Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 9:7

Και μελετούσα τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα πάρα πολύ. Και ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου. Ως χέρια εδώ εννοεί τις πρακτικές ενέργειες. Διότι η πράξη είναι ο τελικός σκοπός της μελέτης των εντολών· επειδή, μετά την αποδοχή του Λόγου των εντολών, είναι καλό να υψώνει κανείς τα χέρια του προς την έμπρακτη εφαρμογή των εντολών, όχι με δυσαρέσκεια ή από ανάγκη, αλλά με αγαθή διάθεση· και μετά από αυτά, να στοχάζεται και να ομιλεί συνεχώς περί αυτών.

Ερώτ. πγ΄. Εφόσον ο Απόστολος λέει: «Όχι από λύπη ή από ανάγκη· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα», δεν πρέπει λοιπόν ο άνθρωπος να καταναγκάζει τον λογισμό του για να κάνει ελεημοσύνη; Απόκ. Το να πράττουν πάντοτε το αγαθό με ιλαρότητα είναι γνώρισμα των τελείων· όμως και εκείνοι που βιάζουν τον εαυτό τους για να τηρήσουν την εντολή σχετικά με τον πτωχό, είναι ευπρόσδεκτοι από τον Θεό, ο οποίος είπε: «Οι βιαστές αρπάζουν τη βασιλεία των ουρανών». Ερώτ. πδ΄. Εάν κάποιος μετανοήσει για τις αμαρτίες του, είναι προφανές ότι εξαλείφει τις αμαρτίες του· άραγε λοιπόν, και εάν κάποιος, αφού κάνει μια αγαθοεργία, μεταμεληθεί, εξαλείφει με τη μεταμέλειά του τον μισθό του έργου που έκανε;

Απάντηση: Ναι, χρειάζεται και αυτός τη διάκριση, για να μη βρεθεί να ενεργεί πάνω από τη δύναμη του λογισμού του και μετανιώσει για ό,τι έπραξε. Γι' αυτό και ο Παύλος είπε: «Όχι με λύπη ή από ανάγκη, διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με χαρά». Διότι τα τέλεια ανήκουν στους τέλειους, ενώ τα μικρότερα στους μικρότερους. Διότι ο τέλειος και τη φτώχεια την υπομένει γενναία, και τον πλούτο περιφρονεί, και τα πάντα τα σηκώνει χωρίς ταραχή, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει» και «Ο κόσμος έχει σταυρωθεί για μένα» και τα εξής.

Και άλλο παράγγελμα του Αποστόλου, που λέει: «Ούτε να γογγύζετε, όπως γόγγυσαν μερικοί από αυτούς και εξολοθρεύτηκαν από τον ολοθρευτή»· και το: «όχι με λύπη ή από ανάγκη». Είναι λοιπόν απρόσδεκτο το έργο τέτοιων ανθρώπων, σαν θυσία γεμάτη ψεγάδια· και το να αναμειχθεί αυτό με την εργασία των υπολοίπων δεν είναι ευσεβές. Διότι, εάν εκείνοι που προσέφεραν ξένη φωτιά στο θυσιαστήριο γνώρισαν τόσο μεγάλη οργή, πώς δεν είναι επικίνδυνο να γίνεται αποδεκτό στην οικονομία των εντολών ένα έργο που προέρχεται από διάθεση εχθρική προς τον Θεό; «Διότι ποια σχέση», λέει, «έχει η δικαιοσύνη με την ανομία; Ή ποια μερίδα έχει ο πιστός με τον άπιστο;» Γι' αυτό λέει: «Ο άνομος που μου θυσιάζει μοσχάρι, είναι σαν αυτόν που σκοτώνει σκύλο· και εκείνος που προσφέρει σεμίδαλι, σαν να προσφέρει αίμα χοίρου». Επομένως, αναγκαστικά τα έργα του οκνηρού και του αντιδραστικού πρέπει να απομακρύνονται από την αδελφότητα. Και αυτό ακριβώς το ζήτημα πρέπει να το φροντίζουν επιμελώς οι προεστώτες, ώστε ούτε οι ίδιοι να νοθεύσουν τον λόγο Εκείνου που είπε: «Αυτός που πορεύεται σε άμωμη οδό, αυτός με υπηρετούσε· δεν κατοικούσε μέσα στον οίκο μου αυτός που ενεργεί με υπερηφάνεια»· ούτε, με το να αποδέχονται τα έργα του, να ενθαρρύνουν να εμμένει στη διαστροφή του εκείνον που αναμειγνύει την αμαρτία με την εντολή και που μολύνει την εργασία του με τη ραθυμία προς τον κόπο ή με την έπαρση για τα πλεονεκτήματά του, μην αφήνοντάς τον έτσι να φθάσει στη επίγνωση των δικών του κακών.

Και καθεμία από όσες ανήκουν στο πλήρωμα της συνοδείας ας μην επιζητά το ευχάριστο από την καθηγουμένη, αλλά το επωφελές και χρήσιμο· ούτε να συζητά επικριτικά για όσα προστάζονται (διότι μια τέτοια συνήθεια γίνεται άσκηση και επακόλουθο της αναρχίας)· αλλά, όπως ακριβώς δεχόμαστε τις εντολές του Κυρίου ανεξέταστα, γνωρίζοντας ότι κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη, έτσι και η αδελφότητα ας δέχεται τα παραγγέλματα της προκαθηγουμένης χωρίς καμία αμφισβήτηση, εκτελώντας καθετί που της συμβουλεύει με προθυμία, όχι με λύπη ή από ανάγκη, ώστε να γίνει η υπακοή της έμμισθη. Ας αποδέχεται δε όχι μόνο να διδάσκεται όσα αφορούν την ασκητική ακρίβεια, αλλά, ακόμη και αν κάποτε η διδάσκαλος εμποδίσει τη νηστεία, ή συμβουλεύσει τη μετάληψη τονωτικής τροφής, ή υποδείξει οτιδήποτε άλλο που επιφέρει άνεση, εφόσον το απαιτεί η ανάγκη, ας τα εκτελεί όλα με τον ίδιο τρόπο, έχοντας την πεποίθηση ότι αυτό που λέγεται από εκείνην αποτελεί νόμο. Όταν δε, λόγω κάποιας ανάγκης, πρέπει να γίνει συζήτηση για κάποιο από τα πράγματα που απαιτούν οι βιοτικές χρείες, είτε προς κάποιον άνδρα, είτε προς αυτόν που έχει τη μέριμνα του μοναστηριού, είτε και προς οποιονδήποτε άλλον που μπορεί να φανεί χρήσιμος στο ζητούμενο ζήτημα, αρμόζει ο λόγος να γίνεται από την προκαθηγουμένη, με τη συμπαρουσία μίας ή δύο από τις αδελφές, για τις οποίες, λόγω του βίου και της ηλικίας τους, δεν κρύβει πλέον κανέναν κίνδυνο το να έλθουν σε οπτική επαφή και συνομιλία με κάποιον.

Προσέφεραν λοιπόν σκυθρωποί και δακρυσμένοι, σχεδόν θρηνώντας πάνω στα θύματα και λέγοντας στους ιερουργούς: «Αυτά προέρχονται από κόπους, δηλαδή δεν αποκτήθηκαν χωρίς μόχθο, αλλά βρέθηκαν με δυσκολία, σαν από ιδρώτα και πόνο». Έπειτα, πώς είναι δυνατόν, λέει (ο Θεός), να είναι άξιο να επιβλέψω σε τέτοια θυσία, ή πώς θα μπορούσα πλέον να κάνω δεκτό αυτό που προσφέρεται από μη αγαθή προαίρεση; Διότι είναι αρμόζον να προσφέρει κανείς θυσία με ιλαρότητα, εορτάζοντας και ευφραινόμενος. Και αυτό νομίζω ότι είναι εκείνο που ειπώθηκε ορθά μέσω της φωνής του Παύλου σε αυτούς που συγκεντρώνουν τις εισφορές: «Όχι με λύπη ή από ανάγκη, διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα». Επομένως, εάν προσφέρουμε θυσία με ιλαρότητα, ο Θεός θα επιβλέψει, θα την αποδεχθεί και θα την επαινέσει, και αφού την αποδεχθεί, θα μας τιμήσει και θα μας ευλογήσει. Θεωρώ δε ότι είναι αναγκαίο για την ωφέλειά μας να εφαρμόσουμε και μια άλλη ερμηνεία στα προκείμενα. Διότι ο Θεός των όλων θεωρούσε επικατάρατο, και πολύ δίκαια, αυτόν που βεβήλωνε τη διαθήκη των πατέρων, με το να συνάπτεται με αλλόφυλες γυναίκες, αφού πρώτα εκδιώκονταν εκείνες του ιδίου γένους, οι οποίες πολλές φορές είχαν καταδικαστεί χωρίς καμία αιτία. Κατηγορούσε δε, εκτός από αυτά, και κάποιους από τους ιερείς ότι προσωποληπτούσαν ως προς τον νόμο, και μάλιστα έλεγε: «Θα εξολοθρεύσει ο Κύριος τον άνθρωπο που τα κάνει αυτά, έως ότου ταπεινωθεί από τα σκηνώματα του Ιακώβ και από αυτούς που προσφέρουν θυσία στον Κύριο τον Παντοκράτορα».

Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως δημιουργηθεί κάποιος κρυφός και άνομος λογισμός στην καρδιά σου και πεις: «Πλησιάζει το έβδομο έτος, το έτος της αφέσεως», και δεις με πονηρό μάτι τον αδελφό σου που έχει ανάγκη και δεν του δώσεις, και εκείνος βοήσει εναντίον σου προς τον Κύριο, και αυτό θα σου καταλογιστεί ως μεγάλη αμαρτία. Πρέπει οπωσδήποτε να του δώσεις, και να του δανείσεις όσα έχει ανάγκη από εσένα, και να μη λυπηθεί η καρδιά σου όταν του δίνεις. Διότι για τον λόγο αυτό θα σε ευλογήσει ο Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έργα σου και σε καθετί με το οποίο θα καταπιαστείς». «Να μη λυπηθεί», λέει, «η καρδιά σου όταν του δίνεις»· διότι «ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με χαρά», σύμφωνα με τα λόγια του μακάριου Παύλου. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Έπειτα, πώς αυτό το έβδομο έτος φανερώνει την παρουσία του Σωτήρα μας, κατά την οποία αναδείχθηκε ο καιρός της γενικής άφεσης ή, με άλλα λόγια, ολοκληρώθηκε ο τρόπος της; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ή μήπως δεν θυμάσαι όσα έχουμε πει και στα προηγούμενα, ότι είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή να παρομοιάζει ολόκληρο το διάστημα του παρόντος και ενεστώτος αιώνα με εβδομάδα, εξαιτίας της ανακύκλωσης των ημερών από την αρχή; Διότι το τέλος της εβδομάδας είναι το Σάββατο, και αμέσως γειτονεύει η όγδοη ημέρα, η οποία εισάγει για εμάς σαν μια νέα αρχή αιώνα, μέσω της ανάστασης του Χριστού. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Το θυμάμαι. ΚΥΡΙΛΛΟΣ:

Κεφάλαιο 33. Μοναχέ, εάν σε επισκεφθεί μοναχός ή κοσμικός, μην επιδιώκεις να του προσφέρεις περιποίηση πάνω από τις δυνάμεις σου, για να μη μετανιώσεις μετά την αναχώρηση του αδελφού για τα αγαθά σου που δαπανήθηκαν. Αλλά παράθεσε ό,τι σε αξιώσει ο Κύριος. Διότι είναι προτιμότερη η παράθεση λαχάνων με αγάπη, παρά αμέτρητα εδέσματα με στενοχώρια, διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με χαρά. Αυτά δε τα λέω, αδελφέ, όχι για να μας εμποδίσω από τη φιλοξενία, αλλά για να είναι η προσφορά σας ευπρόσδεκτη, σύμφωνα με αυτόν που λέει: να είστε φιλόξενοι ο ένας προς τον άλλον χωρίς γογγυσμούς.

Διότι εάν εργάζεσαι πέρα από τις δυνάμεις σου, περισσότερο από όσο πρέπει, και δεν προσφέρεις, έχεις ηττηθεί. Αλλά όταν έχεις περίσσευμα, δώσε σε εκείνον που στερείται με χαρά· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με χαρά. Και πάλι: για να γίνει και το δικό τους περίσσευμα συμπλήρωμα στο δικό σας υστέρημα, ώστε να υπάρξει ισότητα· καθώς είναι γραμμένο: εκείνος που μάζεψε το πολύ, δεν είχε περίσσευμα, και εκείνος που μάζεψε το λίγο, δεν του έλειψε. Ο δε Κύριος ας κατευθύνει τις καρδιές σας στον φόβο Του. Στον Οποίον ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων.

Έτσι να κατανοείς και τα όσα ακολουθούν στη συνέχεια του λόγου· διότι αυτός που παραγγέλλει να γίνει ωραία από ωραία, προβάλλει ευθέως το αποστολικό λόγιο, προστάζοντας η ίδια εικόνα να μεταμορφώνεται από δόξα σε δόξα, ώστε αυτό που λαμβάνεται να είναι πάντοτε δόξα, και αυτό που κάθε φορά βρίσκεται, έστω και αν είναι πάρα πολύ μεγάλο και υψηλό, να πιστεύεται ότι είναι μικρότερο από αυτό που ελπίζεται. Έτσι, λοιπόν, ενώ ήταν ήδη περιστερά λόγω των όσων είχε προηγουμένως κατορθώσει, την προστάζει εξίσου να γίνει πάλι περιστερά μέσω της μεταμορφώσεώς της προς το καλύτερο και, αν συμβεί αυτό, ο λόγος πάλι στη συνέχεια, μέσω του ονόματος, θα υποδείξει το ανώτερο από αυτό· διότι λέει: «Έλα από μόνη σου, περιστερά μου, στη σκέπη της πέτρας, κοντά στο προτείχισμα». Ποια είναι, λοιπόν, η άνοδος προς το τέλειο, η οποία φανερώνεται στα όσα έχουν μόλις ειπωθεί; Το να μην αποβλέπει πλέον στη σπουδή εκείνων που την ελκύουν, αλλά να έχει την ίδια της την επιθυμία ως οδηγό προς το καλύτερο. Διότι λέγει: «Έλα από μόνη σου, όχι από λύπη ούτε από ανάγκη, αλλά από μόνη σου, έχοντας ενισχύσει την επιθυμία προς το αγαθό με τους δικούς σου λογισμούς, χωρίς να σε καθοδηγεί καμία ανάγκη· διότι η αρετή είναι αδέσποτη, εκούσια και ελεύθερη από κάθε ανάγκη».

Γι' αυτό, αν και είναι συγγενείς, συχνά δεν ντρέπονται να μας επιβουλεύονται, όπως οι ξένοι τους ξένους. Διότι εκείνοι που αποξένωσαν τον εαυτό τους από τον Θεό, πώς να μην γίνονται πολύ περισσότερο ξένοι και προς τον νόμο της φύσης; Ονομάζει δε «κραταιούς» εκείνους που είναι ισχυροί στην κακία, οι οποίοι κατέχουν τόσο ισχυρή και ανυποχώρητη πονηριά, ώστε να επιβουλεύονται και αυτήν ακόμη την ψυχή, απεργαζόμενοι για εμάς όχι μόνο τον αισθητό αλλά και τον νοητό θάνατο. «Θα εξομολογηθώ στο όνομά σου.» Διότι ο Θεός δεν αποδέχεται ακούσια θυσία, επειδή ποτέ δεν λογίζεται σε αυτόν που την προσφέρει, αλλά σε εκείνον που εξαναγκάζει την προσφορά. Γνωρίζοντάς το αυτό και ο απόστολος Παύλος έλεγε: Όχι με λύπη ή από ανάγκη, διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα. Εσύ, όμως, να κατανοήσεις το εκούσιο και ως προς την περίσταση. Διότι πολλές φορές, όταν περιπέσουμε σε θλίψη, γινόμαστε πιο ευλαβείς από ό,τι ήμασταν. Πρέπει, όμως, εμείς να παραμένουμε στην ίδια κατάσταση ακόμη και όταν παρέλθει η θλίψη.

Εκείνος που ελεεί τον φτωχό δανείζει στον Θεό. [Ό.π.] Διότι, ακόμη και αν δεν λάβεις την ανταπόδοση αμέσως, μην ταράζεσαι. Όσο αναβάλλεται (η ανταπόδοση), τόσο αυξάνεται ο τόκος· και θα είναι ανάλογη με την προσφορά του, δηλαδή εάν είναι πολλή, (ο τόκος) θα είναι πολύς· εάν είναι λίγη, λίγος. Το πολύ όμως και το λίγο δεν καθορίζεται από την ποσότητα των προσφερομένων. Ή, δανείζει στον Θεό, με την έννοια ότι ο Θεός οικειοποιείται όσα προσφέρονται σε εκείνον (στον φτωχό). Η δε φράση «ανάλογα με την προσφορά», νοείται σύμφωνα με τη διάθεση, δηλαδή το να μη δίνει κανείς με λύπη ή από ανάγκη· διότι (ο Θεός δεν εξετάζει) τα προσφερόμενα, αλλά τη διάθεση. Ο κακόφρων άνθρωπος θα ζημιωθεί πολλαπλώς. Θα ζημιωθεί ως προς την αντίληψη και τη γνώση. Εκείνος δε που μεταδίδει την κακία στους άλλους, θα στερηθεί και τη φυσική σύνεση που του δόθηκε από τον Θεό, εκπίπτοντας στην αλογία.

Διότι, επειδή κατά τις διανομές των χρημάτων συμβαίνει να προκαλούνται και ύβρεις και αλαζονείες και λύπες, για αυτόν τον λόγο έλεγε ο Απόστολος: «Όχι με λύπη ή από ανάγκη». Βλέπεις πόσα μαρτυρεί για αυτούς; Πίστη γνήσια, βίο ορθό, καρτερία στην ακρόαση, στις προσευχές, στην απλότητα, στην ευφροσύνη.

Τι σημαίνει όμως αυτό που είπε ο προφήτης: «Σπεύσε»; Άραγε πεινούσε τόσο πολύ, ώστε να απαιτείται βιασύνη; Όχι βέβαια, αλλά υποδεικνύει την προθυμία, την ιλαρότητα και τη θέρμη της αγαθοεργίας, η οποία δεν πρέπει να γίνεται με λύπη ή από ανάγκη· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα. Σπεύσε και ετοίμασε πρώτα για εμένα, και στο τέλος για τον εαυτό σου και τα παιδιά σου. Σπεύσε, όπως ο Αβραάμ κατά την επίσκεψη των αγγέλων έσπευσε στα βόδια, στο μοσχάρι, για να λάβει τον αμνό· και όπως η Σάρρα έσπευσε να ετοιμάσει τους εγκρυφίες άρτους, για να λάβει τον κρυμμένο άρτο στους ουρανούς. Σπεύσε και πρόσφερε στον Θεό τις θυσίες όπως ο Αβραάμ· όχι πρώτα για τον εαυτό σου και έπειτα για εμένα, όπως έπραξαν ο Κάιν, καθώς και ο Οφνί και ο Φινεές, οι γιοι του ιερέα Ηλί, οι οποίοι εξύβριζαν τον Θεό λαμβάνοντας πρώτοι αυτοί τις απαρχές των δώρων που προσφέρονταν στον Θεό. Εκείνη δε εκτέλεσε την παραγγελία με προθυμία. Και αυτός, αφού είδε τον πλούσιο εγκρυφία άρτο, τον δέχθηκε, μίλησε και γέμισε τον οίκο της με αγαθά. «Διότι δεν θα εξαντληθεί», είπε, «η χούφτα με το αλεύρι από το πιθάρι, και το λάδι από το λαγήνι, μέχρι την ημέρα που ο Κύριος θα ρίξει βροχή πάνω στη γη». Γιατί άραγε μέχρι τότε; Και ευλόγως. Διότι έπρεπε, όταν η νέα χάρη θα ερχόταν σαν βροχή, να λάβει τέλος ο παλαιός νόμος. Και η πράξη ακολούθησε τον λόγο. Βλέπεις πώς τρύγησαν τους καρπούς της φιλοξενίας οι αγαθές γυναίκες;

Και η φιλανθρωπία του Θεού διασαλπίζει αυτό που πρόκειται να πράξει, και στους οφειλέτες προλέγει τον θάνατο, όχι για να φύγουν από την πόλη, αλλά για να μετανοήσουν μέσα στην πόλη, ώστε να αφυπνιστούν και να δείξουν μεγαλύτερη προθυμία προς τον λόγο Του. Δεν είπε: «Νηστέψτε, και θα σας σώσω»· δεν δήλωσε: «Μετανοήστε, και θα ελεηθείτε»· αλλά απέκρυψε τη φιλανθρωπία και κήρυξε την αυστηρότητα, για να μην πει κανείς: «Τους ανάγκασε να νηστέψουν ή να μετανοήσουν, και να σέβονται τον Θεό». Και ό,τι γίνεται από ανάγκη δεν είναι ευπρόσδεκτο· διότι δεν πρέπει να γίνεται με λύπη ούτε από ανάγκη· επειδή ο Θεός αγαπά τον ιλαρό δότη.

Διότι εσείς, εάν δώσετε, θα δώσετε αυτά τα οποία λίγο αργότερα, είτε εκούσια είτε ακούσια, θα αποχωριστείτε και θα παραχωρήσετε σε άλλους· αυτά όμως που λαμβάνεις εσύ, είναι κατά πολύ μεγαλύτερα και σπουδαιότερα. Ή μήπως δεν έχετε αυτή την πεποίθηση, ότι δηλαδή δίνοντας θα λάβετε; Διότι, εάν δεν έχετε αυτή την πεποίθηση, δεν επιθυμώ καν να δώσετε· τόσο πολύ δεν κάνω λόγο εξαιτίας εκείνων. Εάν κάποιος δεν έχει προηγουμένως διαθέσει έτσι τον εαυτό του, ότι δηλαδή λαμβάνει μάλλον παρά δίνει, ότι κερδίζει αμέτρητα, ότι ευεργετείται μάλλον παρά ευεργετεί, ας μη δίνει· εάν δίνει με την εντύπωση ότι κάνει χάρη σε εκείνον που λαμβάνει, ας μη δίνει. Διότι για εμένα δεν είναι το πλέον σπουδαίο απλώς το να τραφούν οι άγιοι· διότι και αν εσύ δεν δώσεις, θα δώσει κάποιος άλλος. Επομένως, αυτό που επιθυμώ είναι τούτο, να έχετε εσείς παραμυθία για τα δικά σας αμαρτήματα· όποιος όμως δεν δίνει με αυτόν τον τρόπο, δεν θα έχει παραμυθία. Διότι η ελεημοσύνη δεν συνίσταται απλώς στο να δώσεις, αλλά στο να δώσεις με προθυμία, με χαρά, χρωστώντας μάλιστα χάρη σε αυτόν που λαμβάνει. «Όχι με λύπη», λέει η Γραφή, «ούτε από ανάγκη· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα». Εάν λοιπόν κάποιος δεν δίνει με αυτόν τον τρόπο, ας μη δίνει· διότι αυτό είναι ζημία και όχι ελεημοσύνη. Εάν λοιπόν γνωρίζετε ότι εσείς θα κερδίσετε και όχι εκείνοι, να ξέρετε ότι το κέρδος γίνεται μεγαλύτερο για εσάς. Διότι σε εκείνους μεν τρέφεται το σώμα, σε εσάς δε η ψυχή ευδοκιμεί· σε εκείνους κανένα από τα αμαρτήματά τους δεν συγχωρείται όταν λαμβάνουν, σε εσάς όμως τα περισσότερα από τα παραπτώματα εξαλείφονται.

Είδες πώς συνεχώς το θέτει αυτό; «Δεν το λέω ως προσταγή», και, «Δίνω τη γνώμη μου σε αυτό», και, «Ως ευλογία και όχι ως πλεονεξία»· και πάλι, «Όχι με λύπη, ούτε από ανάγκη· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα». Εδώ νομίζω ότι η λέξη «ιλαρός» σημαίνει τον γενναιόδωρο· όμως ο ίδιος το χρησιμοποίησε με την έννοια τού να δίνει κανείς με προθυμία. Διότι, επειδή το παράδειγμα των Μακεδόνων και όλα τα άλλα ήσαν ικανά να προκαλέσουν την πλουσιοπάροχη προσφορά, δεν λέει πολλά για αυτήν, αλλά για το να μη δίνουν παρά τη θέλησή τους. Διότι, αν πρόκειται για έργο αρετής, και καθετί που γίνεται από ανάγκη περικόπτει την ανταμοιβή, εύλογα ενεργεί με αυτόν τον τρόπο. Και δεν συμβουλεύει μόνο, αλλά και προσεύχεται, πράγμα που κάνει πάντοτε, λέγοντας: «Είναι δε δυνατός ο Θεός να περισσεύσει σε εσάς κάθε χάρη».

Διότι δεν αρκεί να προΐσταται κανείς, εάν δεν το πράττει αυτό με ζήλο και προθυμία. Εκείνος που ελεεί, ας το κάνει με ιλαρότητα. Διότι δεν αρκεί απλώς το να ελεήσει κανείς, αλλά πρέπει να το πράττει αυτό με αφθονία και με διάθεση απαλλαγμένη από λύπη· μάλλον δε, δεν πρέπει να το κάνει μόνο χωρίς λύπη, αλλά και με διάθεση φαιδρή και χαρούμενη· διότι δεν είναι το ίδιο πράγμα το να μη λυπάται κανείς με το να χαίρεται. Αυτό ακριβώς υποστήριζε με πολλή επιμέλεια και όταν έγραφε προς τους Κορινθίους· διότι, παρακινώντας προς την αφθονία, έλεγε: «Εκείνος που σπέρνει με φειδώ, με φειδώ και θα θερίσει· και εκείνος που σπέρνει με πλουσιοπάροχες ευλογίες, με πλουσιοπάροχες ευλογίες και θα θερίσει»· για να διορθώσει δε τη διάθεση, πρόσθετε: «Όχι με λύπη ή από ανάγκη». Διότι και τα δύο πρέπει να συνυπάρχουν σε εκείνον που ελεεί: και η αφθονία και η ευχαρίστηση. Για ποιο λόγο, δηλαδή, κλαις όταν δίνεις ελεημοσύνη; Και γιατί θλίβεσαι όταν ελεείς, προδίδοντας έτσι τον καρπό του κατορθώματός σου; Διότι, εάν θλίβεσαι, δεν ελεείς, αλλά είσαι σκληρός και απάνθρωπος.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που νομίζει ότι ζημιώνεται τα έχασε όλα, και εκείνος που νομίζει ότι ευεργετεί τα έχασε όλα, έτσι και εκείνος που θεωρεί ότι ο ίδιος ευεργετείται, έλαβε περισσότερα· διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με ιλαρότητα. Επομένως, οφείλεις ευγνωμοσύνη στον φτωχό περισσότερο επειδή δέχθηκε. Διότι, εάν δεν υπήρχαν οι φτωχοί, δεν θα απέκοπτες το μεγαλύτερο μέρος των αμαρτημάτων σου· αυτοί είναι οι ιατροί των τραυμάτων σου· σου προσφέρουν ως φάρμακα τα ίδια τους τα χέρια. Δεν παρέχει τόσο τη θεραπεία ο ιατρός απλώνοντας τα χέρια και επιθέτοντας το φάρμακο, όσο ο φτωχός που απλώνει το χέρι και λαμβάνει τα δικά σου, καθώς αποτελεί εκμαγείο των κακών σου. Έδωσες το αργύριο, εξήλθαν μαζί του και τα αμαρτήματα. Τέτοιοι είναι και οι ιερείς· «Τις αμαρτίες», λέει, «του λαού μου τρώνε». Ώστε, λαμβάνεις μεγαλύτερα από όσα δίνεις, ευεργετείσαι μάλλον παρά ευεργετείς· στον Θεό δανείζεις, όχι σε ανθρώπους· αυξάνεις τον πλούτο, δεν τον μειώνεις· τον μειώνεις όμως εάν δεν ελαττώσεις από αυτόν, εάν δεν δώσεις. «Εάν φιλοξένησε», λέει, «εάν έπλυνε πόδια αγίων».

Τι λοιπόν, πες μου; Δεν μπορούσε ο Χριστός, που από πέντε άρτους έθρεψε πεντακισχίλιους και από επτά τετρακισχίλιους, να θρέψει τον εαυτό του και εκείνους που ήταν μαζί του; Για ποιον λόγο, λοιπόν, τρεφόταν από γυναίκες (διότι «τον ακολουθούσαν», λέει, «γυναίκες, οι οποίες τον υπηρετούσαν»); Για να μας διδάξει άνωθεν ότι φροντίζει για εκείνους που πράττουν με αυτόν τον τρόπο. Δεν μπορούσε ο Παύλος, που με τα ίδια του τα χέρια εξασφάλιζε τα αναγκαία και για άλλους, να μη λαμβάνει από πουθενά; Αλλά τον βλέπεις και να λαμβάνει και να ζητά· και άκουσε γιατί: «Διότι δεν επιζητώ», λέει, «τη δωρεά, αλλά τον καρπό που πλεονάζει προς όφελός σας». Και στην αρχή εξάλλου, όταν πουλούσαν όλα τους τα υπάρχοντα και τα έθεταν στα πόδια των αποστόλων, δεν βλέπεις τους αποστόλους να φροντίζουν περισσότερο για αυτούς παρά για εκείνους που λάμβαναν; Διότι, αν φρόντιζαν αποκλειστικά μόνο για τους φτωχούς, δεν θα έκαναν κανέναν λόγο για τη Σαπφείρα και τον Ανανία, όταν εκείνοι υπεξαίρεσαν τα χρήματα, ούτε θα έδινε παραγγελία ο Παύλος λέγοντας: «Όχι με λύπη ή από ανάγκη».

Γʹ. Γι' αυτόν τον λόγο θαυμάζουμε και τον Αβραάμ, όχι μόνο επειδή θυσίασε μοσχάρι, ούτε επειδή ζύμωσε αλεύρι, αλλά επειδή με πολλή χαρά και ταπεινοφροσύνη υποδεχόταν τους ξένους, τρέχοντας να τους προϋπαντήσει, περιποιούμενος αυτούς, αποκαλώντας τους κυρίους και θεωρώντας ότι είχε βρει θησαυρό από αμέτρητα αγαθά, αν τυχόν έβλεπε να περνά κάποιος ξένος. Διότι έτσι η ελεημοσύνη γίνεται διπλή, όταν και προσφέρουμε, και αυτό που προσφέρουμε το δίνουμε με προθυμία. Διότι, όπως λέει η Γραφή, τον πρόσχαρο δότη αγαπά ο Θεός. Επειδή, ακόμη κι αν προσφέρεις μύρια τάλαντα με αλαζονεία, έπαρση και κενοδοξία, τα έχεις χάσει όλα· όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος, ενώ προσέφερε το δέκατο από τα υπάρχοντά του, επειδή μεγαλοφρονούσε και υπερηφανευόταν, κατέβηκε από τον ναό έχοντάς τα χάσει όλα. Δεν συνέβαινε όμως το ίδιο στην εποχή των Αποστόλων· αντίθετα, χαίροντας, αγαλλιώντας και νομίζοντας ότι αποκομίζουν το μεγαλύτερο κέρδος, προσέφεραν με αυτόν τον τρόπο τα χρήματά τους, και το θεωρούσαν μεγάλο καλό, εάν οι Απόστολοι καταδέχονταν να τα λάβουν. Και όπως ακριβώς κάποιοι που προσκαλούνται να αναλάβουν μεγάλα αξιώματα και πρόκειται να κατοικήσουν στις πιο λαμπρές και βασιλικές πόλεις, μετατρέποντας οριστικά όλη τους την περιουσία σε χρήμα, μετοικούν με αυτόν τον τρόπο· έτσι ακριβώς έπρατταν και εκείνοι οι άνθρωποι τότε, έχοντας κληθεί στον ουρανό, στην άνω μητρόπολη και στην εκεί βασιλεία. Διότι, επειδή γνώριζαν ότι εκείνη είναι όντως η πατρίδα τους, αφού ρευστοποίησαν την περιουσία τους, την έστελναν εκ των προτέρων εκεί μέσω των χεριών των Αποστόλων.

Αλλά όπως η μακαρία Άννα, η οποία ήταν στείρα προηγουμένως, αφού ευχήθηκε να αφιερώσει στον Θεό ό,τι γεννήσει, και αφού το έπραξε, η ίδια μεν έγινε κληρονόμος αιώνιας ευλογίας· ο δε υιός της, ο Σαμουήλ, λογίστηκε πρώτος και εκλεκτός ανάμεσα στους προφήτες, και τόσο πολύ τιμήθηκε από τον Θεό, ώστε να συγκαταλεχθεί με τον Μωυσή και τον Ααρών· διότι ο Μωυσής και ο Ααρών συγκαταλέγονται στους ιερείς Του, και ο Σαμουήλ μεταξύ εκείνων που επικαλούνται το όνομά Του. Το πρώτο αγαθό είναι η αφιέρωση, δηλαδή η υπόσχεση· και να την εκπληρώνει κανείς γρήγορα με ιλαρή και αγαθή προαίρεση. Διότι ο Θεός αγαπά τον ιλαρό δότη. Έτσι ο Άβελ ευαρέστησε τον Θεό, επειδή προσέφερε τα δώρα του στον Θεό με ιλαρή και αγαθή προαίρεση· αντίθετα, ο Κάιν δυσαρέστησε τον Θεό, επειδή προσέφερε τα δώρα στον Θεό όχι με ιλαρή καρδιά, αλλά σαν από λύπη και καταναγκασμό, έχοντας λυπηθεί για την εύνοια που απολάμβανε ο αδελφός του. Και αφού αναζωπύρωσε τον φοβερό σπινθήρα του φθόνου στην καρδιά του, φλεγόταν για δολοφονία, ενώ θα έπρεπε, μιμούμενος το φιλόθεο φρόνημα του αδελφού του, να αποκομίσει από τον Κύριο τιμή ίση με εκείνον. Τώρα όμως, χωρίς να αποβλέψει στην κοινή καταγωγή και συγγένεια, ούτε να αναλογιστεί ότι ο Θεός επιβλέπει την αθέμιτη πράξη του, αφού παρέσυρε τον νέο στην πεδιάδα με απατηλά λόγια, κατέστρεψε το λαμπρό δημιούργημα του Θεού με τον φόνο.

Και άλλοτε μεν λέγει: Όχι με λύπη ή από ανάγκη· διότι ο Θεός αγαπά τον ιλαρό δότη· όχι απλώς τον δότη, αλλά εκείνον που το πράττει αυτό με ευχαρίστηση. Και πάλι αλλού: Εκείνος που προσφέρει, ας το κάνει με απλότητα, εκείνος που προΐσταται, με επιμέλεια, εκείνος που ελεεί, με ιλαρότητα.

«Ο καθένας ας δίνει σύμφωνα με την προαίρεση της καρδιάς του, όχι με λύπη ή από ανάγκη. Διότι ο Θεός αγαπά τον ιλαρό δότη· και είναι ικανός ο Θεός να περισσεύσει σε εσάς κάθε χάρη, ώστε, έχοντας πάντοτε σε κάθε τι πλήρη αυτάρκεια, να περισσεύετε σε κάθε αγαθό έργο, καθώς είναι γραμμένο: "Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα".» Όχι ακούσια, λέει, ούτε από εξαναγκασμό, αλλά εκούσια και με ελεύθερη προαίρεση. «Εκείνος δε που χορηγεί σπόρο στον σπορέα και άρτο για τροφή, είθε να χορηγήσει και να πληθύνει τον σπόρο σας, και να αυξήσει τα γεννήματα της δικαιοσύνης σας· ώστε να πλουτίζεστε σε κάθε τι προς κάθε απλότητα, η οποία κατεργάζεται μέσω εσάς ευχαριστία προς τον Θεό.» Δείχνει ότι και αυτά τα ίδια που δίνονται προέρχονται από τον Θεό, ώστε να μην υψηλοφρονεί κανείς, σαν να δίνει δικά του αγαθά.

Ο καθένας ας προσφέρει όπως προαιρείται η καρδιά του, όχι με λύπη ή από ανάγκη. Διότι ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με χαρά. Έχοντας πάντοτε κάθε αυτάρκεια, να περισσεύετε σε κάθε αγαθό έργο, καθώς είναι γραμμένο: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς.» «Να θυμόμαστε τους φτωχούς.» «Στους πλουσίους του παρόντος αιώνα παραγγέλλω να μην υπερηφανεύονται, ούτε να στηρίζουν την ελπίδα τους στην αβεβαιότητα του πλούτου, αλλά στον Θεό, ο οποίος παρέχει τα πάντα πλουσιοπάροχα προς απόλαυση· να αγαθοεργούν, να πλουτίζουν σε καλά έργα, να είναι πρόθυμοι να μεταδίδουν στους άλλους, να είναι αλληλέγγυοι, αποθησαυρίζοντας για τον εαυτό τους ένα καλό θεμέλιο για το μέλλον.» «Εσείς, αδελφοί, μην αποκάμνετε να πράττετε το καλό.» «Την ευποιία και την αλληλεγγύη μην τις λησμονείτε.»

Εσύ όμως, όταν δικάζεις άλλους, αναγνωρίζεις το δίκαιο, και ούτε στον φτωχό δίνεις ευνοϊκότερη απόφαση εξαιτίας της φτώχειας του, ούτε στους πλουσίους γίνεσαι χειρότερος εξαιτίας του πλούτου τους, αλλά ομοίως τιμωρείς και εκείνους εάν τους συλλάβεις να αδικούν, ούτε επιτρέπεις στους άπορους να αρπάζουν οτιδήποτε από τους εύπορους, αλλά, προτρέποντάς τους να κάνουν το καλό, αν δεν δώσουν με τη θέλησή τους, δεν επιβάλλεις τίποτα περισσότερο· όταν όμως πρόκειται να ωφελήσεις τον εαυτό σου, δεν ντρέπεσαι να εκδίδεις την αντίθετη απόφαση; —Αλλά μας οφείλεται, λέει, εξαιτίας του Ευαγγελίου· διότι ο Κύριος πρόσταξε εκείνοι που εργάζονται για το Ευαγγέλιο να ζουν από το Ευαγγέλιο. —Λοιπόν, σε αυτό μιμείσαι εκείνους τους άστεγους, τους σχεδόν γυμνούς, τους ανυπόδητους; Εκείνοι έπαιρναν από ανθρώπους που έδιναν και το ήθελαν πολύ, και αυτό έθεσαν ως κανόνα, να μη γίνεται από λύπη ή από ανάγκη, και ενώ οι ίδιοι δεν είχαν τίποτα δικό τους και από όσα είχε ανάγκη το σώμα—διότι αυτό θα σήμαινε το «να ζουν»—και ο καθένας έπαιρνε από εκείνους στους οποίους ήταν αγγελιαφόρος της σωτηρίας. Εσύ, αντίθετα, αρπάζεις και ληστεύεις αυτούς που φωνάζουν και οδύρονται, ενώ έχεις σπίτι και άλογο και υπηρέτη και παράσιτο, νομίζω, και χρήματα και κιβώτιο· γι' αυτό, ό,τι τυχαίνει να λαμβάνεις δεν αποτελεί συμπλήρωση κάποιας ανάγκης, αλλά αποτελεί προσθήκη στα περιττά, και μάλιστα δεν τα λαμβάνεις από εκείνους των οποίων είσαι ποιμένας, αλλά ληστεύεις ξένες πόλεις· έτσι, ακολουθείς την ακριβώς αντίθετη πορεία από εκείνους σε όλα.

Διότι, επειδή ο Θεός θέλησε εξ αρχής να καταστήσει το αγαθό και δικό μας επίτευγμα, όπως αναφέρει η Θεία Γραφή, χάρισε το αυτεξούσιο στους πρωτοπλάστους και προπάτορές μας, και μέσω αυτών και σε εμάς, ώστε, εργαζόμενοι και τηρώντας τις εντολές του με χαρά μέσω της ελεύθερης θέλησης, όχι με λύπη ή από ανάγκη, αλλά από εύνοια και αγάπη προς αυτόν, να θεωρηθεί ότι απέκτησαν τις αρετές από δικούς τους κόπους, και να τις προσφέρουν ως δικά τους δώρα στον Δεσπότη. Και μέσω αυτών, προοδεύοντας, να ανυψωθούν στην τέλεια εικόνα και ομοίωση του Θεού, και να προσεγγίσουν χωρίς να καταφλεγούν τον Απρόσιτο δίχως σωματικό θάνατο, πλησιάζοντάς τον ο καθένας, από γενιά σε γενιά.

Συνεπώς, ο αγαθός και εύσπλαχνος Δεσπότης, αφού μας απάλλαξε από την καταδίκη για όλα αυτά τα εγκλήματα, δεν θεωρεί ότι τα κατέχουμε ως ξένα, αλλά τα λογαριάζει ως δικά μας, και υπόσχεται να δώσει όχι μόνο το δεκαπλάσιο, αλλά το εκατονταπλάσιο, σε όσους τα διανέμουν στους αδελφούς με ιλαρότητα. Ιλαρότητα δε είναι το να μην τα λογαριάζει κανείς ως δικά του, αλλά ως αγαθά που του εμπιστεύθηκε ο Θεός για τη διαχείριση των συνδούλων του, και να τα μοιράζει άφθονα με χαρά και μεγαλοψυχία, όχι με λύπη ή από ανάγκη, αλλά και προπαντός για να εκκενώσουμε με χαρά τα συσσωρευμένα αγαθά με την ελπίδα της αληθινής υπόσχεσης, την οποία μας έδωσε ο Θεός, να δώσει δηλαδή για αυτό εκατονταπλάσια την ανταμοιβή.

Ιλαρότητα είναι το να μην θεωρούμε αυτά τα αγαθά ως δικά μας, αλλά ως εμπιστευμένα σε εμάς από τον Θεό για την φροντίδα των συνδούλων μας, και να τα σκορπίζουμε άφθονα με χαρά και μεγαλοψυχία, όχι από λύπη ή από ανάγκη, και επιπλέον, για να αδειάσουμε με χαρά τα θησαυρισμένα αγαθά με την ελπίδα της αληθινής υπόσχεσης, σύμφωνα με την οποία ο Θεός μας υποσχέθηκε να δώσει εκατονταπλάσιο τον μισθό για αυτό. Διότι ο Θεός, γνωρίζοντας ότι όλοι μας κυριευόμαστε απόλυτα από την επιθυμία των χρημάτων και τη μανία του πλούτου και ότι δύσκολα αποσπώμαστε από αυτά, καθώς και ότι όσοι τα στερούνται με διάφορους τρόπους απελπίζονται και για την ίδια τους τη ζωή, χρησιμοποίησε το κατάλληλο φάρμακο, υποσχόμενος να μας δώσει, όπως αναφέρθηκε, εκατονταπλάσιο τον μισθό για όσα προσφέρουμε στους φτωχούς, ώστε πρωτίστως να απαλλαγούμε από το κρίμα της πλεονεξίας για αυτά, και έπειτα να πάψουμε να στηρίζουμε σε αυτά την πεποίθηση και την ελπίδα μας και να ελευθερώσουμε τις καρδιές μας από τέτοιου είδους δεσμά. Έτσι, αφού γίνουμε πρώτα ελεύθεροι, να προχωρήσουμε τότε ανεμπόδιστα στην εφαρμογή των εντολών του και να τον υπηρετήσουμε με φόβο και τρόμο, όχι σαν να του κάνουμε κάποια χάρη, αλλά επειδή εμείς οι ίδιοι ευεργετούμαστε μέσω αυτής της υπηρεσίας.

Επομένως, ω τιμιωτάτη, προθυμοποιήσου και τώρα να εφαρμόζεις τον συνηθισμένο σου κανόνα της ασκήσεως· διότι δεν μπορούμε να καθορίσουμε το ένα ή το άλλο ούτε για σένα ούτε για όσες ασκούνται μαζί σου, επειδή δεν γνωρίζουμε ακόμη την τάξη και την αγωγή σας. Ένας όμως όρος και κανόνας κοινωφελής είναι χρέος σε όλους, και μάλιστα σε όσους έχουν αναλάβει τον μοναχικό βίο: το να μην πράττουμε τίποτε από όσα δυσαρεστούν τον Θεό, αλλά με φόβο και τρόμο να κατεργαζόμαστε τη σωτηρία μας· διότι αληθινή νηστεία είναι η αποχή από κάθε κακό. Ας νηστεύσουμε, πρώτον μεν, με το να μην επιτρέπουμε να κατοικούν πονηροί λογισμοί στην καρδιά και από εκεί να ανάβουν άτοπες επιθυμίες. Διότι μία είναι η επιθυμία και ένας ο αληθινός έρωτας: ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, ο καλός και ωραίος Νυμφίος, τον οποίο η ψυχή που τον ποθεί ολοκληρωτικά, μισεί τη σάρκα και το αίμα και όλα τα ινδάλματα της φθοράς, και πάντοτε φτερουγίζοντας από τον πόθο για Αυτόν, αποστρέφεται, θα έλεγα, ακόμη και το να βλέπει τον ίδιο τον ήλιο, και λαχταρά να εξέλθει και από το σώμα και να βρεθεί κοντά στον Ποθούμενο· πράγμα που είναι το ύψιστο επιθυμητό για όσους έχουν μετάσχει του Λόγου. Ας νηστεύσουμε λοιπόν, κατά δεύτερο λόγο, και από την ποσότητα και την ποιότητα των φαγητών, και μάλιστα τόσο όσο αντέχει η δύναμη του σώματος· διότι λέει ο Απόστολος: «ο καθένας όπως προαιρείται στην καρδιά του, όχι με λύπη ή από ανάγκη»· διότι ο Θεός αγαπά την ιλαρότητα και αυτό που γίνεται σύμφωνα με τις δυνάμεις μας.

Ήδη η νηστεία έχει προχωρήσει και επιβάλλει σε εμάς, αδελφοί, να σπεύδουμε στο εξής με ακόμη μεγαλύτερη προθυμία, «όπως προαιρείται ο καθένας, όχι με λύπη ή από ανάγκη· διότι ο Θεός αγαπά τον ιλαρό νηστευτή». Πλην όμως, ο κοινοβιακός κανόνας δεν επιτρέπει στον καθένα να άγεται κατά το δικό του θέλημα· αλλά αυτός είναι ο κοινός όρος της εγκράτειας για τους υποτακτικούς: η εκκοπή του ιδίου θελήματος. Καλό πράγμα, λοιπόν, είναι η νηστεία, διότι δαμάζει τα πάθη και υποτάσσει τη σάρκα στο πνεύμα· καλό είναι το δάκρυ, διότι καθαρίζει και ξεπλένει την καρδιά από τις αμαρτίες, και την παρουσιάζει καθαρή στον Κύριο· καλή είναι η προσευχή, διότι δίνει φτερά στον νου και τον καθιστά συνομιλητή του Θεού· καλή είναι η αγάπη, διότι παντού παραβλέπει το δικό της όφελος για το συμφέρον του πλησίον· καλή είναι η προθυμία, διότι ελαφρύνει τους κόπους και ανανεώνει το πνεύμα, κάνοντας ακόμη και τον γέροντα να μοιάζει νέος. Γι' αυτό, ας γίνουμε εύθυμοι, ας είμαστε πρόθυμοι. Είναι καιρός για ψαλμωδία; Ας προσέλθουμε με ζήλο. Είναι καιρός για εργασία; Ας εργαστούμε εντατικά. Είναι καιρός για ησυχία; Ας ησυχάσουμε όπως αρμόζει. Είναι καιρός για ομιλία; Ας μιλήσουμε με μέτρο. Και, για να το πούμε απλά, κάνοντας «τα πάντα με ευσχημοσύνη και με τάξη», όπως μας έχει προσταχθεί, ας παραμένουμε μακριά από θόρυβο και κάθε φλυαρία. Ας εκτελείται, λοιπόν, το μέτρο των γονυκλισιών και ας εκπληρώνεται η συνήθεια της στιχολογίας, σύμφωνα με τη δύναμη του καθενός, διατηρώντας παράλληλα και την υγεία του σώματος.