηλε, και έγινες καινή κτίση, μη γίνεσαι ένας νέος Τέρτυλλος που ρητορεύει εναντίον της αλήθειας, ούτε να παραποιείς με σοφίσματα τον Παύλο, που είναι ισάξιος της σοφίας. Μάθε το κήρυγμα, και ντρέψου να αντιλέγεις.

Είναι όμως πιο ευσεβές να πούμε ότι δεν έχει· διότι όσα ενώνονται υποστατικώς, ακόμη κι αν νοούνται ως δύο, ωστόσο, επειδή συνενώνονται με τη φύση του ισχυρότερου, σύμφωνα με αυτό νοούνται και ονομάζονται. Όπως ακριβώς ένας ποταμός που σχηματίστηκε από τη βροχή και αναμείχθηκε με τη θάλασσα δεν λέγεται πλέον ποταμός, αλλά θάλασσα, παίρνοντας από εκεί την αρχή του και καταλήγοντας εκεί. Διότι, αν η σωματική δύναμη, ως υπερέχουσα, ενεργούσε στον Λόγο και έτσι γινόταν η ένωση, τότε ας νοηθεί ότι έχει και αρχή, σύμφωνα με τη φύση του σώματος. Αν όμως ο Θεός Λόγος ενήργησε θεοπρεπώς, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, είναι φανερό ότι το άγιο σώμα εξυψώθηκε προς εκείνη τη φύση, διότι σε αυτό ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς. Και αν πρόκειται για όλο το πλήρωμα, προφανώς δεν υπολείπεται τίποτα από τη θεότητα, το οποίο να μην το έχει το άγιο σώμα του Χριστού, είτε πεις το άναρχο, είτε τη θεότητα, είτε την αθανασία, είτε την παντοκρατορική δύναμη, είτε την εξουσία, είτε το κράτος, είτε την αθάνατη σοφία, τα έχει όλα· διότι ευδόκησε να κατοικήσει σε αυτό όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς. Γι' αυτό λέει ο Παύλος: «Εμείς από τώρα δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα· κι αν ακόμη έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι». Διότι γνωρίσαμε ότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς, και είμαστε σε αυτόν πεπληρωμένοι.

Διότι, σύμφωνα με το γράμμα, και όχι σύμφωνα με το πνεύμα, επικοινωνούμε κατά την πρώτη μας προσέγγιση στη θεοσέβεια· προχωρώντας όμως σταδιακά στο πνεύμα και αποξένοντας το παχύ περίβλημα των λέξεων με τα λεπτότερα θεωρήματα, ενωνόμαστε καθαροί με τον καθαρό Χριστό, κατά το μέτρο του δυνατού για τους ανθρώπους, ώστε να μπορούμε να πούμε, σύμφωνα με τον μέγα Απόστολο: «αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι», εξαιτίας, προφανώς, της απλής και απαλλαγμένης από τα περιβλήματά Του προσέγγισης του νου προς τον Λόγο, έχοντας προοδεύσει από το να γνωρίζουμε τον Λόγο ως σάρκα στη γνώση της δόξας Του ως Μονογενούς παρά του Πατρός. ΞΒ΄. Εκείνος που έζησε τη ζωή εν Χριστώ υπερέβη τόσο τη δικαιοσύνη του νόμου όσο και της φύσεως. Αυτό ακριβώς υποδεικνύοντας ο θείος Απόστολος λέει: «διότι εν Χριστώ Ιησού ούτε η περιτομή έχει ισχύ ούτε η ακροβυστία», δηλώνοντας μεν μέσω της περιτομής τη νομική δικαιοσύνη, και υπαινισσόμενος μέσω της ακροβυστίας τη φυσική ισονομία. ΞΓ΄. Άλλοι μεν αναγεννώνται δι' ύδατος και πνεύματος, άλλοι δε δέχονται το βάπτισμα εν Αγίω Πνεύματι και πυρί. Και αυτά τα τέσσερα, εννοώ το ύδωρ, το πνεύμα, το πυρ και το Άγιο Πνεύμα, τα κατανοώ ως το ένα και το αυτό Πνεύμα του Θεού.

Είναι ακόλουθο να εξετάσουμε τι σημαίνει το «πρέπει να παραμένει ένας τέτοιος άνθρωπος έως ότου πεθάνει ο μέγας ιερέας, και τότε να επιστρέφει στην ιδιόκτητη γη του». Μέγας ιερέας είναι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός· όταν, λοιπόν, φθάσουμε σε τέλεια απάθεια και δεν του προσφέρουμε πλέον τίποτα από τον κόσμο τούτο, είτε λόγους είτε νοήματα, και απλώς όταν υψωθούμε πάνω από κάθε αίσθηση και έννοια και δεν γνωρίζουμε πλέον τον Χριστό κατά σάρκα, τότε έχει πεθάνει για εμάς ο μέγας ιερέας, εφόσον δεν δέχεται πλέον από εμάς λατρεία προερχόμενη από κανένα από τα δημιουργήματα· και τελικά αποκαθιστάμεθα στην ιδιόκτητη γη μας, δηλαδή σε αυτήν που βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον Θεό, στον Οποίο υπάρχουν οι λόγοι των αρετών.

Από τότε δε που παραμελήθηκε και διαλύθηκε αυτή η καλή και αξιέπαινη ευταξία, απομακρύνθηκε και η τιμή από τα γυναικεία μοναστήρια και εισήλθε η ανυποληψία. Διότι ποιος ποτέ θα τιμούσε το ανυπόληπτο; Ή ποιος θα ήθελε να ονομάσει εύτακτο το άτακτο; Ασφαλώς κανένας. Διότι τι είναι πιο άτιμο ή πιο άχρηστο ή πιο άτακτο από το να πηγαίνει κάποιος, δήθεν για τη μητέρα του ή την αδελφή του, και να μένει σε γυναικείο μοναστήρι, και με την πρόφαση κάποιας συγγενούς να πηγαίνει εκεί, όπου επίκειται ψυχική απώλεια; Εάν μάλιστα οι συγγενείς, στους οποίους πηγαίνει ο μοναχός, είναι κοσμικοί, αυτό είναι ακόμη πιο ασυγχώρητο, επειδή με αυτούς που απαρνήθηκε για τον Θεό, με αυτούς πάλι συναναστρέφεται. «Εμείς», λέει ο απόστολος, από τώρα και στο εξής «δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα»· και αν δίδασκε εκείνους, παρότι ήταν κοσμικοί, να μη γνωρίζουν κανέναν κατά σάρκα, πόσο μάλλον εσάς, που υποτίθεται επιλέξατε τον σταυροφόρο βίο των μοναχών, και αποχαιρετήσατε γονείς και συγγενείς και τον κόσμο και τα πράγματα του κόσμου και απομακρυνθήκατε από αυτά;

Και ακούω τον Παύλο που μας διδάσκει όλους να μην προσκολλώμαστε πλέον στα σαρκικά. Διότι λέει, και αν γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι. Λέγεται ότι ο Σίμων ο μάγος προσκυνείται από τους άθεους αιρετικούς, ζωγραφισμένος πάνω σε άψυχη ύλη. Είδαμε δε και εμείς οι ίδιοι αυτόν από τον οποίο πήρε το όνομά της η μανία να τιμάται σε εικόνα από τους Μανιχαίους.

Τι σημαίνει: «διότι αν και γνωρίσαμε», λέει, «τον Χριστό κατά σάρκα, αλλά τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». Ακούω δε τον Παύλο να μας διδάσκει όλους, να μην προσκολλώμαστε πλέον στα σαρκικά. «Διότι αν και γνωρίσαμε», λέει, «τον Χριστό κατά σάρκα, αλλά τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». Εδώ θέλει να συνοψίσει όλο το σκεπτικό της δυσφήμισης της σαρκώσεως του Χριστού, θέτοντας ένα κακό επιστέγασμα στα σαθρά και κακά οικοδομήματα που επινοήθηκαν από αυτόν με τρόπο εσφαλμένο και ανόσιο. Εμφανιζόμενος δε διαρκώς χειρότερος από τον εαυτό του, στα επιχειρήματα για την αναίρεση της ενανθρωπήσεως του Κυρίου, και εκλαμβάνοντας κακώς και επισφαλώς τη σάρκα ως πρόσκομμα, προβάλλει τις αποστολικές ρήσεις για να επιβεβαιώσει τη δική του δυσσέβεια.

Όχι πλέον σάρκα, αλλά ούτε και ασώματο, με τους τρόπους που Εκείνος γνωρίζει περί ενός θεοειδέστερου σώματος, αποκαλώντας και εδώ σάρκα τα σαρκικά παθήματα, σύμφωνα με τον απόστολο που είπε: αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα όμως δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι. Και πάλι, στον λόγο του για την Πεντηκοστή: Τα σωματικά του Χριστού έλαβαν τέλος, ή μάλλον τα της σωματικής του παρουσίας· διότι διστάζω να πω τα του σώματος, μέχρις ότου κανένας λόγος δεν με πείσει ότι είναι καλύτερο να έχει απαλλαγεί από το σώμα. Σχετικά με την άνοδο στους ουρανούς του κυριακού σώματος, ας μας μιλήσει πάλι ο ίδιος: Αν ανεβαίνει στους ουρανούς, ανέβα μαζί Του· γίνε μαζί με τους αγγέλους που Τον συνοδεύουν ή με εκείνους που Τον υποδέχονται. Δώσε εντολή να υψωθούν οι πύλες, να γίνουν ψηλότερες, για να Τον υποδεχθούν ψηλότερο εξαιτίας του πάθους Του. Απάντησε σε εκείνους που απορούν για το σώμα και τα σύμβολα του πάθους, με τα οποία αν και δεν κατέβηκε εντούτοις ανεβαίνει, και γι' αυτό ρωτούν:

Εάν λοιπόν αυτά ανήκουν στο καταληπτό, πώς θα συμφωνήσουν με το ακατάληπτο, εκτός εάν θεωρήσουν ακατάληπτα και τα οστά και τα νεύρα και τα σημάδια των καρφιών; Με αυτά επιλύεται και το αποστολικό ρητό που λέει: «Εάν και έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, αλλά πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι», όχι διότι διαχώρισε τη σάρκα από τη θεότητα ούτε επειδή την απέβαλε ανεβαίνοντας στους ουρανούς, αλλά επειδή, αν και αυτή υπάρχει και είναι ενωμένη με τον Θεό, δεν υπάρχει πλέον κατά σάρκα, αλλά κατά το πνεύμα της αγιοσύνης μετά την ανάσταση εκ νεκρών του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, θεωρώντας αυτόν ταυτόχρονα Θεό απαθή αλλά και παθόντα και ταφέντα και αναστάντα και ανελθόντα εν δόξη, ο οποίος έρχεται να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς, όπως λέγεται αληθινά: του οποίου η βασιλεία δεν θα έχει τέλος. Εάν λοιπόν ομολογείται ότι αυτά ανήκουν στον Επιφάνιο, ποιος θα έφτανε σε τέτοιο άκρο αμάθειας και φαυλότητας, ώστε να μη συμφωνήσει ότι εκείνα είναι αντίθετα σε αυτά; Και καθώς έχουν τόσο μεγάλη διαφορά, έχουν κριθεί ότι απέχουν πολύ από τη γνώμη και τη διδασκαλία του Επιφανίου, επειδή ο συγγραφέας εκείνου του κειμένου δεν δέχεται ότι ο Χριστός ανέλαβε αληθινά σώμα, αλλά ότι εμφανίστηκε μόνο κατά το σχήμα και φαινομενικά· εξαιτίας του οποίου πρεσβεύει και το ακατάληπτο και το απερίγραπτο.

Διότι το να πράττει κανείς διαφορετικά, θα ήταν το ίδιο σαν να, ενώ γίνεται λόγος για την ανάσταση των νεκρών και για το τι πιστεύει η Εκκλησία γι' αυτό, και μάλιστα για την έγερση του Σωτήρος, κάποιος να έδινε τη λύση από το Σύμβολο της Πίστεως, λέγοντας ότι ελπίζει ακράδαντα στην ανάσταση των νεκρών και ότι βεβαίως ο Κύριος εγέρθηκε από τους νεκρούς, αναλήφθηκε και συγκάθεται με τον Πατέρα, και ότι πιστεύει πως ο ίδιος θα έρθει πάλι ως κριτής ζώντων και νεκρών· ενώ κάποιος άλλος να αντέτασσε το ρητό της ωδής «οι δε νεκροί δεν πρόκειται να δουν ζωή», καθώς και το αποστολικό ρητό για τον Κύριο «κι αν ακόμη γνωρίσαμε τον Χριστό Ιησού κατά σάρκα, όμως τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι»· τα οποία, βεβαίως, πολύ σωστά έχουν ειπωθεί για τα θέματα για τα οποία ειπώθηκαν, αλλά έχουν ερμηνευθεί εσφαλμένα όταν στρέφονται κατά του Συμβόλου της Πίστεως. Αν, λοιπόν, δεν θεωρούμε τίποτα ανώτερο από όσα έχουν παραδοθεί στον όρο της πίστεως, αλλά, έχοντάς τα ως βάση, προσαρμόζουμε εκείνα τα χωρία σε αυτά, και μάλιστα ενώ ο όρος έχει εκδοθεί από τους Πατέρες και οι αντιλέγοντες επιχειρηματολογούν με βάση τη Γραφή, πώς θα ήταν δίκαιο εδώ να ακολουθούμε αντίθετη πορεία, παρά κάθε λογική προσδοκία, ενάντια στο σύμβολο της αποστολικής πίστεως; Αυτό που και ο ίδιος ο δεύτερος χορός των αποστόλων αποδέχθηκε με μεγάλη χαρά ως δική του πίστη, να επιχειρεί κανείς να το προσαρμόζει σύμφωνα με τα λόγια των Πατέρων; Ενώ αντίθετα, θα έπρεπε αυτό να προτάσσεται ως πρότυπο και της πίστεως και της διδασκαλίας εκείνων.

Ας αποβληθεί λοιπόν από τον θείο χορό, μαζί με την παρούσα απόφανση, και η εξής κατάφαση, επειδή περιέχει ίσο βαθμό ατοπίας. Διότι τι λέει; «Βαστάζοντας νοητά τον ασώματο Λόγο πάνω στην ψυχή σου, να τον περιφέρεις». Ω της παραλογίας! Διότι κανένα απολύτως θείο στόμα δεν αποκάλεσε τον Λόγο ασώματο, αφότου αυτός έγινε σάρκα. Διότι ο ιερός απόστολος είπε ότι ο Χριστός δεν είναι πλέον σάρκα, αλλά όχι ασώματος, εκεί που λέει: «Εμείς από τώρα δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα· κι αν ακόμη γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». Ερμηνεύοντας αυτό ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, είπε ότι εννοεί τα δικά μας σαρκικά πάθη χωρίς όμως την αμαρτία· όπως και αλλού λέει, όχι πλέον σάρκα, αλλά όχι και ασώματο. Εκείνος όμως που αποκάλεσε τον Λόγο ασώματο, δεν έρχεται σε σύγκρουση μόνο με αυτούς τους δύο, αλλά και με όλους τους θεοφόρους.

ΑΙΡ. Ακόμη και αν έχει ομολογηθεί ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ήταν περιγραπτός, αυτό ίσχυε μέχρι το πάθος, όχι όμως και μετά την ανάσταση· διότι λέγει κάπου ο Απόστολος: «Αν και γνωρίσαμε τον Χριστό κατά σάρκα, όμως τώρα πλέον δεν τον γνωρίζουμε έτσι». Και πάλι ο Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει: «Είναι τέλειος όχι μόνο λόγω της θεότητος, από την οποία τίποτε δεν υπάρχει τελειότερο, αλλά και λόγω της φύσεως που προσλήφθηκε, η οποία χρίσθηκε από τη θεότητα, και έγινε το ίδιο με αυτό που την έχρισε, και, τολμώ να πω, ομόθεη». Εάν λοιπόν η σάρκα που προσλήφθηκε είναι ομόθεη, πώς θα μπορούσε να είναι περιγραπτή, αφού έχει αναμειχθεί με την αφθαρσία της θεότητος;

ΑΙΡ. Και πώς θα μπορούσε να ερμηνευθεί το αποστολικό ρητό που λέει: «Αν και έχουμε γνωρίσει τον Χριστό κατά σάρκα, αλλά τώρα δεν τον γνωρίζουμε πλέον έτσι»; ΜΖ΄. ΟΡΘ. Πρώτον μεν, από τον ίδιο τον Απόστολο μαθαίνουμε ότι εμείς είμαστε σύσσωμοι και συμμέτοχοι του Χριστού· και βεβαίως, δεν πάψαμε να υποκείμεθα σε περιγραφή, επειδή αξιωθήκαμε μιας τέτοιας χάριτος. Διότι, εάν σύμφωνα με εσένα ο Χριστός είναι απερίγραπτος μετά την ανάσταση, πρέπει και εμείς, ως σύσσωμοί Του, να είμαστε απερίγραπτοι. Εξίσου δε με το να είναι κανείς ομόθεος, έχει κατανοηθεί κατά συνάφεια και το να είναι σύσσωμος. Και ούτε από αυτό θα προκύψει ότι ο Χριστός είναι απερίγραπτος, όπως δεν προκύπτει ούτε για εμάς εξαιτίας του ότι είμαστε σύσσωμοί Του. Έπειτα, άκουσε τον Γρηγόριο τον Θεολόγο που λέει: «Διότι ένας είναι ο Θεός και μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός. Διότι πρεσβεύει ακόμα και τώρα ως άνθρωπος υπέρ της δικής μου σωτηρίας· επειδή είναι μαζί με το σώμα που προσέλαβε, ώστε να με κάνει Θεό με τη δύναμη της ενανθρωπήσεως· έστω και αν δεν γνωρίζεται πλέον κατά σάρκα, εννοώ τα σαρκικά πάθη, τα οποία είναι και δικά μας, εξαιρουμένης της αμαρτίας.» Βλέπεις ότι και τώρα είναι μαζί με το σώμα το οποίο προσέλαβε; Και ότι με το «δεν γνωρίζεται κατά σάρκα» εννόησε τα σαρκικά πάθη, εκτός από την αμαρτία, και όχι το να μην είναι περιγραπτός, όπως εσύ το εξέλαβες; Διότι ο ίδιος λέει: «Περιγραπτός ως προς το σώμα, απερίγραπτος ως προς το πνεύμα», χωρίς να ορίζει συγκεκριμένο χρόνο, αλλά διακηρύσσοντάς το απολύτως για πάντα.