Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Δ΄ 2:12

Στην ιστορία των Βασιλειών αναφέρεται κάποια γυναίκα χήρα, η οποία βαρυνόταν υπερβολικά από τη συμφορά της μοναξιάς. Την πολιορκούσε δε ένας φιλάργυρος και μισάνθρωπος δανειστής, παίρνοντας ως ενέχυρο τους γιους της, τους οποίους μόνους είχε η μητέρα αντί για οτιδήποτε άλλο. Επειδή όμως η κατάστασή της είχε φτάσει σε απόλυτο αδιέξοδο και κανείς από όσους είχαν χρυσάφι δεν την σπλαγχνιζόταν, προσέτρεξε σε εκείνον που διέθετε φιλανθρωπία και πίστη. Αυτός ήταν ο προφήτης Ελισσαίος, ένας άνδρας ακτήμων ως προς τα γήινα αγαθά αλλά υπερπλήρης από άυλη περιουσία. Ήταν φιλόσοφος προερχόμενος από τους γεωργούς, άστεγος, ανέστιος, με ένα μόνο ένδυμα, ο οποίος μόλις πρόσφατα είχε γίνει κληρονόμος, λαμβάνοντας ως κληρονομιά μια φθηνή προβιά και την αόρατη ευλογία που έπεσε από το πύρινο άρμα. Δεν απέρριψε όμως άπρακτη την ικεσία της, ούτε απελπίστηκε ως προς την παροχή βοήθειας επειδή δεν διέθετε το ζητούμενο, ούτε είπε ποταπά και άπιστα λόγια, όπως θα έκανε ένας από τους πολλούς: «Και από πού να βρω εγώ χρήματα, ώστε να ξεπληρώσω το χρέος;»

Και αλλού, όταν αναλαμβανόταν ο Ηλίας, ο Ελισσαίος ζητούσε από αυτόν να έλθει επάνω του το Πνεύμα διπλό. Ο Ηλίας λοιπόν του το υποσχέθηκε, εάν τον έβλεπε να αναλαμβάνεται. Αφού λοιπόν τον είδε και πήρε τη μηλωτή, ήλθε στον Ιορδάνη· και όταν χτύπησε με τη μηλωτή τον ποταμό, το νερό δεν υπάκουσε. Λέει λοιπόν: Πού είναι ο Θεός αφφώ;

Αυτό το οποίο βρίσκουμε να αναφέρεται στην Γραφή ως άρμα του Ισραήλ κατά την ανάληψη του θεσπέσιου Ηλία, επειδή ο Θεός φαίνεται ότι μίλησε πρώτα στους Ιουδαίους με διάφορους τρόπους για τις τέσσερις αρετές. Γι' αυτόν τον λόγο, ακριβώς επάνω σε πύρινο άρμα αναλήφθηκε ο τόσο μέγας τρόφιμος της σοφίας, αφού, κατά τη γνώμη μου, ο σώφρων χρησιμοποίησε ως ίππους τις δικές του αρετές μέσα στο πνεύμα που τον άρπαξε με πύρινη πνοή. 63. Εκείνος που έχει μετάσχει στην άγια γνώση και έχει γευθεί τη γλυκύτητα του Θεού, δεν πρέπει ούτε να δικάζει ούτε να κινεί γενικά δικαστική διαδικασία εναντίον κανενός, ακόμη κι αν κάποιος του αφαιρέσει τα ίδια του τα ενδύματα. Διότι η δικαιοσύνη των αρχόντων αυτού του κόσμου υπολείπεται οπωσδήποτε της δικαιοσύνης του Θεού, ή μάλλον δεν είναι τίποτα μπροστά στο δίκαιο του Θεού. Άλλωστε, ποια θα ήταν η διαφορά ανάμεσα στα πνευματικά τέκνα του Θεού και στους ανθρώπους αυτού του αιώνα, αν το δίκαιο των τελευταίων δεν φαινόταν ατελές απέναντι στη δικαιοσύνη των πρώτων, ώστε το ένα να ονομάζεται ανθρώπινο δίκαιο και το άλλο θεία δικαιοσύνη; Έτσι, λοιπόν, ο Κύριός μας ούτε όταν χλευαζόταν ανταπέδιδε τον χλευασμό, ούτε όταν έπασχε απειλούσε, αλλά και την αφαίρεση του ενδύματός του την υπέμεινε σιωπώντας, και, για να πω το σπουδαιότερο, παρακαλούσε τον Πατέρα για τη σωτηρία των κακούργων.

Και τι το θαυμαστό υπάρχει, αν διαπιστώσουμε ότι και η αρετή του Ηλία εξισώνεται με τη δική τους; Διότι με τη δύναμη μιας μόνο τροφής ο Θεσβίτης Ηλίας έφτασε μέσα σε σαράντα ημέρες στο όρος Χωρήβ, ενώ αυτοί, αφού γεύτηκαν το σώμα του Χριστού, και οι σαράντα μαζί έφτασαν στους ουρανούς. Εμφανίστηκε σε εκείνον ο Θεός καθώς προχωρούσε στην πορεία του, λέγοντας: «Είναι μακρύς ο δρόμος σου, Ηλία»· έγινε όμως γνωστός και σε αυτούς, στηρίζοντας το φρόνημά τους και λέγοντας: «Ο ζήλος σας για την ευσέβεια είναι καλός». Άφησε ο ζηλωτής τη μηλωτή του στον Ελισαίο και ανέβηκε σε άρμα· έδωσε και ο Σωτήρας την ειρήνη Του στους σαράντα, και αναλήφθηκε μέσα σε δόξα.

Επειδή, λοιπόν, το ισχυρότερο τμήμα της στρατιάς των Αιγυπτίων ήταν το ιππικό, την αόρατη δύναμη που επιφέρθηκε εναντίον της, διά της οποίας επιτεύχθηκε η νίκη κατά των Αιγυπτίων, ο λόγος της Γραφής την ονόμασε ίππο. Διότι και εκείνοι αντιλαμβάνονταν αυτόν που τους πολεμούσε, και φώναζαν ο ένας στον άλλον: «Ο Κύριος πολεμά τους Αιγυπτίους» και «Ας φύγουμε από το πρόσωπο του Κυρίου». Είναι δε φανερό ότι ο αληθινός αρχιστράτηγος εξόπλιζε τη δική του δύναμη κατά τρόπο ανάλογο με την πολεμική παρασκευή των αντιπάλων. Επομένως, υπήρχε κάποια αόρατη δύναμη η οποία ενεργούσε τον όλεθρο των Αιγυπτίων μέσα από τα θαύματα στη θάλασσα, την οποία ο λόγος ονόμασε ίππο. Υποθέτουμε δε ότι πρόκειται για αγγελική στρατιά, για την οποία ο προφήτης λέει: «Θα επιβιβαστείς στους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία». Αλλά και ο Δαβίδ έκανε μνεία στο άρμα του Θεού, λέγοντας: «Το άρμα του Θεού είναι μυριοπλάσιο, στο οποίο ζεύονται χιλιάδες από αυτούς που ευημερούν». Επιπλέον, και η δύναμη που ανέλαβε τον προφήτη Ηλία μετέωρο από τη γη προς τον αιθέριο χώρο, λαμβάνει από τη Γραφή το όνομα των ίππων, και η ιστορική αφήγηση αποκαλεί τον ίδιο τον προφήτη άρμα του Ισραήλ και ιππέα· και αυτούς που περιπολούν σε ολόκληρη την οικουμένη, μέσω των οποίων η γη κατοικείται και ειρηνεύει, ο προφήτης Ζαχαρίας τους ονόμασε ίππους, οι οποίοι συνομιλούν με τον άνθρωπο που στεκόταν ανάμεσα στα δύο όρη.

Επειδή, λοιπόν, όσα παρέχονται σε εμάς από τον ήλιο μεταβάλλονται γρήγορα, έχουμε ανάγκη από πολλές και συνεχείς περιστροφές του. Επειδή όμως οι δωρεές της Αειπαρθένου είναι άφθαρτες, χρειάστηκε μόνο μία περίοδος, και μέσω αυτής καταυγάζει ακατάπαυστα τους πάντες, έχοντας ανατείλει ανέκφραστα για εμάς εκείνον τον Ήλιο, «στον οποίο δεν υπάρχει παραλλαγή ή σκιά μεταβολής». Επομένως, ακόμη και αν αφήσουμε τη μετάθεση του Ενώχ από τον Θεό και στρέψουμε το μάτι της διανοίας μας προς την αρπαγή του Ηλία, ο οποίος έπραξε κάτι ανώτερο από τον προηγούμενο, αφήνοντας στον μαθητή του ως μεγάλο δώρο τη μηλωτή, μέσω της οποίας αυτός επιτέλεσε τα διπλάσια θαύματα. Αλλά και από αυτό το γεγονός, τα έργα της Μητροπαρθένου υπερέχουν πάρα πολύ προς το τελειότερο· διότι και η ίδια αποτέλεσε θαύμα θαυμάτων επί της γης και κοινωφελές σημείο, το μεγαλύτερο απ' όλα τα απ' αιώνος, και έδωσε στον ίδιο τον Υιό του Θεού από την κοιλιά της το αδαμιαίο περίβλημα, μέσω του οποίου προσκυνητού περιβλήματος όλα όσα έγιναν για εμάς, «εάν γράφονταν το καθένα χωριστά, ούτε ο ίδιος ολόκληρος ο κόσμος δεν θα χωρούσε τα βιβλία που θα γράφονταν», όπως λέει ο πιο θεολογικός από τους Ευαγγελιστές.

Αλλά μη θλίβεστε πλέον· διότι θα έλθει πάλι. Για να μην κάνουν ό,τι έκανε ο Ελισαίος, όταν είδε τον δάσκαλό του να αναλαμβάνεται και έσκισε τον χιτώνα του —αφού δεν είχε κανέναν δίπλα του να του πει ότι ο Ηλίας θα έλθει πάλι— για να μην κάνουν, λοιπόν, κι αυτοί το ίδιο, στάθηκαν δίπλα τους οι άγγελοι παρηγορώντας τη θλίψη τους. Και αυτή μεν είναι η μία αιτία της παρουσίας των αγγέλων· υπάρχει όμως και μία δεύτερη, όχι μικρότερη από αυτήν, εξαιτίας της οποίας μάλιστα προστέθηκε το «Ο αναληφθείς». Ποια είναι λοιπόν αυτή; Ότι ανελαμβάνετο στον ουρανό. Η απόσταση όμως ήταν μεγάλη, και δεν αρκούσε η δύναμη της δικής μας όρασης για να δει ένα σώμα να αναλαμβάνεται μέχρι τους ουρανούς· αλλά, όπως ακριβώς ένα πουλί που πετά στα ύψη, όσο πιο ψηλά ανεβαίνει τόσο περισσότερο κρύβεται από την όρασή μας, έτσι ακριβώς και το σώμα εκείνο, όσο ανέβαινε στα ύψη, τόσο περισσότερο κρυβόταν, αφού η αδυναμία των οφθαλμών δεν επαρκούσε για να το παρακολουθήσει σε τόσο μεγάλη απόσταση. Γι' αυτό στάθηκαν δίπλα τους οι άγγελοι, βεβαιώνοντας την άνοδό Του στον ουρανό, για να μη νομίσουν ότι ανέβηκε «ωσάν εις τον ουρανόν» όπως ο Ηλίας, αλλά ότι ανέβηκε πραγματικά στον ουρανό· γι' αυτό λέει: «Αυτός που ανελήφθη από εσάς στον ουρανό». Διότι δεν θα το είχε προσθέσει αυτό τυχαία.

Ζηλωτής ήταν ο Ηλίας και θερμός υπηρέτης του Θεού, αλλά και αυτός ανήκε στην κοινή ανθρώπινη φύση, και όμως είχε τη μηλωτή του ως εργαλείο θαυμάτων. Έπειτα ο Ελισσαίος, αφού κληρονόμησε επαυξημένη τη χάρη του διδασκάλου του, χαλιναγώγησε με τη μηλωτή τα ρεύματα του Ιορδάνη. Εάν, λοιπόν, ήταν τόσο μεγάλη η χάρη που δόθηκε στους προφήτες, πόση θα είναι η δύναμη Εκείνου που προφητεύθηκε από αυτούς; Γιατί να μην το πω εν συντομία;

Γι' αυτόν τον λόγο, καθώς ανέβαινε στον ουρανό, δεν άφησε τίποτε άλλο στον μαθητή του παρά μόνο τη μηλωτή. Με αυτήν, λέει, πάλεψα με τον διάβολο, πάρε την και οπλίσου και εσύ εναντίον του. Διότι η ακτημοσύνη είναι ισχυρό όπλο και ακαταμάχητο καταφύγιο.

Και ο Ελισσαίος βλέποντάς τον να ανεβαίνει, φώναζε: «Πάτερ, πάτερ, άρμα του Ισραήλ και ιππέα του». Και δεν τον είδε πλέον. Και κυριευμένος από θλίψη, «έπιασε τα ιμάτιά του και τα έσκισε» και ο Ηλίας τού έριξε από ψηλά τη μηλωτή του, ώστε βλέποντάς την να παρηγορείται, και μέσω αυτής να ενεργεί όσα θα ήθελε. Διότι, αφού την πήρε, επέστρεψε και στάθηκε στην όχθη του ποταμού και, μη μπορώντας να περάσει απέναντι, χτύπησε τα νερά με τη μηλωτή μιμούμενος τον δάσκαλό του, και αμέσως αυτά χωρίστηκαν, και διέβη το υγρό στοιχείο σαν σε ξηρά, περνώντας τον Ιορδάνη με αβρεχή πόδια. Βλέποντάς τον δε όσοι βρίσκονταν στην Ιεριχώ να περνά με αυτόν τον τρόπο, είπαν: «Αναπαύθηκε πράγματι το πνεύμα του Ηλία στον Ελισσαίο»· διότι εκείνος γνωρίζει να χαρίζει σπουδαία δώρα, ακόμη και μετά την ανάληψή του, σε όσους είναι γνησίως αφοσιωμένοι σε αυτόν, επειδή ακριβώς και ο ίδιος είχε λάβει από τον Θεό τα μεγαλύτερα όλων και όσα κανείς άλλος.

«Σε αυτήν», λέει ο θείος απόστολος, «δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ», δηλαδή θυμός και επιθυμία. Ο μεν θυμός παρασύρει τυραννικά τον λογισμό και θέτει τη διάνοια εκτός του νόμου της φύσης. Η δε επιθυμία καθιστά τα πράγματα που έπονται της μίας και μόνης επιθυμητής και απαθούς Αιτίας και φύσης πιο ελκυστικά από αυτήν, και γι' αυτό θεωρεί τη σάρκα προτιμότερη από το Πνεύμα, και κάνει την απόλαυση των φαινομένων πιο ευχάριστη από τη δόξα και τη λαμπρότητα των νοητών, αποκόπτοντας τον νου από τη θεία και συγγενική αντίληψη των νοητών μέσω της αισθητής απαλότητας της ηδονής. Απεναντίας, υπάρχει μόνο ένας εντελώς μονήρης λόγος, ο οποίος, εξαιτίας της αφθονίας της αρετής, απογυμνώνεται πλήρως ακόμη και από την απαθή μεν, αλλά φυσική στοργή και διάθεση του σώματος, καθώς το Πνεύμα νικά τελείως τη φύση και πείθει τον νου να απέχει από την ηθική φιλοσοφία, όταν ο νους πρέπει να ενωθεί με τον υπερούσιο Λόγο μέσω της απλής και αμερούς θεωρίας, έστω κι αν η ηθική φιλοσοφία είναι από τη φύση της ικανή να τον συνδράμει στην εύκολη τομή και διάβαση των όσων ρέουν μέσα στον χρόνο. Αφού διαβεί αυτά, δεν είναι λογικό αυτός που έχει αναδειχθεί ακατάσχετος από τα αισθητά να επιβαρύνεται, σαν με άλλη μηλωτή, από τον ηθικό τρόπο. Και αυτό το δηλώνει σαφώς ο μέγας Ηλίας με τα όσα έπραξε, υποδεικνύοντας τυπικά αυτό το μυστήριο, δίνοντας κατά την αρπαγή του τη μηλωτή στον Ελισσαίο —εννοώ δηλαδή τη νέκρωση της σάρκας, στην οποία έχει παγιωθεί η μεγαλοπρέπεια της ηθικής κοσμιότητας— ως συμμαχία του Πνεύματος ενάντια σε κάθε αντίπαλη δύναμη και ως πλήγμα κατά της ασταθούς και ρέουσας φύσης, τύπος της οποίας υπήρξε ο Ιορδάνης, ώστε να μην εμποδιστεί ο μαθητής κατά τη διάβασή του προς την αγία γη, κατακλυζόμενος από τη θολή και ολισθηρή προσκόλληση στα υλικά πράγματα. Ο ίδιος δε, πορευόταν ελεύθερος προς τον Θεό, χωρίς να κρατείται απολύτως από κανένα από τα όντα μέσω κάποιας σχέσης, έχοντας απλή την έφεση και ασύνθετη τη γνώμη, κάνοντας την κατοικία του κοντά σε Εκείνον που είναι απλός κατά τη φύση, μέσω των αλληλένδετων γενικών αρετών που ενώνονται γνωστικώς μεταξύ τους σαν πύρινα άλογα.

Διότι αυτός, αφού ετοίμασε, όπως άλλοτε και ο Ηλίας, ένα πύρινο τέθριππο άρμα από τους πειρασμούς, από τη δοκιμασία, από τις αρετές και από εκείνη την καυστική αρρώστια, υψώθηκε μετέωρος από τη γη, έχοντας διασχίσει το ρεύμα της σάρκας χωρίς να βραχεί καθόλου, όπως ο Ηλίας διέσχισε το ρεύμα του Ιορδάνη. Εγώ όμως, βλέποντας αυτόν που με είχε πάρει ως συνοδοιπόρο για τα εδώ πράγματα, περισσότερο εκούσια παρά ακούσια, να πετάει ψηλά από το έδαφος, δεν μπορώ να αντέξω τη μοναξιά, όπως ούτε ο Ελισσαίος άντεξε έστω και για λίγο τον χωρισμό από τον δάσκαλό του, αλλά φωνάζω «ω πάτερ, πάτερ, άρμα του Ισραήλ και ιππέα του». Διότι μου δίνει το δικαίωμα να τον προσφωνώ πατρικά η θεοφιλής μεταστροφή του βίου του και ο οπλίτης του Πνεύματος, τον οποίο μεταμόρφωσε εσωτερικά και εξωτερικά, οχυρωμένος με μια πιο θεϊκή πανοπλία. Εσύ λοιπόν αναλήφθηκες ελαφρύς στον αέρα ως φοβερός ιππέας για τον δαίμονα και απρόσιτος στις δικές του στρατιές, σε εμένα όμως, φεύγοντας από τα εγκόσμια, άφησες αυτό το ωραίο δέρμα, το σώμα, όπως ο Ηλίας τη μηλωτή στον Ελισσαίο, πλην όμως όχι με κάποια παρόμοια εύνοια ή με διπλή ανταμοιβή των δικών σου σπουδαίων πράξεων. Διότι ούτε η δική σου επιδεξιότητα, η πειθώ και η χάρη στα χείλη σου, μου απονεμήθηκε διπλή, ούτε κατόρθωσα να διασχίσω, όπως εσύ, αυτόν τον παροδικό, υγρό και ολισθηρό δρόμο της ζωής και να περάσω απέναντι αβρεχτεί, ώστε να πω και εγώ «πού είναι ο Θεός αφφώ;»

Όσο για μένα, στο τέλος αυτού του λόγου, ας μου επιτραπεί να πω εκείνο το τολμηρό: «Πάτερ, πάτερ, άρμα του Ισραήλ και ιππέα του, πώς υψώθηκες σε τέτοιο ύψος; Βεβαίως, έχοντας ως όχημα τις αρετές, κατά μίμηση του θεσπέσιου Ηλία.» Και πού βρίσκεσαι τώρα; Είναι προφανές ότι βρίσκεσαι σε τόπο θαυμαστής σκηνής, όπου ακούγεται ο ήχος αυτών που εορτάζουν εν Κυρίω. Είχαν, λοιπόν, οι παλαιοί τους τότε σημειοφόρους για την εξασφάλιση της σωτηρίας τους, προς έπαινο της δόξας του Θεού· σε έχει τώρα και αυτή η γενεά να λάμπεις με τα χαρίσματά σου, και χαίρεται, καυχάται, σε στεφανώνει μαζί με τους ομολογητές, σε τιμά μαζί με τους οσίους, σε κατατάσσει μαζί με τους θαυματουργούς, προβάλλοντάς σε τον περίδοξο, τον φιλάγαθο, αυτόν που όλοι αγαπούν. Αλλά, ω μακάριε, καθώς τώρα ζεις στους ουρανούς και συναγάλλεσαι με τους αγγέλους, είθε από εκεί να επιβλέπεις με ευμένεια εμάς, εμένα τον άχρηστο υμνωδό υιό σου, καθώς και το ιερό σου ποίμνιο και τον καθηγούμενο, τον οποίο κατήρτισες με πολλούς κόπους σε τέλειο άνδρα για να ποιμαίνει μετά από εσένα τα αρνία σου· και είθε να καθοδηγείς με τις πρεσβείες σου όλους ώστε να βαδίζουν στα ίχνη σου, για να μας δεχθείς υπό τη σκέπη της σκηνής σου όταν αναχωρήσουμε από τον κόσμο αυτόν, και να σε βλέπουμε, αν είναι θεμιτό να το πω, τον καλό μας αρχιποιμένα εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Στον Οποίο ανήκει η δόξα και η τιμή και η προσκύνηση, μαζί με τον πανάγιο Πατέρα και το ζωαρχικό Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας.

Διότι ας μην νομίζουμε, φίλε μου, ότι το να γνωρίζει κανείς να αρθρώνει κάποιον λόγο από τη μωρανθείσα σοφία και να συνεισφέρει έναν περίτεχνο λόγο, αυτό τον καθιστά νομοθέτη (διότι τότε το θείο θυσιαστήριο θα ήταν προσβάσιμο και στους Μωαβίτες και στους Αμμωνίτες), αλλά μόνο εκείνους τους οποίους η χριστομίμητη υπακοή δοκίμασε, η μακροχρόνια υπομονή επιβεβαίωσε και ο ευαγγελικός λόγος τελειοποίησε. Εάν βέβαια υπάρχει και ο εξωτερικός λόγος, δεν είναι στερημένος χάριτος, εφόσον κοσμείται από ταπεινοφροσύνη και καθοδηγείται από τον ευαγγελικό, και δεν υπερηφανεύεται για τα δικά του αξιώματα, με τα οποία όσοι υπερηφανεύονται, επειδή στηρίζονται σαν σε καλαμένιο ραβδί, είναι φυσικό να τραυματίζονται και να συντρίβονται. Αλλά, θα πει κάποιος, ένιωσα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο και αυτά που βλέπω δεν είναι ανεκτά. Και πού είναι σε εμάς το χάρισμα της προφητείας, ω άριστε; Και πού είναι το όρος Κάρμηλο; Και πού είναι τα ουράνια κλειδιά; Και πού είναι η μηλωτή που έσχισε τον Ιορδάνη, η οποία μετέδωσε διπλό το χάρισμα στον Ελισσαίο; Εμείς όμως, ακόμη και αν διαθέτουμε κάποιο χάρισμα, σε ποιον θα το κληροδοτήσουμε, αφού δεν έχουμε ούτε καν μαθητή;