Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Δ΄ 2:23

Η΄. Μήπως θα επικρίνεις και την πενιχρότητα του ενδύματός μου, καθώς και την όψη του προσώπου μου, η οποία δεν διαθέτει φυσική χάρη; Επειδή βλέπω ότι ακόμη και για αυτά επαίρονται μερικοί από τους πολύ ταπεινούς. Την κεφαλή μου όμως θα την αφήσεις, και δεν θα τη χλευάσεις με όσα χλεύασαν τα παιδιά τον Ελισσαίο; Διότι για τα όσα ακολούθησαν θα σιωπήσω. Και δεν θα με κατηγορήσεις για έλλειψη παιδείας, ή για το ότι σου δίνω την εντύπωση πως ομιλώ με τρόπο τραχύ και αγροίκο;

Οι δε εκδικήσεις των σοφών είναι υπέρμετρες. Ας σε πείσουν για αυτά ο Δαβίδ, ο Μωυσής και ο Ελισσαίος, τον οποίο τρέμω όταν θυμάμαι· ο μεν πρώτος, καθώς τιμωρήθηκε ελλιπώς σε σχέση με τα σφάλματά του, ο δεύτερος, που τιμωρήθηκε για μικρά παραπτώματα, καίτοι είχε αξιωθεί τη θέα του Θεού και τον Νόμο και είχε διασώσει τόσο μεγάλο λαό· και ο τρίτος, ο οποίος, εξαιτίας μιας μικρής προσβολής, ανταπέδωσε ακόμη και σε μικρά παιδιά ένα τόσο μεγάλο πλήγμα, πέρα από κάθε προσδοκία.

Τα δε αυθάδη παιδιά τα εξολόθρευσε με θηρία· στον διψασμένο στρατό ανέβλυσε ρεύματα υδάτων από την Εδώμ· διέσωσε μία γυναίκα από το χρέος με πηγές ελαίου· στη δε Σουναμίτιδα χάρισε παιδί που δεν είχε, και το ανέστησε πάλι από τους νεκρούς. Ανέκοψε τη φθορά από το χόρτο, και σε πολλούς απέκρουσε τον λιμό με λιγοστή τροφή.

Και από πού, πείτε μου άθλιοι, τολμάτε να αποφανθείτε για ένα τέτοιο πράγμα, και μάλιστα εκφέροντας από μόνοι σας αυτή την άδικη κρίση; Εγώ, όμως, και από όσα έχει πει ο Χριστός και από όσα έχει πράξει, θα προσπαθήσω να αποδείξω το αντίθετο. Διότι, αν δεν πιστεύουμε στις μελλοντικές κολάσεις, ας πιστέψουμε τουλάχιστον από τα γεγονότα που έχουν ήδη συμβεί· διότι βεβαίως όσα έχουν συμβεί και έχουν γίνει πράξη δεν είναι μόνο απειλές και λόγια. Ποιος, λοιπόν, κατέκλυσε ολόκληρη την οικουμένη στην εποχή του Νώε, και προκάλεσε εκείνο το φοβερό ναυάγιο, και επέφερε την πανωλεθρία ολόκληρου του γένους μας; Ποιος πάλι μετά από αυτά εξαπέλυσε εκείνους τους κεραυνούς και τις πύρινες θύελλες πάνω στη γη των Σοδόμων; Ποιος καταπόντισε ολόκληρη την Αίγυπτο; Ποιος εξόντωσε τις εξακόσιες χιλιάδες μέσα στην έρημο; Ποιος κατέφλεξε τη συναγωγή του Αβιρών; Ποιος διέταξε τη γη να ανοίξει το στόμα της και να καταπιεί αυτούς που ήταν γύρω από τον Κορέ και τον Δαθάν; Ποιος κατακρήμνισε τις εβδομήντα χιλιάδες μέσα σε μία στιγμή στα χρόνια του Δαβίδ; Ποιος θανάτωσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες σε μία νύχτα στα χρόνια της προφητείας του Ησαΐα; Να αναφέρω και εκείνους που τιμωρήθηκαν ατομικά, τον Κάιν που παραδόθηκε σε αδιάκοπη τιμωρία, τον Χάρμη που λιθοβολήθηκε μαζί με όλη του την οικογένεια, εκείνον που έπαθε το ίδιο επειδή μάζευε ξύλα την ημέρα του Σαββάτου, και τα σαράντα δύο παιδιά στην εποχή του Ελισσαίου που κατασπαράχθηκαν από τα θηρία και δεν έτυχαν συγχώρησης ούτε καν εξαιτίας της ηλικίας τους;

Να αναφέρω και εκείνους που τιμωρήθηκαν ατομικά; Τον Κάιν, που παραδόθηκε σε διαρκή τιμωρία; Τον Χαρμή, που λιθοβολήθηκε μαζί με ολόκληρη την οικογένειά του; Εκείνον που υπέστη ακριβώς το ίδιο επειδή συγκέντρωνε ξύλα την ημέρα του Σαββάτου; Τα σαράντα δύο παιδιά στην εποχή του Ελισσαίου, που κατασπαράχθηκαν από εκείνα τα θηρία και δεν έτυχαν συγχώρεσης ούτε καν λόγω της ηλικίας τους;

Μήπως δεν ήταν τέτοιος ο Μωυσής, και όμως εισακουγόταν περισσότερο από όλους; Μήπως οι Ιουδαίοι δεν φώναζαν περισσότερο από όλους, αλλά ο Θεός δεν συγκατένευσε στις δεήσεις τους; Διότι το να έχει κανείς δυνατή ή αδύναμη φωνή αποτελεί φυσικό πλεονέκτημα ή ελάττωμα. Και αυτά δεν αποτελούν αιτία ούτε για να εισακούεται κανείς ούτε για να παραβλέπεται· διότι δεν είναι άξια ούτε επαίνων ούτε κατηγοριών. Διότι πολλά από τα φυσικά πλεονεκτήματα τα διαθέτουν και οι μιαροί. Μήπως δεν ήταν όμορφος και ευειδής ο Αβεσσαλώμ, του οποίου η σωματική ομορφιά εκτεινόταν μέχρι και στους ίδιους τους βοστρύχους των μαλλιών του; Και τι μ' αυτό; Μήπως δεν ήταν φαλακρός ο Ελισσαίος, σε σημείο να χλευάζεται ακόμη και από τα παιδιά; Αλλά ούτε εκείνον τον ωφέλησε σε τίποτα η ομορφιά, ούτε τούτον τον έβλαψε η ασχήμια. Και γιατί μιλώ για τον ισχνόφωνο ή τον βραδύγλωσσο, όταν ο Μωυσής εισακουγόταν ακόμη και όταν σιωπούσε, όπως και η Άννα χωρίς καν να βγάζει φωνή; Απευθυνόμενος όμως στους Ιουδαίους ο Θεός, έλεγε: «Εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω».

Ότι ωφελίμως εξολοθρεύτηκαν τα παιδιά την εποχή του Ελισσαίου. Και τι αναφέρω τη Μαριάμ; Διότι εκείνα τα παιδιά, που έπαιζαν γύρω από τη Βηθλεέμ, επειδή είπαν μόνο τούτο στον Ελισσαίο: «Ανέβαινε, φαλακρέ», παρόργησαν τόσο πολύ τον Θεό, ώστε αμέσως με αυτόν τον λόγο εξαπέλυσε αρκούδες εναντίον του πλήθους τους· διότι ήταν σαράντα δύο, και όλα κατασπαράχθηκαν τότε ολοσχερώς από εκείνα τα θηρία. Και ούτε η ηλικία ούτε το πλήθος τους ούτε το ότι μίλησαν γελώντας δεν προστάτευσε τα παιδιά, και πολύ δικαιολογημένα. Διότι, εάν εκείνοι που αναλαμβάνουν τόσους πολλούς κόπους πρόκειται να διασύρονται και από παιδιά και από άνδρες, ποιος από τους πιο αδύναμους θα επιλέξει να αναλάβει κόπους που επιφέρουν γέλια και χλευασμό; Και ποιος από τους πολλούς θα ζηλώσει την αρετή, βλέποντάς την να είναι τόσο καταγέλαστη; Διότι, εάν τώρα που όλοι παντού την θαυμάζουν, όχι μόνο όσοι την ασκούν αλλά και όσοι έχουν εκπέσει από αυτήν, εντούτοις πολλοί διστάζουν και δειλιάζουν μπροστά σε εκείνους τους ιδρώτες, ποιος θα ήθελε να την επιδιώξει προθύμως, εάν, εκτός του ότι δεν θα θαυμαζόταν, την έβλεπε και να διαβάλλεται από όλους τους ανθρώπους; Διότι οι πάρα πολύ ισχυροί, και όσοι έχουν ήδη μετασταθεί προς τον ουρανό, δεν έχουν καμία ανάγκη από την παρηγοριά των πολλών, αλλά τους αρκεί για κάθε παρηγοριά ο έπαινος από τον Θεό.

Αυτό δεν γίνεται μόνο για χάρη εκείνων, αλλά και για τη σωτηρία εκείνων που τους χλευάζουν, ώστε να μην προχωρήσουν περαιτέρω στην κακία τους, μένοντας ατιμώρητοι για τα προηγούμενα σφάλματά τους. Αλλά ενώ λέγω αυτά, ήλθε στη μνήμη μου και η ανάμνηση των γεγονότων που συνέβησαν με τον Ηλία. Διότι αυτό που έπαθαν τα παιδιά από τις αρκούδες εξαιτίας του Ελισσαίου, το ίδιο υπέστησαν εξαιτίας του δασκάλου του, από πυρ που κατήλθε άνωθεν, δύο φορές από πενήντα άνδρες μαζί με τους επικεφαλής τους. Επειδή και εκείνοι, αφού τον πλησίασαν με πολλή ειρωνεία, καλούσαν τον δίκαιο και τον διέταζαν να κατέβει προς αυτούς, αντί για εκείνον κατέβηκε πυρ και τους κατέκαψε όλους, καθόλου λιγότερο από ό,τι εκείνα τα θηρία.

Όμως ας μη φιλονικούμε καθόλου γι' αυτά, αλλά ας γίνεται μάχη και τότε, αν το θέλεις. Αν βέβαια ο καιρός του αγώνα εξαρτιόταν από εμάς, ορθώς θα περιμέναμε εκείνον τον χρόνο. Αν όμως πρέπει κανείς να αγωνίζεται καθ' όλο τον παρόντα βίο, αρχίζοντας αμέσως από την παιδική του ηλικία, ακόμη και από τα δέκα του χρόνια (διότι υπάρχει ανάγκη από εκείνη την ηλικία να ζητούνται ευθύνες για τα αμαρτήματα, όπως αποδεικνύουν τα παιδιά που κατασπαράχθηκαν από τις αρκούδες εξαιτίας των χλευασμών τους προς τον Ελισσαίο), και αν πρέπει από αυτή την ηλικία να παλεύουμε, κατά την οποία μάλιστα έχει ενσκήψει ο πόλεμος πνέοντας άγρια εναντίον μας, με ποια λογική λοιπόν εσύ καθορίζεις εκείνον τον καιρό για τους αγώνες; Διότι, αν είχες την εξουσία να διατάζεις τον διάβολο να μην επιτίθεται ούτε να πολεμά, η προτροπή σου αυτή θα είχε κάποια λογική. Αν όμως αφήνεις εκείνον να αγωνίζεται και να χτυπά, και σε εμένα επιβάλλεις να ησυχάζω, και μάλιστα να υποτάσσομαι με τη θέλησή μου, τι χειρότερο θα μπορούσε να υπάρξει από αυτή την κακοήθεια, ενώ ο εχθρός μαίνεται, να αφοπλίζεις αυτόν που δέχεται τον πόλεμο και να τον παραδίδεις με αυτόν τον τρόπο στα χέρια του;

Βασιλειών Δ΄. Ο Οχοζίας, όταν αρρώστησε, έστειλε ανθρώπους να ρωτήσουν τον Βάαλ αν πρόκειται να αναρρώσει, και ο προφήτης Ηλίας, αφού συνάντησε τους απεσταλμένους, τους διέταξε να επιστρέψουν και να πουν ότι δεν θα αναρρώσει. Μαθαίνοντας δε ο Οχοζίας ότι αυτός ήταν ο Ηλίας, έστειλε πεντηκόνταρχο, έναν πρώτο και έναν δεύτερο· καθώς όμως αυτοί αναλώθηκαν από το πυρ, ο καθένας μαζί με τους πενήντα άνδρες του, μαζί με τον τρίτο διατάσσεται ο Ηλίας να κατέβει, και αφού πήγε προς τον βασιλιά, του είπε ότι θα πεθάνει. Μετά από αυτόν, βασιλεύει ο αδελφός του ο Ιωράμ· διότι δεν είχε γιο. Στη συνέχεια ακολουθεί η ανάληψη του Ηλία στον ουρανό. Οι υιοί των προφητών, βλέποντας τον Ελισσαίο να βαδίζει διαμέσου του Ιορδάνη σαν σε ξηρά, είπαν: «Έχει αναπαυθεί το πνεύμα του Ηλία επάνω του», και του ζητούν την άδεια να αποστείλουν ανθρώπους προς αναζήτηση του Ηλία· εκείνος όμως τους εμπόδισε· ύστερα όμως το επέτρεψε· αλλά εκείνοι που πήγαν δεν τον βρήκαν. Θεραπεύει τα ύδατα στην Ιεριχώ· αναχωρώντας για τη Βαιθήλ, καταριέται τα παιδιά που τον περιέπαιζαν, και αυτά κατασπαράσσονται από τις αρκούδες. Ο βασιλιάς του Μωάβ απέστη από το να καταβάλλει τον συνήθη φόρο. Εκστρατεύει εναντίον του ο Ιωράμ, ο βασιλιάς του Ισραήλ, παίρνοντας μαζί του και τον Ιωσαφάτ, τον βασιλιά του Ιούδα, και τον βασιλιά του Εδώμ. Επειδή όμως δεν έβρισκαν νερό στην έρημο, αλλά κινδύνευαν να αφανιστούν, κατόπιν συμβουλής του Οχοζία έρχονται προς τον Ελισσαίο.

Όσοι δε ανταρτικώς και αποστατικώς θέλουν να προσκυνούνται ως θεοί, αυτοί είναι απροσκύνητοι και άξιοι του αιωνίου πυρός. Και όσοι περιφρονητικώς, με υπερήφανο φρόνημα, δεν προσκυνούν τους θεράποντες του Θεού, ως αλαζόνες και υπερήφανοι καταδικάζονται ως ασεβούντες προς τον Θεό. Και το μαρτυρούν αυτό τα παιδιά που χλεύασαν περιφρονητικά τον Ελισσαίο και έγιναν βορά στις αρκούδες.

Επειδή λοιπόν άκουγαν ότι ο προφήτης επιτελούσε πολλά σημεία και δεν πίστευαν αλλά τον περιγελούσαν, και επειδή παρευρίσκονταν κάποιοι που δεν συμμερίζονταν τη μάταιη γνώμη τους, για να μη βλαφθούν αυτοί και η βλασφημία στραφεί προς τον Θεό, επενέβη εναντίον τους ο Θεός. Κατά δε την πνευματική θεωρία, κάθε νους που είναι κατά τον Ελισσαίο φαλακρός, δηλαδή καθαρός από υλικά νοήματα, κατά την ανάβασή του προς τη γνώση περιγελάται πολύ από τους λογισμούς τους σχετικούς με τα αισθητά, την ύλη και το είδος, εφόσον ο αριθμός σαράντα δηλώνει τα αισθητά· αν δε προστεθούν η ύλη και το είδος, σχηματίζεται ο αριθμός σαράντα δύο. Χλευάζεται λοιπόν ο νους από τέτοιου είδους λογισμούς, ώστε να περιπέσει σε οκνηρία ως προς την αρετή. Αυτούς λοιπόν τους εξολοθρεύει δια της προσευχής μέσω των δύο άρκτων, δηλαδή μέσω της ηδονής και της επιθυμίας· διότι τέτοιου είδους πάθη, όταν αντιστραφούν και χρησιμοποιηθούν προς το καλύτερο, θανατώνουν τους εμπαικτικούς λογισμούς.

Το ότι, εξάλλου, μέσω της προσευχής των δικαίων ο Θεός πολλές φορές χαρίζει ζωή στους ανθρώπους, όπως αντίθετα μέσω κατάρας επιφέρει τον πρόωρο θάνατο, ας σε πείσει και αυτό ότι δεν υπάρχει προκαθορισμένο όριο ζωής για τον καθένα. Μάρτυρες, λοιπόν, του πρώτου είναι ο Αβραάμ και ο Ααρών, εκ των οποίων ο ένας λυτρώνει μέσω προσευχής τον Αβιμέλεχ από τον θάνατο, ενώ ο Ααρών, μέσω παρόμοιας δέησης, γλιτώνει πλήθος λαού από την καταστροφή· μάρτυρες του δεύτερου είναι ο Ελισσαίος και ο πρωταπόστολος Πέτρος, εκ των οποίων ο μεν αφανίζει μέσω προσευχής τους νέους που τον περιέπαιζαν, ο δε Πέτρος θανατώνει τον Ανανία και τη Σαπφείρα μόνο με την επιτίμησή του, επειδή είχαν συμφωνήσει μεταξύ τους για ψέμα και κλοπή.

Και για να σου αποδείξω την αλήθεια του λόγου από ένα ή και δύο παραδείγματα, θυμήσου την πράξη του Πέτρου, πώς με έναν του λόγο, τερματίζοντας τα όρια της ζωής του Ανανία και της Σαπφείρας, τους παρέδωσε και τους δύο σε μία ημέρα σε αιφνίδιο θάνατο; Και πριν από αυτόν, τον Ηλία και τον Ελισσαίο, τους προφήτες του Ισραήλ. Διότι ο μεν κατέκαψε με θεϊκό πυρ τους εκατό στρατιώτες, ο δε με μία του κατάρα παρέδωσε τα παιδιά που τον περιέπαιξαν ως βορά στις αρκούδες, τερματίζοντας ταυτόχρονα τα όρια της ζωής τους.

Ο μακάριος, λοιπόν, όταν είδε την υπέρμετρη αναίδειά του να έχει φτάσει σε μεγάλο βαθμό και ότι ο αναιδής είχε ακονίσει τη γλώσσα του εναντίον του ναού του Θεού και του Πνεύματος (που ήταν ο ίδιος), και όχι μόνο αυτό, αλλά ότι είχε καθυβρίσει τη ζωοποιό νέκρωση την οποία έφερε από τους ιερούς αγώνες της αρετής, αλλά και την ενέργεια της θείας χάριτος που ενεργούσε μυστικά μέσα του, καθώς και εκείνο το γαλήνιο ήθος και το ίδιο το κατεξοχήν ασκητικό χρώμα και, με λίγα λόγια, όλα τα καλά που έφερε από την έμπνευση του Πνεύματος, μιμείται τον ζήλο του Ελισσαίου, τον οποίο εκείνος έδειξε κάποτε, όταν, κινούμενος από θείο ζήλο, παρέδωσε με κατάρα εκείνα τα ακάθαρτα παιδιά ως βορά στα θηρία. Και αφού γέμισε από ζήλο, πυρπολημένος άνωθεν από το Πνεύμα, του λέει τα εξής: «Εάν λοιπόν, όπως εσύ ο ίδιος διαβεβαιώνεις με τα λόγια σου, εγώ είμαι υποκριτής που καπνίζεται με άχυρα και έχω από εκεί αυτό το χρώμα για να εξαπατώ, όπως είπες, τους ανθρώπους που με συναντούν και συνομιλούν μαζί μου, αληθινά σου λέω από τώρα, αυτό το χρώμα θα το αποκτήσεις και εσύ όταν πρηστεί η κοιλιά σου, και θα είσαι οπωσδήποτε και εσύ όπως εγώ, εξαπατώντας τους ανθρώπους».

Αλλά, αν νομίζετε ότι διακρίνετε κάτι τέτοιο σε εμένα, ω λαέ του Θεού και αγαπημένα τέκνα εν Κυρίω, ενθυμούμενοι τα προηγούμενα και τον δικό μου τρόπο σκέψης, να το αποδώσετε στην ανάγκη της ποιμαντικής ευθύνης και στους κανόνες της πνευματικής επιστασίας. Μάλλον δε, αν ποτέ σε κάποιον από εσάς παρεισφρήσει λογισμός να κατηγορήσει και να διασύρει κάποιον από τους ποιμένες, τους άλλους ας τους αφήσει ήσυχους και ας προφυλάξει τη γλώσσα του από αυτούς, ας περιεργαστεί όμως εμένα και τις δικές μου πράξεις, τα δικά μου ας εξετάσει σχολαστικά. Δεν θα δυσανασχετήσω, να το ξέρετε καλά, ούτε θα οργιστώ με τη διακωμώδηση, ούτε θα μιμηθώ την αγανάκτηση του θεράποντος του Θεού, του Ελισσαίου, εναντίον των μικρών παιδιών. Μόνο να εξασκείτε κάθε άλλη αρετή, να κρατάτε σταθερά την ευσέβεια, να διακείσθε με ευλάβεια προς τους άλλους αρχιερείς και να διατηρείτε τον καθιερωμένο σεβασμό.