Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Δ΄ 2:14

Στην ιστορία των Βασιλειών αναφέρεται κάποια γυναίκα χήρα, η οποία βαρυνόταν υπερβολικά από τη συμφορά της μοναξιάς. Την πολιορκούσε δε ένας φιλάργυρος και μισάνθρωπος δανειστής, παίρνοντας ως ενέχυρο τους γιους της, τους οποίους μόνους είχε η μητέρα αντί για οτιδήποτε άλλο. Επειδή όμως η κατάστασή της είχε φτάσει σε απόλυτο αδιέξοδο και κανείς από όσους είχαν χρυσάφι δεν την σπλαγχνιζόταν, προσέτρεξε σε εκείνον που διέθετε φιλανθρωπία και πίστη. Αυτός ήταν ο προφήτης Ελισσαίος, ένας άνδρας ακτήμων ως προς τα γήινα αγαθά αλλά υπερπλήρης από άυλη περιουσία. Ήταν φιλόσοφος προερχόμενος από τους γεωργούς, άστεγος, ανέστιος, με ένα μόνο ένδυμα, ο οποίος μόλις πρόσφατα είχε γίνει κληρονόμος, λαμβάνοντας ως κληρονομιά μια φθηνή προβιά και την αόρατη ευλογία που έπεσε από το πύρινο άρμα. Δεν απέρριψε όμως άπρακτη την ικεσία της, ούτε απελπίστηκε ως προς την παροχή βοήθειας επειδή δεν διέθετε το ζητούμενο, ούτε είπε ποταπά και άπιστα λόγια, όπως θα έκανε ένας από τους πολλούς: «Και από πού να βρω εγώ χρήματα, ώστε να ξεπληρώσω το χρέος;»

Αλλά και ο Ιορδάνης υποχωρούσε μπροστά της και το νερό σχιζόταν στα δύο και στεκόταν χωρισμένο, όπως ακριβώς παλαιά επί του Ιησού του Ναυή, ο οποίος αποτελούσε τύπο του μέλλοντος. Ήταν παρών, αν και απών, ο Θεσβίτης, και το ένδυμα του φιλοσόφου υποδέχτηκε τον μαθητή, καθώς η φιλανθρωπία του Θεού χάριζε την ασφαλή διάβαση του ποταμού και τιμούσε τα ενδύματα των αγίων σαν να ήταν έμψυχα. Και για να φανεί καθαρά ότι το θαύμα στον ποταμό δεν συνέβη εξαιτίας εκείνου που χτύπησε το νερό, αλλά προς τιμήν εκείνου που είχε αναχωρήσει και αναληφθεί, όταν ο Ελισσαίος χτύπησε το νερό, αυτό συνέχισε να ρέει συνηθισμένα χωρίς να συμβεί τίποτα το παράδοξο. Επειδή όμως, αφού απέτυχε, αναφώνησε δυνατά: «Πού είναι άραγε ο Θεός του Ηλία;», και φωνάζοντας χτύπησε για δεύτερη φορά, αμέσως ο ποταμός, διαχωρίζοντας το ρεύμα του, αποκάλυψε γυμνή την ξηρά και ο προφήτης περπατώντας έφτασε στην απέναντι όχθη.

Και αλλού, όταν αναλαμβανόταν ο Ηλίας, ο Ελισσαίος ζητούσε από αυτόν να έλθει επάνω του το Πνεύμα διπλό. Ο Ηλίας λοιπόν του το υποσχέθηκε, εάν τον έβλεπε να αναλαμβάνεται. Αφού λοιπόν τον είδε και πήρε τη μηλωτή, ήλθε στον Ιορδάνη· και όταν χτύπησε με τη μηλωτή τον ποταμό, το νερό δεν υπάκουσε. Λέει λοιπόν: Πού είναι ο Θεός αφφώ;

Διέσχισε τον Ιορδάνη τέμνοντάς τον με τη μηλωτή· και ανελήφθη προς τον ουρανό με πύρινο άρμα, αφήνοντας στον Ελισσαίο ταυτόχρονα και τη μηλωτή και τη χάρη. Παρατήρησε και τα δικά του θαύματα: διέσχισε τον Ιορδάνη τέμνοντάς τον με τη μηλωτή. Κατέστησε τις πηγές της πόλης ζωογόνες με τη ρίψη αλατιού.

Επειδή, λοιπόν, όσα παρέχονται σε εμάς από τον ήλιο μεταβάλλονται γρήγορα, έχουμε ανάγκη από πολλές και συνεχείς περιστροφές του. Επειδή όμως οι δωρεές της Αειπαρθένου είναι άφθαρτες, χρειάστηκε μόνο μία περίοδος, και μέσω αυτής καταυγάζει ακατάπαυστα τους πάντες, έχοντας ανατείλει ανέκφραστα για εμάς εκείνον τον Ήλιο, «στον οποίο δεν υπάρχει παραλλαγή ή σκιά μεταβολής». Επομένως, ακόμη και αν αφήσουμε τη μετάθεση του Ενώχ από τον Θεό και στρέψουμε το μάτι της διανοίας μας προς την αρπαγή του Ηλία, ο οποίος έπραξε κάτι ανώτερο από τον προηγούμενο, αφήνοντας στον μαθητή του ως μεγάλο δώρο τη μηλωτή, μέσω της οποίας αυτός επιτέλεσε τα διπλάσια θαύματα. Αλλά και από αυτό το γεγονός, τα έργα της Μητροπαρθένου υπερέχουν πάρα πολύ προς το τελειότερο· διότι και η ίδια αποτέλεσε θαύμα θαυμάτων επί της γης και κοινωφελές σημείο, το μεγαλύτερο απ' όλα τα απ' αιώνος, και έδωσε στον ίδιο τον Υιό του Θεού από την κοιλιά της το αδαμιαίο περίβλημα, μέσω του οποίου προσκυνητού περιβλήματος όλα όσα έγιναν για εμάς, «εάν γράφονταν το καθένα χωριστά, ούτε ο ίδιος ολόκληρος ο κόσμος δεν θα χωρούσε τα βιβλία που θα γράφονταν», όπως λέει ο πιο θεολογικός από τους Ευαγγελιστές.

Ζηλωτής ήταν ο Ηλίας και θερμός υπηρέτης του Θεού, αλλά και αυτός ανήκε στην κοινή ανθρώπινη φύση, και όμως είχε τη μηλωτή του ως εργαλείο θαυμάτων. Έπειτα ο Ελισσαίος, αφού κληρονόμησε επαυξημένη τη χάρη του διδασκάλου του, χαλιναγώγησε με τη μηλωτή τα ρεύματα του Ιορδάνη. Εάν, λοιπόν, ήταν τόσο μεγάλη η χάρη που δόθηκε στους προφήτες, πόση θα είναι η δύναμη Εκείνου που προφητεύθηκε από αυτούς; Γιατί να μην το πω εν συντομία;

Τρίτον, ο Θεός διέκοψε τον ίδιο τον Ιορδάνη, ώστε η πορεία του να μην κατευθύνεται πλέον προς τη Νεκρά Θάλασσα, αλλά να επιστρέφει πίσω στις αρχαίες, ζωντανές ρίζες του. Σχίστηκε επί Ιησού του Ναυή· σχίστηκε και επί Ηλία, όταν τον έσχισε με τη μηλωτή του· σχίστηκε από τον Ελισσαίο, όταν επιστρέφοντας τον έσχισε. Πρώτος ο Ιησούς του Ναυή έσχισε τον Ιορδάνη· και άκου πώς ακριβώς τον έσχισε.

Αποκαθίσταται, λοιπόν, η θνητή φύση στο αρχαίο της σχήμα. Και κανένας δεν φαίνεται να διαχώρισε τον Ιορδάνη χωρίς κάποιο σύμβολο. Ο Ιησούς του Ναυή τον διαχώρισε κρατώντας την κιβωτό. Ο Ηλίας κρατώντας τη μηλωτή. Ο Ελισσαίος τον διαχώρισε κρατώντας πάλι τη μηλωτή του διδασκάλου του. Διότι, επειδή η θνητή φύση δεν επαρκούσε από μόνη της για να σταματήσει το ρεύμα του ποταμού, εισέρχεται πρώτος ο Ιησούς, φέροντας αφενός το όνομα του Δεσπότη, και φέρνοντας μαζί του την κιβωτό, το σύμβολο του δεσποτικού σώματος. Και φαίνεται ότι ο Ιορδάνης ούτε τον Ιησού τίμησε, εκείνον τον απλό άνθρωπο, εννοώ τον γιο του Ναυή, ούτε τους Ιουδαίους σεβάστηκε, ούτε προς τους ιερείς έδειξε συστολή. Και για να αποδειχθεί ότι δεν υποχωρεί στο πλήθος του λαού, αλλά ότι σέβεται την κιβωτό, λέει ο Ιησούς: «Ιδού, η κιβωτός του Κυρίου όλης της γης διαβαίνει τον Ιορδάνη. Και θα συμβεί, όταν εισέλθουν τα πόδια των ιερέων που βαστάζουν την κιβωτό, ο Ιορδάνης να στερέψει», όχι επειδή θα σεβαστεί τους ιερείς, αλλά την κιβωτό. Και από πού συνάγεται αυτό, άκου. Τον ερωτά ο Δαβίδ λέγοντας: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, και έφυγες; Και συ, Ιορδάνη, γιατί στράφηκες προς τα πίσω;». Σε αυτά απαντά η δημιουργία λέγοντας: «Από το πρόσωπο του Κυρίου σείστηκε η γη». Και πρόσωπο του Κυρίου ήταν το σχήμα της κιβωτού. Διότι ό,τι ήταν η κιβωτός για τον Νόμο και τις πλάκες και τη στάμνα και τη ράβδο, αυτό ακριβώς ήταν η δεσποτική σάρκα για την ακατάληπτη θεότητα, καθώς έφερε μέσα της τη θεότητα σαν σε άλλη κιβωτό.

Ο Ηλίας έσχισε με τη μηλωτή τον Ιορδάνη· και έτσι τον διέσχισε προκειμένου να αναληφθεί στους ουρανούς. Επέστρεψε ο μακάριος Ελισσαίος, αφού έλαβε τη μηλωτή του διδασκάλου, καθώς του είχε ζητήσει λέγοντας: «Το πνεύμα που είναι σε εσένα ας έλθει διπλό σε εμένα». Εκείνος του λέει: «Δύσκολο πράγμα ζήτησες· ωστόσο, εάν με δεις να αναλαμβάνομαι, θα σου γίνει». Δηλαδή, να αξιωθεί να λάβει διπλή την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Έπειτα ανελήφθη. Η μηλωτή μετεωρίστηκε στον αέρα και έπεσε πάνω στον μαθητή· την έλαβε ως ενέχυρο και έφτασε στον ποταμό. Προσπάθησε να σχίσει τον Ιορδάνη, και το νερό δεν υπάκουσε. Κυριευμένος από απορία ο Ελισσαίος λέει: «Πού είναι ο Θεός του Ηλία, του πατέρα μου;» Και αφού το είπε αυτό, χτύπησε για δεύτερη φορά το νερό, και ο Ιορδάνης χωρίστηκε στα δύο.

Επομένως, Θεός είναι ο Πατέρας, Θεός ο Υιός, Θεός το Άγιο Πνεύμα. Αλλά το όνομα αυτό «Θεός», εφαρμόζεται κατά κύριο λόγο στον Πατέρα. Κύριος ο Πατέρας, Κύριος ο Υιός, Κύριος το Άγιο Πνεύμα. Όμως το όνομα αυτό «Κύριος», ως επί το πλείστον αναφέρεται στον Υιό. Πνεύμα ο Πατέρας, Πνεύμα ο Υιός, Πνεύμα το Άγιο Πνεύμα. Ωστόσο, το όνομα αυτό «Πνεύμα», όταν λέγεται για την υπερούσια Τριάδα, αφορά τον Παράκλητο. Θεός είναι ο Πατέρας, με τη σημασία που καθένας από εμάς ομολογεί στο Σύμβολο της Πίστεως λέγοντας, «πιστεύω εις ένα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα, ποιητήν ουρανού και γης, ορατών τε πάντων και αοράτων». Θεός είναι ο Υιός, με τη σημασία που αναφέρει στην αρχή του Ευαγγελίου του ο Ιωάννης ο Θεολόγος ως εξής: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα, με τη σημασία που αφενός στην Παλαιά Διαθήκη ο θείος Ελισσαίος, χτυπώντας τα ιορδάνια ύδατα με τη μηλωτή του Ηλία, είπε: «Πού είναι ο Θεός του Ηλία αφφώ;», δηλαδή ο Θεός του Ηλία διπλός; αφετέρου δε στην Καινή Διαθήκη ο Πέτρος, ο κορυφαίος των μαθητών του Χριστού, είπε προς τον Ανανία: «Ανανία, γιατί γέμισε ο σατανάς την καρδιά σου ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα; Διότι δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους αλλά στον Θεό». Και ο μακάριος Παύλος ρητώς έγραψε: «εσείς είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας».

«Σε αυτήν», λέει ο θείος απόστολος, «δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ», δηλαδή θυμός και επιθυμία. Ο μεν θυμός παρασύρει τυραννικά τον λογισμό και θέτει τη διάνοια εκτός του νόμου της φύσης. Η δε επιθυμία καθιστά τα πράγματα που έπονται της μίας και μόνης επιθυμητής και απαθούς Αιτίας και φύσης πιο ελκυστικά από αυτήν, και γι' αυτό θεωρεί τη σάρκα προτιμότερη από το Πνεύμα, και κάνει την απόλαυση των φαινομένων πιο ευχάριστη από τη δόξα και τη λαμπρότητα των νοητών, αποκόπτοντας τον νου από τη θεία και συγγενική αντίληψη των νοητών μέσω της αισθητής απαλότητας της ηδονής. Απεναντίας, υπάρχει μόνο ένας εντελώς μονήρης λόγος, ο οποίος, εξαιτίας της αφθονίας της αρετής, απογυμνώνεται πλήρως ακόμη και από την απαθή μεν, αλλά φυσική στοργή και διάθεση του σώματος, καθώς το Πνεύμα νικά τελείως τη φύση και πείθει τον νου να απέχει από την ηθική φιλοσοφία, όταν ο νους πρέπει να ενωθεί με τον υπερούσιο Λόγο μέσω της απλής και αμερούς θεωρίας, έστω κι αν η ηθική φιλοσοφία είναι από τη φύση της ικανή να τον συνδράμει στην εύκολη τομή και διάβαση των όσων ρέουν μέσα στον χρόνο. Αφού διαβεί αυτά, δεν είναι λογικό αυτός που έχει αναδειχθεί ακατάσχετος από τα αισθητά να επιβαρύνεται, σαν με άλλη μηλωτή, από τον ηθικό τρόπο. Και αυτό το δηλώνει σαφώς ο μέγας Ηλίας με τα όσα έπραξε, υποδεικνύοντας τυπικά αυτό το μυστήριο, δίνοντας κατά την αρπαγή του τη μηλωτή στον Ελισσαίο —εννοώ δηλαδή τη νέκρωση της σάρκας, στην οποία έχει παγιωθεί η μεγαλοπρέπεια της ηθικής κοσμιότητας— ως συμμαχία του Πνεύματος ενάντια σε κάθε αντίπαλη δύναμη και ως πλήγμα κατά της ασταθούς και ρέουσας φύσης, τύπος της οποίας υπήρξε ο Ιορδάνης, ώστε να μην εμποδιστεί ο μαθητής κατά τη διάβασή του προς την αγία γη, κατακλυζόμενος από τη θολή και ολισθηρή προσκόλληση στα υλικά πράγματα. Ο ίδιος δε, πορευόταν ελεύθερος προς τον Θεό, χωρίς να κρατείται απολύτως από κανένα από τα όντα μέσω κάποιας σχέσης, έχοντας απλή την έφεση και ασύνθετη τη γνώμη, κάνοντας την κατοικία του κοντά σε Εκείνον που είναι απλός κατά τη φύση, μέσω των αλληλένδετων γενικών αρετών που ενώνονται γνωστικώς μεταξύ τους σαν πύρινα άλογα.

Τι σημαίνει αυτό που λέχθηκε από τον Ελισσαίο, κατά την ανάληψη του Ηλία, «πού είναι ο Θεός αφφώ;» Ερμηνεύεται κατά τρεις εκδοχές: είτε «πού είναι ο Θεός του πατέρα μου;» είτε «πού είναι ο Θεός του μεγάλου μου;» είτε «πού είναι ο Θεός εκείνου που κρύφθηκε;» Κατά πόσους τρόπους διακρίνονται οι αλληγορίες και τι είναι η τροπολογία;

Διότι αυτός, αφού ετοίμασε, όπως άλλοτε και ο Ηλίας, ένα πύρινο τέθριππο άρμα από τους πειρασμούς, από τη δοκιμασία, από τις αρετές και από εκείνη την καυστική αρρώστια, υψώθηκε μετέωρος από τη γη, έχοντας διασχίσει το ρεύμα της σάρκας χωρίς να βραχεί καθόλου, όπως ο Ηλίας διέσχισε το ρεύμα του Ιορδάνη. Εγώ όμως, βλέποντας αυτόν που με είχε πάρει ως συνοδοιπόρο για τα εδώ πράγματα, περισσότερο εκούσια παρά ακούσια, να πετάει ψηλά από το έδαφος, δεν μπορώ να αντέξω τη μοναξιά, όπως ούτε ο Ελισσαίος άντεξε έστω και για λίγο τον χωρισμό από τον δάσκαλό του, αλλά φωνάζω «ω πάτερ, πάτερ, άρμα του Ισραήλ και ιππέα του». Διότι μου δίνει το δικαίωμα να τον προσφωνώ πατρικά η θεοφιλής μεταστροφή του βίου του και ο οπλίτης του Πνεύματος, τον οποίο μεταμόρφωσε εσωτερικά και εξωτερικά, οχυρωμένος με μια πιο θεϊκή πανοπλία. Εσύ λοιπόν αναλήφθηκες ελαφρύς στον αέρα ως φοβερός ιππέας για τον δαίμονα και απρόσιτος στις δικές του στρατιές, σε εμένα όμως, φεύγοντας από τα εγκόσμια, άφησες αυτό το ωραίο δέρμα, το σώμα, όπως ο Ηλίας τη μηλωτή στον Ελισσαίο, πλην όμως όχι με κάποια παρόμοια εύνοια ή με διπλή ανταμοιβή των δικών σου σπουδαίων πράξεων. Διότι ούτε η δική σου επιδεξιότητα, η πειθώ και η χάρη στα χείλη σου, μου απονεμήθηκε διπλή, ούτε κατόρθωσα να διασχίσω, όπως εσύ, αυτόν τον παροδικό, υγρό και ολισθηρό δρόμο της ζωής και να περάσω απέναντι αβρεχτεί, ώστε να πω και εγώ «πού είναι ο Θεός αφφώ;»

Διότι ας μην νομίζουμε, φίλε μου, ότι το να γνωρίζει κανείς να αρθρώνει κάποιον λόγο από τη μωρανθείσα σοφία και να συνεισφέρει έναν περίτεχνο λόγο, αυτό τον καθιστά νομοθέτη (διότι τότε το θείο θυσιαστήριο θα ήταν προσβάσιμο και στους Μωαβίτες και στους Αμμωνίτες), αλλά μόνο εκείνους τους οποίους η χριστομίμητη υπακοή δοκίμασε, η μακροχρόνια υπομονή επιβεβαίωσε και ο ευαγγελικός λόγος τελειοποίησε. Εάν βέβαια υπάρχει και ο εξωτερικός λόγος, δεν είναι στερημένος χάριτος, εφόσον κοσμείται από ταπεινοφροσύνη και καθοδηγείται από τον ευαγγελικό, και δεν υπερηφανεύεται για τα δικά του αξιώματα, με τα οποία όσοι υπερηφανεύονται, επειδή στηρίζονται σαν σε καλαμένιο ραβδί, είναι φυσικό να τραυματίζονται και να συντρίβονται. Αλλά, θα πει κάποιος, ένιωσα μεγάλο ζήλο για τον Κύριο και αυτά που βλέπω δεν είναι ανεκτά. Και πού είναι σε εμάς το χάρισμα της προφητείας, ω άριστε; Και πού είναι το όρος Κάρμηλο; Και πού είναι τα ουράνια κλειδιά; Και πού είναι η μηλωτή που έσχισε τον Ιορδάνη, η οποία μετέδωσε διπλό το χάρισμα στον Ελισσαίο; Εμείς όμως, ακόμη και αν διαθέτουμε κάποιο χάρισμα, σε ποιον θα το κληροδοτήσουμε, αφού δεν έχουμε ούτε καν μαθητή;