Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 6:5

Αναμφίβολα, ο σοφός Εκκλησιαστής, προσηλώνοντας με σοφία τον νου του στα πάντα, παρατήρησε και διέγνωσε πώς να χρησιμοποιεί τον πλούτο, πώς να υποφέρει την πενία, πώς να υπομένει την ασθένεια και πώς να διαχειριστεί την υγεία. Αυτές δε είναι οι αρετές, οι οποίες παρέχουν τη φροντίδα στο ανθρώπινο γένος. Αντίθετα προς τα προλεχθέντα θα συμπεριφερθεί ο μη σοφός. Και τούτο σημαίνει το ότι έχει δοθεί «περισπασμός πονηρός στους υιούς των ανθρώπων» από τον Θεό, ώστε μέσα από τον επίπονο μόχθο και την αμηχανία στα ορώμενα, να καταφύγουν στην πρόνοια και τη σοφία του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο «έδωσε ο Θεός περισπασμό πονηρό στους υιούς των ανθρώπων», δηλαδή επίπονο. Και για το ότι το «πονηρό» είναι επίπονο, άκουσε αυτό που είναι γεγραμμένο στο βιβλίο του Ιώβ. Διότι λέγει: «επάταξε τον Ιώβ με έλκος πονηρό», δηλαδή επίπονο. Και οι πληγές της Αιγύπτου ονομάστηκαν πονηρές, δηλαδή επίπονες. Ώστε να κινήσουν και οι άνθρωποι τη διάνοιά τους προς τα θεία λόγια και, γινόμενοι μέσω αυτών πάντοτε πιο φρόνιμοι, να προσηλώσουν τον νου τους στο ζωοποιό Πνεύμα. Διότι γνωρίζετε ότι «το μεν γράμμα θανατώνει, το δε Πνεύμα ζωοποιεί». Με κόπο, λοιπόν, και άσκηση ας ασπαστούμε την ωφέλεια της αρετής. Διότι με τον κόπο κατορθώνεται το καλό, όπως ακριβώς γράφει και ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «εν θλίψεσιν, εν ανάγκαις, εν πληγαίς, εν ακαταστασίαις» και τα εξής.

Χωρίς να δίνουμε σε τίποτα καμία αφορμή για πρόσκομμα, προκειμένου να μην κατηγορηθεί η διακονία μας· αλλά σε καθετί συστήνουμε τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με αγνότητα, με γνώση, με μακροθυμία, με χρηστότητα, με Πνεύμα Άγιο, με αγάπη ανυπόκριτη, με λόγο αληθείας, με δύναμη Θεού, διά των όπλων της δικαιοσύνης, των δεξιών και των αριστερών, μέσα από δόξα και ατιμία, μέσα από δυσφημία και ευφημία· ως πλάνοι και όμως αληθινοί· ως αγνοούμενοι και όμως αναγνωριζόμενοι· ως αποθνήσκοντες, και ιδού ζούμε· ως παιδευόμενοι, και όμως μη θανατούμενοι· ως λυπούμενοι, αλλά πάντοτε χαίροντες· ως φτωχοί, που όμως πλουτίζουν πολλούς· ως μη έχοντες τίποτα, και τα πάντα κατέχοντες. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Β΄.

Με κόπους, με αγρυπνίες, με νηστείες, με αγνότητα· και αλλού· Με κόπο και μόχθο, με αγρυπνίες πολλές φορές· με πείνα και δίψα· με νηστείες πολλές φορές· και πάλι· Ο καθένας που αγωνίζεται, δείχνει εγκράτεια στα πάντα. Και η καταπόνηση του σώματος, καθώς και η καθυπόταξή του, με κανένα άλλο μέσο δεν κατορθώνεται σε τέτοιο βαθμό, όσο με την εγκράτεια. Διότι ο αναβρασμός της νεότητας, που είναι δυσκολοσυγκράτητος στις ορμές, περιορίζεται από την εγκράτεια σαν με κάποιο χαλινάρι.

Κατανοήστε λοιπόν, αγαπητοί, ότι κανείς δεν μπορεί να θερίσει το καλοκαίρι, εάν δεν σπείρει τον χειμώνα. Ούτε να τρυγήσει το αμπέλι και να ευφρανθεί από το κρασί του, εάν προηγουμένως δεν κοπιάσει πολύ για να φυτέψει το αμπέλι και δεν αναμείνει τον καρπό του στον κατάλληλο καιρό. Έτσι και εμείς σε τούτον τον κόσμο, εάν δεν απαρνηθούμε τα σαρκικά πάθη και φρονήματα και όλα τα γήινα πράγματα, και δεν ταπεινώσουμε τον εαυτό μας, και δεν τον καταπονήσουμε και δεν τον δουλαγωγήσουμε απέναντι στον κόσμο, και δεν πορευθούμε σύμφωνα με τη διδασκαλία του Αποστόλου, όπως λέει ο ίδιος, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε διωγμούς, σε κόπους, σε μόχθους, σε νηστείες, σε αγρυπνίες, σε πείνα, σε δίψα, σε ψύχος και σε γυμνότητα. Και όλα αυτά τώρα τα απαριθμώ αναλυτικά. Διότι, εάν κάποιος θελήσει να διηγηθεί τα παθήματα και τις θλίψεις του, θα του λείψει ο χρόνος: τα υπερπόντια ταξίδια και τα ναυάγια, τις επίπονες και επικίνδυνες οδοιπορίες, τις επιθέσεις των ληστών, τις επιβουλές των ομοεθνών, τις εξεγέρσεις των ψευδαδέλφων, το να ασθενεί καθημερινά μαζί με τους ασθενούντες και το να αντικρίζει τον θάνατο καθημερινά.

Πού είναι αυτοί που λένε ότι πράττουμε όσα λέει ο Παύλος; Και ποιος είναι πιο μακάριος από εσένα, εάν λες την αλήθεια; Όμως πρόσεχε, μήπως βρεθείς ψεύτης, λέγοντας και μη πράττοντας. Διότι, ιδού, πάλι σε προτρέπει ο Παύλος: να γίνεστε μιμητές μου· σε καθετί συνιστώντας τους εαυτούς σας ως διακόνους του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με μακροθυμία, με χρηστότητα, με Πνεύμα Άγιο, με αγάπη ανυπόκριτη, με λόγο αληθείας, με δύναμη Θεού. Να γίνεστε μιμητές μου, αδελφοί.

Σε αυτήν έτρεξε το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, και αφού τελείωσε τον δρόμο του, έλαβε τον στέφανο. Γι' αυτό και μας αναγγέλλει την οδό της, λέγοντας: σε κάθε τι συνιστώντας τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού· με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακές, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με αγνότητα, με γνώση, με μακροθυμία, με χρηστότητα, με Πνεύμα Άγιο, με αγάπη ανυπόκριτη, με λόγο αληθείας, με δύναμη Θεού, διά των όπλων της δικαιοσύνης των δεξιών και των αριστερών· διά μέσου δόξας και ατιμίας, διά μέσου δυσφημίας και ευφημίας· ως πλάνοι και όμως αληθινοί· ως αγνοούμενοι και όμως επιγινωσκόμενοι· ως πεθαίνοντες και ιδού ζούμε· ως παιδευόμενοι και μη θανατούμενοι· ως λυπούμενοι, αλλά πάντοτε χαίροντες· ως φτωχοί, που όμως πλουτίζουμε πολλούς· ως μη έχοντες τίποτα και κατέχοντες τα πάντα. Και η ελπίδα μας είναι βέβαιη για εσάς, γνωρίζοντας ότι, όπως είστε κοινωνοί των παθημάτων, έτσι είστε και της παρηγοριάς.

Αυτά και τα παρόμοια με αυτά χαρακτηρίζουν τους φιλόκοσμους και φιλόσαρκους ανθρώπους, όχι τους φιλόχριστους. Θέλεις όμως να ακούσεις και λίγα για τους φιλόχριστους, αυτούς που βαδίζουν τη στενή οδό; Άκουσε τον Απόστολο που λέει: με κάθε τρόπο συνιστούμε τους εαυτούς μας ως διακόνους του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, και τα εξής. Και πάλι ο Κύριος λέει: σηκωθείτε και προσεύχεστε, για να μην εισέλθετε σε πειρασμό. Το μεν πνεύμα είναι πρόθυμο, η δε σάρκα αδύναμη.

Και άκουσε πώς εκείνος που υπερέβαινε τα παραγγέλματα του Χριστού, αυτός πάλι ήταν ο πιο ταπεινός από όλους. Έγινα τα πάντα για όλους, λέει, για να κερδίσω τους πάντες. Ο ίδιος εξέθεσε τον εαυτό του και σε κινδύνους, όπως λέει σε άλλο σημείο: Με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακές.

Και γράφοντας πάλι στους Γαλάτες, έλεγε: «Τόσα πολλά πάθατε μάταια; Αν βέβαια ήταν μάταια». Και διηγούμενος τα δικά του πάθη, έλεγε: «Με πολλή υπομονή, σε στενοχώρια, σε φυλακίσεις, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε πείνα, σε δίψα και γυμνότητα»· και πάλι: «Έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα μερόνυχτο πέρασα στον βυθό, σε κινδύνους από ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους από το γένος μου, κινδύνους στις ερημιές»· και πάλι: «Η καθημερινή μου επιβάρυνση, η μέριμνα για όλες τις Εκκλησίες»· και πάλι: «Ο εθνάρχης του βασιλιά Αρέτα φρουρούσε την πόλη των Δαμασκηνών, θέλοντας να με συλλάβει, και μέσα από ένα παράθυρο του τείχους με κατέβασαν με κοφίνι και ξέφυγα από τα χέρια του»· και πάλι αλλού: «Λογιστήκαμε ως πρόβατα προορισμένα για σφαγή»· και σε άλλο σημείο πάλι: «Είθε να δώσει έλεος ο Κύριος στον οίκο του Ονησιφόρου, διότι δεν ντράπηκε για τα δεσμά μου, αλλά όταν βρέθηκε στη Ρώμη, με αναζήτησε με μεγάλη σπουδή και με βρήκε».

Σε αυτόν, λοιπόν, ας αποβλέπουμε και στα έργα των μαθητών του, διαβάζοντας τα κείμενα του Παύλου και ακούγοντάς τον να λέει: «Με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε διωγμούς, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε αναταραχές, σε νηστείες, σε κόπους, σε αγνότητα, σε γνώση»· και πάλι: «Μέχρι αυτήν την ώρα και πεινάμε και διψάμε, και στερούμαστε ενδυμάτων, και ραπιζόμαστε, και είμαστε ανέστιοι, και κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια· όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας διώκουν, δείχνουμε ανοχή· όταν μας βλασφημούν, απαντάμε με παρακλήσεις». Άραγε, μπορεί να πει κάποιος από εμάς ότι έχει υποφέρει έστω και το πολλοστό μέρος από αυτά;

Ναι, λέγει· αλλά όπως δεν είναι σε εμάς εφικτό το να αναχωρήσουμε από τον κόσμο και να είμαστε μαζί με τον Χριστό, έτσι ούτε το να μείνουμε εδώ είναι δικό μας γνώρισμα, εφόσον μας δίνεται η δυνατότητα να επιτύχουμε το πρώτο· αλλά και τα δύο αυτά είναι χαρακτηριστικά του Παύλου και της δικής του ψυχής. Τι λέγεις; Γνωρίζεις και έχεις πεισθεί ότι πρόκειται να είσαι μαζί με τον Χριστό, και αμφιβάλλεις λέγοντας: «Δεν γνωρίζω τι να επιλέξω;» Και όχι μόνο αυτό, αλλά επιλέγεις και το να βρίσκεσαι εδώ, εννοώ το να παραμείνεις στη σάρκα; Τι πράγμα είναι πάλι αυτό; Δεν έζησες έναν κατάπικρο βίο; Μέσα σε αγρυπνίες, σε ναυάγια, σε πείνα, δίψα και γυμνότητα, σε μέριμνες και φροντίδες; Μαζί με αυτούς που ασθενούσαν, ασθενούσες, και για εκείνους που σκανδαλίζονταν, φλεγόσουν. «Με πολλή υπομονή», λέγει, «σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε μαστιγώσεις, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε νηστείες, σε αγνότητα· πέντε φορές έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα μερόνυχτο πέρασα στα βάθη της θάλασσας· με κινδύνους σε ποταμούς, κινδύνους από ληστές, κινδύνους στην πόλη, κινδύνους στην έρημο, κινδύνους ανάμεσα σε ψευδάδελφους». Δεν ήσουν εσύ που, όταν ολόκληρο το έθνος των Γαλατών επέστρεψε στην τήρηση του νόμου, φώναζες δυνατά λέγοντας: «Εσείς που δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη»; Πόσο πολύ δεν πένθησες τότε, και παρ' όλα αυτά επιθυμείς ακόμη περισσότερο αυτόν τον εφήμερο βίο; Διότι, ακόμη κι αν τίποτα από όλα αυτά δεν σου είχε συμβεί, αλλά όλα όσα κατόρθωσες τα είχες κατορθώσει με ασφάλεια και με ανέσεις, δεν θα έπρεπε, φοβούμενος την αβεβαιότητα του μέλλοντος, να σπεύδεις προς κάποιο λιμάνι;

Αυτό είναι πολύ σπουδαιότερο. Διότι δεν είναι το ίδιο το να είναι κανείς ελεύθερος από κατηγορίες, με το να επιδεικνύει τέτοια διαγωγή ώστε να φαίνεται από παντού ότι είναι διάκονος του Θεού· διότι δεν είναι το ίδιο το να έχει απαλλαγεί κανείς από κατηγορίες και το να βρίθει από εγκώμια. Και δεν είπε «φαινόμενοι» (ότι φαινόμαστε), αλλά «συνιστώντες», δηλαδή αποδεικνύοντας. Έπειτα αναφέρει και από πώς έγιναν τέτοιοι. Πώς, λοιπόν, έγιναν; «Εν υπομονή πολλή», λέει, θέτοντας το θεμέλιο των αγαθών. Γι' αυτό δεν είπε απλώς «υπομονή», αλλά «πολλή», δεικνύοντας έτσι και το μέγεθός της. Διότι το να υπομείνει κανείς ένα ή δύο δεινά δεν είναι κάτι το σπουδαίο· γι’ αυτό προσθέτει και τη θύελλα των πειρασμών, λέγοντας: «Εν θλίψεσιν, εν ανάγκαις». Αυτό αποτελεί επίταση της θλίψης, όταν τα κακά είναι αναπόφευκτα και όταν τα δεινά επικρέμανται σαν μια αναπόδραστη ανάγκη από την οποία δύσκολα μπορεί κανείς να ξεφύγει. «Εν στενοχωρίαις». Εννοεί, δηλαδή, τις στερήσεις της πείνας και των άλλων αναγκαίων αγαθών· ή και απλώς τις στενοχώριες των πειρασμών. «Εν πληγαίς, εν φυλακαίς, εν ακαταστασίαις». Αν και το καθένα από αυτά καθαυτό θα ήταν αβάσταχτο, και μόνο το να μαστιγώνεται κανείς, και μόνο το να είναι δεμένος, και το να μην μπορεί να σταθεί πουθενά επειδή καταδιώκεται (διότι αυτό σημαίνει το «εν ακαταστασίαις»)· όταν όμως έρχονται όλα, και μάλιστα όλα ταυτόχρονα, αναλογίσου τι ψυχικό σθένος απαιτείται. Έπειτα, μετά από τα εξωτερικά δεινά, παραθέτει και εκείνα που εξαρτώνται από τον ίδιο: «Εν κόποις, εν αγρυπνίαις, εν νηστείαις, εν αγνότητι».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ. Το στόμα μας έχει ανοίξει προς εσάς, Κορίνθιοι, η καρδιά μας έχει πλατυνθεί. Δεν αισθάνεστε στενοχώρια από εμάς, αλλά αισθάνεστε στενοχώρια στα ίδια σας τα σπλάγχνα. αʹ. Αφού διηγήθηκε τους δικούς του πειρασμούς και τις θλίψεις: «Διότι», λέει, «με υπομονή, με θλίψεις, με ανάγκες, με στενοχώριες, με πληγές, με φυλακίσεις, με ακαταστασίες, με κόπους, με αγρυπνίες»· και αφού έδειξε ότι τούτο είναι μεγάλο αγαθό: «Διότι, ως λυπημένοι», λέει, «αλλά πάντοτε χαίροντες· ως φτωχοί, που όμως πλουτίζουν πολλούς· ως μη έχοντες τίποτα, και όμως κατέχοντας τα πάντα»· και αφού τα ονόμασε όπλα: «Ως παιδευόμενοι», λέει, «και μη θανατούμενοι»· και αφού φανέρωσε μέσα από αυτά την πολλή κηδεμονία και τη δύναμη του Θεού: «Για να φαίνεται», λέει, «ότι η υπερβολή της δυνάμεως είναι από τον Θεό και όχι από εμάς»· και αφού απαρίθμησε τους άθλους του: «Διότι πάντοτε», λέει, «περιφέρουμε τη νέκρωση αυτού»· και αφού έδειξε ότι αυτό αποτελεί σαφή απόδειξη της αναστάσεως: «Για να φανερωθεί», λέει, «και η ζωή του Ιησού στη θνητή μας σάρκα»· και σε ποια πράγματα έγινε κοινωνός, και το τι του εμπιστεύθηκαν: «Είμαστε λοιπόν πρεσβευτές υπέρ του Χριστού», λέει, «σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών»· και τίνος πράγματος είναι διάκονος, ότι δηλαδή δεν είναι του γράμματος, αλλά του πνεύματος· και ότι δεν είναι αξιοσέβαστος μόνο γι' αυτό, αλλά και για τους πειρασμούς του: «Ας είναι η χάρις στον Θεό», λέει, «ο οποίος πάντοτε μας οδηγεί σε θρίαμβο»· πρόκειται πλέον να τους επιτιμήσει, επειδή δεν διάκεινται με πολλή θέρμη απέναντί του.

ΣΤ΄. Το ότι, λοιπόν, οι μαθητές θλίβονταν και υπέφεραν μύρια δεινά, και καταδιώκονταν από παντού σαν αρνιά εγκλωβισμένα ανάμεσα σε λύκους, είναι φανερό από αυτά. Για να μάθεις όμως ότι και οι διδάσκαλοι δεν υπέμεναν τότε μικρότερα, αλλά και πολύ σκληρότερα δεινά (διότι όσο περισσότερο δυσαρεστούσαν τους εχθρούς της αλήθειας, τόσο και από περισσότερους δέχονταν επιθέσεις), ας ακούσουμε και αυτά από εκείνον που είπε τα προηγούμενα. Διότι, γράφοντας προς τους Κορινθίους, έλεγε τα εξής: «Μη δίνοντας σε τίποτα καμία αφορμή για πρόσκομμα, ώστε να μην κατακριθεί η διακονία σας, αλλά σε καθετί συνιστώντας τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες».

Και ο ίδιος ο Παύλος, απαριθμώντας τα δικά του κατορθώματα, μεταξύ αυτών μνημόνευσε και την εγκράτεια. Διότι, αφού είπε: «Με πολλή υπομονή, με θλίψεις, με ανάγκες, με διωγμούς, με στενοχώριες, με πληγές, με φυλακίσεις, με κόπους, με ακαταστασίες, με αγρυπνίες, με νηστείες», πρόσθεσε «με αγνότητα», πράγμα που δεν θα το έκανε, εάν αυτό ήταν χάρισμα. Τι άλλο λοιπόν; Ακόμη και κατακρίνει όσους δεν την διαθέτουν, αποκαλώντας τους ακρατείς. Και γιατί αυτός που δεν δίνει σε γάμο την παρθένο του πράττει το καλύτερο; Και για ποιον λόγο είναι πιο μακάρια η χήρα, εάν παραμείνει σε αυτήν την κατάσταση; Διότι, όπως ακριβώς προανέφερα, οι μακαρισμοί δεν δίνονται για τα θαύματα αλλά για τα έργα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις τιμωρίες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄. «Ως συνεργοί του, λοιπόν, σας παρακαλούμε να μη δεχθείτε μάταια τη χάρη του Θεού. Διότι λέγει: Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Επειδή είπε μεγάλα λόγια, ότι δηλαδή ο Θεός παρακαλούσε και εμείς ενεργούμε ως πρεσβευτές του, για να μην επαναπαυθούν εξαιτίας αυτού, πάλι τους προκαλεί φόβο, λέγοντας: Να μη δεχθείτε μάταια τη χάρη του Θεού. Διότι, λέγει, δεν πρέπει επειδή παρακαλεί και έστειλε πρεσβευτές, εξαιτίας αυτού να ραθυμήσουμε, αλλά μάλλον να βιαστούμε να του γίνουμε αρεστοί, για να μην εκπέσετε από τέτοια αγαθά. «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος· ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας». Εννοεί τον καιρό της δωρεάς, λέγει, τον καιρό της χάριτος, κατά τον οποίο δεν ζητείται να δώσουμε λόγο για τα αμαρτήματά μας ούτε να υποστούμε τιμωρία, αλλά μαζί με την απαλλαγή απολαμβάνουμε και μύρια αγαθά. Ας μην προδώσουμε, λοιπόν, την ευκαιρία, αλλά ας επιδείξουμε προθυμία αντάξια της χάριτος. «Μη δίνοντας σε κανέναν καμία αφορμή για πρόσκομμα, για να μην κατακριθεί η διακονία μας· αλλά σε όλα συνιστώντας τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε χτυπήματα, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με αγνότητα, με γνώση, με μακροθυμία, με χρηστότητα».

«Μέχρι τον κατάλληλο καιρό θα κρύψει τα λόγια του, και τα χείλη πολλών θα διηγηθούν τη σύνεσή του.» «Παιδί μου, αν προσέρχεσαι να υπηρετήσεις τον Κύριο, ετοίμασε την ψυχή σου για δοκιμασία. Κατεύθυνε σωστά την καρδιά σου και δείξε καρτερία, και μην βιαστείς σε καιρό συμφοράς. Προσκολλήσου σε Αυτόν και μην απομακρυνθείς, για να προκόψεις στα έσχατά σου.» «Με μακροθυμία να δίνεις την απάντησή σου.» «Εκείνος που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί.» «Με την υπομονή σας να κερδίσετε τις ψυχές σας.» «Και λιθοβολούσαν τον Στέφανο, καθώς εκείνος προσευχόταν και έλεγε: Κύριε Ιησού Χριστέ, δέξου το πνεύμα μου. Και αφού γονάτισε, φώναξε με μεγάλη φωνή: Κύριε, μην τους λογαριάσεις αυτή την αμαρτία. Και αφού είπε αυτά, κοιμήθηκε.» «Σε καθετί συνιστούμε τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με αγνότητα, με γνώση, με μακροθυμία, με χρηστότητα, με Πνεύμα Άγιο, με αγάπη ανυπόκριτη, με λόγο αλήθειας, με δύναμη Θεού, μέσω των όπλων της δικαιοσύνης, των δεξιών και των αριστερών, μέσα από δόξα και ατιμία.» «Έχετε ανάγκη από υπομονή, ώστε, αφού εκτελέσετε το θέλημα του Θεού, να λάβετε την υπόσχεση. Διότι, ακόμη πολύ λίγο χρόνο, και εκείνος που έρχεται θα φθάσει και δεν θα καθυστερήσει.» «Αξιόπιστος είναι ο λόγος. Διότι, αν πεθάναμε μαζί Του, θα ζήσουμε και μαζί Του· αν υπομένουμε, θα συμβασιλεύσουμε μαζί Του· αν Τον αρνηθούμε, και εκείνος θα μας αρνηθεί.»

Και πάλι: «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας. Σε τίποτα δεν δίνουμε καμία αφορμή για πρόσκομμα, για να μην κατηγορηθεί η διακονία, αλλά σε όλα συνιστούμε τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακές, σε ακαταστασίες, σε κόπους, σε αγρυπνίες, σε νηστείες, με τα όπλα της δικαιοσύνης, τα δεξιά και τα αριστερά». Διότι εύλογα ονόμασε δεξιά όπλα της δικαιοσύνης τους εκούσιους κόπους υπέρ της αρετής, ενώ αριστερά όπλα της δικαιοσύνης τα θλιβερά που πολλές φορές συμβαίνουν ακούσια. Επειδή καθετί που δεν γίνεται ευθέως, είναι και ονομάζεται οπωσδήποτε αριστερό, όπως ακριβώς και το ευθύ είναι εκούσιο και δεξιό. Διότι βλέπουμε ότι και η σωτηρία του κόσμου δεν έγινε ευθέως και από τα δεξιά, αλλά διαμέσου του σταυρού, του θανάτου και της ατιμίας. «Ατιμάστηκε», λέει, «και δεν υπολογίστηκε». Και δεν είναι καθόλου παράλογο που ο θεομύστης λέει: «Με τα όπλα της δικαιοσύνης τα δεξιά και τα αριστερά, με δόξα και ατιμία, με δυσφήμιση και εύφημη μνεία· ως πλάνοι και όμως αληθινοί, ως αγνοούμενοι και όμως αναγνωριζόμενοι, ως αποθνήσκοντες και ιδού ζούμε, ως παιδευόμενοι και μη θανατούμενοι, ως λυπούμενοι αλλά πάντοτε χαίροντες, ως φτωχοί που όμως πλουτίζουν πολλούς, ως μη έχοντες τίποτα και τα πάντα κατέχοντες». Δες με συντομία τη δύναμη των όσων έχουν ειπωθεί.

Διότι, λέει, προτίμησαν μάλλον να κακουχούνται μαζί με τον λαό του Θεού παρά να έχουν την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας. Και πάλι: «Τέκνο μου, αν προσέρχεσαι για να υπηρετήσεις τον Κύριο, ετοίμασε την ψυχή σου για πειρασμό· κατεύθυνε σωστά την καρδιά σου και δείξε καρτερία, και μην βιαστείς σε καιρό δοκιμασίας. Προσκολλήσου σε Αυτόν και μην απομακρυνθείς, για να μεγαλουργήσεις στα τέλη της ζωής σου. Οτιδήποτε σου συμβεί δέξου το ευχαρίστως, διότι στη φωτιά δοκιμάζεται ο χρυσός, και οι ευάρεστοι άνθρωποι στο καμίνι της ταπείνωσης. Πίστεψε σε Αυτόν και θα σε βοηθήσει», και τα εξής. Και αλλού: «Όλα όσα σου συμβαίνουν να τα αποδέχεσαι ως αγαθά, γνωρίζοντας ότι τίποτα δεν γίνεται χωρίς τον Θεό». Ο δε μακάριος απόστολος προσθέτει πιο ολοκληρωμένα, λέγοντας: «Ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακίσεις, σε διωγμούς»· και ο Κύριος λέει: «Μακάριοι είστε όταν σας χλευάσουν και σας διώξουν», και τα εξής. Εάν, λοιπόν, θέλεις να γίνεις υιός και κληρονόμος τέτοιων ανθρώπων, οφείλεις να αναλάβεις τη μίμηση της συμπεριφοράς και της πολιτείας τους, και να γίνεις ακόλουθος και τηρητής των λόγων του Κυρίου. Διότι: «Στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι εκείνοι που τη διαβαίνουν».