Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΕΤΡΟΥ 3:10

Διότι, πράγματι, πολλές αγγελικές δυνάμεις από παντού στέκονταν γύρω μας, καταγράφοντας με απόλυτη ακρίβεια στον ουρανό όσα λέγονται και γίνονται από εμάς, καθώς και όσα συλλαμβάνει ο νους μας έστω και ως απλή σκέψη, για να μας ελέγξουν κατά τη φοβερή ημέρα της κρίσεως· όταν σύμπασα η ορατή κτίση, κλονιζόμενη με άφατη ορμή, ωθείται προς την οικεία της συντέλεια. Και ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν συθέμελα, και τα ενδιάμεσα στοιχεία θα διαλυθούν φλεγόμενα. Και ο Παλαιός των ημερών θα καθίσει, και θα ανοιχτούν βιβλία, τα οποία διαφυλάσσουν πιστά και ανόθευτα τις καταγραφές των δικών μας έργων, λόγων και λογισμών. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούν και μύριες μυριάδες παρίστανται ενώπιόν του, και μια απειλή πυρός θα διατρέχει παντού, τυλίγοντας τα πάντα ολόγυρα και λιώνοντας τα όρη σαν κερί. Διότι πύρινος ποταμός κυλά εμπρός του· όταν πλέον ο Τάρταρος και το αχανές και απερίγραπτο βάραθρο, το εξώτερο σκότος και ο ακοίμητος σκώληκας, θα φανερωθούν μπροστά μας.

Διότι, όπως λέει κάποιος από τους αγίους μαθητές, η γη και όλα τα έργα που υπάρχουν σε αυτήν θα κατακαούν κατά τον καιρό της συντέλειας, το πρόσωπο της γης θα είναι σκυθρωπό και θα μοιάζει με αυτούς που βρίσκονται σε πένθος. Και ως άνομη γη, δηλαδή επειδή υπηρέτησε τους ανόμους, καταφλέγεται. Διότι προσδοκούμε καινούργιους ουρανούς και γη και τις υποσχέσεις Του, σύμφωνα με τα όσα έχουν γραφεί, γράφει δε και ο Παύλος, ότι και η ίδια η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς, για να μετάσχει στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού. <Επειδή παρέβησαν τον νόμο, και άλλαξαν τα προστάγματα, την αιώνια διαθήκη, γι' αυτό κατάρα θα καταφάγει τη γη, επειδή αμάρτησαν οι κάτοικοί της.> Ο λόγος επανέρχεται πάλι στην ακρίβεια της προφητείας. Διότι, για να μη νομίσουν κάποιοι ότι ο Θεός των όλων επιβάλλει αναίτια τις τιμωρίες σε κάποιους, συνδέουν τις αιτίες με τις κινήσεις της οργής, και αναγγέλλουν με σαφήνεια τα εγκλήματα των τιμωρουμένων. Θα πενθήσει λοιπόν η γη, για ποια αιτία; Επειδή παρέβησαν τον νόμο και αθέτησαν την αιώνια διαθήκη. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: Και θα είναι καταραμένη η γη. Επειδή αμάρτησαν αυτοί που την κατοικούν.

Διότι, λέει, τα όρη θα βραχούν από το αίμα τους. Έπειτα, καθιστώντας φανερό τον καιρό αυτών των γεγονότων, φέρνει στο προσκήνιο τη συντέλεια του κόσμου και λέει: Ο μεν ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο, τα δε άστρα θα πέσουν σαν τα φύλλα. Διότι όπως έχει πει ο μαθητής του Σωτήρα για την έσχατη ημέρα: «Ότι κατ' αυτήν οι ουρανοί θα παρέλθουν με πάταγο, τα στοιχεία θα λιώσουν φλεγόμενα, και η γη και όλα τα έργα σε αυτήν θα κατακαούν. Καινούργιους δε ουρανούς και καινούργια γη προσδοκούμε σύμφωνα με τις υποσχέσεις Του.» Επομένως, το να τυλιχθεί ο ουρανός και το να πέσουν τα άστρα, θα μπορούσε να υποδηλώνει την ανακαίνιση ολόκληρου του σύμπαντος. Ότι δε η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς για να εισέλθει στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού, το είπε και ο θεσπέσιος Παύλος. Προσθέτοντας δε το «Μέθυσε η μάχαιρά μου στον ουρανό», δίνει να εννοηθεί ότι η έφοδος της θείας οργής δεν θα έρθει μόνο εναντίον εκείνων που βρίσκονται στη γη, αλλά θα στραφεί και εναντίον των ίδιων των ακαθάρτων πνευμάτων, τα οποία τα Ιερά Γράμματα συνηθίζουν να ονομάζουν κοσμοκράτορες του σκότους και πνεύματα της πονηρίας στους επουράνιους τόπους.

Θα το σαφηνίσει λέγοντας ο μαθητής του Χριστού: «Διότι η ημέρα του Κυρίου θα έρθει σαν κλέφτης, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό ήχο, τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα διαλυθούν, η γη και όλα τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· καινούργιους δε ουρανούς και καινούργια γη προσδοκούμε, σύμφωνα με τις επαγγελίες του.» Επομένως, λέει ότι η ανακαίνιση της κτίσεως θα είναι σαν ανάσταση εκ νεκρών, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα ανθρώπινα σώματα. Και ενώ διαλύονται τα στοιχεία, το σωτήριό μου θα υπάρχει εις τον αιώνα, λέει, και η δικαιοσύνη μου δεν πρόκειται να εκλείψει. Λοιπόν, σωτήριο και δικαιοσύνη, όπως έχουμε πει πάρα πολλές φορές, αποκαλεί τον Υιό· και αποκαλώντας τον δικό του, φανερώνει την ιδιότητα που έχει προς αυτόν, αφού ο Υιός προέρχεται εκ φύσεως από αυτόν και βρίσκεται μέσα σε αυτόν. Πλην όμως θα υπάρχει εις τον αιώνα, λέει, και δεν πρόκειται να εκλείψει. Το πόσο μεγάλη είναι η διαφορά μεταξύ δημιουργού και κτίσεως, ποιητή και δημιουργήματος, το φανερώνει μέσω αυτών: Διότι η μεν κτίση θα παλιώσει, και επειδή έχει έλθει στην ύπαρξη από τη μη ύπαρξη, δεν θα μείνει αμέτοχη στη φθορά. Ο γενεσιουργός όμως και τεχνίτης των πάντων Θεός Λόγος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, θα υπάρχει εις τον αιώνα και δεν πρόκειται να εκλείψει. Αυτό διδάσκει λέγοντας και ο θεσπέσιος Μελωδός: «Εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί.»

Και σε αυτήν, σε ποια δηλαδή; Ή βεβαίως θα έλεγε: Στην Εκκλησία του Χριστού. Είναι όμως αναγκαίο να επισημάνουμε ότι αυτά, ορισμένοι από τους εξηγητές τα αποδίδουν στους καιρούς, όχι τόσο της επίγειας παρουσίας, αλλά σε εκείνους που θα ακολουθήσουν μετά τον παρόντα αιώνα. Διότι λέγει ότι οι δίκαιοι θα ζουν μέσα σε ευφροσύνη και χαρά, και σε ατελεύτητες απολαύσεις, πνευματικές προφανώς, αφού και η ίδια η κτίση θα έχει μεταβληθεί προς την ανακαίνιση. Διότι είπε κάποιος από τους αγίους αποστόλους: «Θα έλθει η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με πάταγο, και τα στοιχεία φλεγόμενα θα διαλυθούν. Και η γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτήν θα κατακαούν, εμείς δε προσδοκούμε καινούργιους ουρανούς και καινούργια γη, και τις υποσχέσεις Του.» Ας είναι λοιπόν ελεύθεροι οι συνετοί να επιλέξουν όποια από τις θεωρήσεις νομίζουν ορθή, ή μάλλον και τη μία και την άλλη. Διότι με κανέναν τρόπο δεν είναι απορριπτέο εκείνο που από τη φύση του ωφελεί. <Διότι, ιδού, εγώ καθιστώ την Ιερουσαλήμ αγαλλίαση, και τον λαό μου ευφροσύνη, και θα αγαλλιάσω για την Ιερουσαλήμ, και θα ευφρανθώ για τον λαό μου. Και δεν θα ακουστεί πλέον σε αυτήν φωνή κραυγής, και δεν θα υπάρξει εκεί πρόωρος θάνατος, ούτε γέροντας που δεν θα συμπληρώσει τον χρόνο του.>

Γι' αυτό λέει: «Και αν έρθει κατά τη δεύτερη, και αν έρθει κατά την τρίτη φυλακή, και τους βρει να κάνουν έτσι, μακάριοι είναι εκείνοι.» Οπωσδήποτε όμως θα θελήσεις να μάθεις με σαφήνεια, τι ακριβώς σημαίνει αυτό. Μερικοί λοιπόν χωρίζουν τη νύχτα σε τρεις ή σε (D f. 51) τέσσερις φυλακές· διότι όσοι κάθονται στα τείχη των πόλεων και παρακολουθούν για τις επιθέσεις των εχθρών, αφού αγρυπνήσουν τρεις ή τέσσερις ώρες, παραδίδουν σε άλλους τη φύλαξη και την επαγρύπνηση. Τρεις λοιπόν είναι και για εμάς οι ηλικίες· η πρώτη, κατά την οποία είμαστε ακόμη παιδιά, η δεύτερη, κατά την οποία είμαστε νέοι, και η τρίτη, κατά την οποία είμαστε ηλικιωμένοι. Αλλά η πρώτη, κατά την οποία είμαστε ακόμη παιδιά, δεν ελέγχεται από τον Θεό, αλλά αξιώνεται συγγνώμης· η δεύτερη όμως και η τρίτη οφείλουν στον Θεό την υπακοή και το να ζουν οσίως, σύμφωνα με το θέλημά Του· επομένως, αν κάποιος βρεθεί να αγρυπνεί, και να είναι σε ετοιμότητα όντας ακόμη νέος, ή ακόμη και έχοντας την ηλικία του πρεσβύτη, θα είναι μακάριος· διότι θα επιτύχει όσα έχει υποσχεθεί ο Χριστός. (A f. 182 b) Το ότι, εξάλλου, το να μην αγρυπνεί κανείς είναι επιζήμιο, το αποδεικνύει πολύ καλά μέσα από το εξής παράδειγμα· όπως ακριβώς λέει ο μαθητής Του: «Θα έρθει η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης, κατά την οποία οι ουρανοί με πάταγο θα παρέλθουν, και τα στοιχεία φλεγόμενα θα διαλυθούν· η γη και όλα τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν εντελώς· εμείς όμως, σύμφωνα με τις υποσχέσεις Του, προσδοκούμε καινούργιους ουρανούς και καινούργια γη.»

Ερμηνεύοντας σε εμάς ο Προφήτης και κάνοντας σαφέστερο αυτό που είπε, προσθέτει σε αυτά: Και δεν θα είναι ημέρα ούτε θα είναι νύχτα, αλλά προς το βράδυ θα υπάρχει φως, δηλαδή, σε καιρό νύχτας θα υπάρξει πάλι το φως δια του Χριστού και θα καταυγάσει τα πάντα κάτω από τον ουρανό, καθώς το σκοτάδι θα έχει καταργηθεί εντελώς και δεν θα επικαλύπτει πλέον τα μάτια των αγίων. Είναι λοιπόν λογικό να θεωρούμε ότι και η ίδια η κτίση θα μεταπλαστεί προς το καλύτερο και είναι αξιόπιστος ο μαθητής του Σωτήρα, όταν λέει ότι η ημέρα του Κυρίου θα έρθει σαν κλέφτης, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με πάταγο, τα στοιχεία της φύσεως θα λιώσουν από τη φωτιά, και η γη και όλα τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν, ενώ εμείς προσδοκούμε καινούργιους ουρανούς και καινούργια γη σύμφωνα με τις επαγγελίες Του. Εξάλλου και με βάση αναγκαίους συλλογισμούς οδηγούμαστε σε αυτό. Διότι, αν η κατάστασή μας θα βρίσκεται οπωσδήποτε σε καινότητα ζωής, ήταν απαραίτητη για εμάς και μία καινούργια κτίση. Όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος, «θα ελευθερωθεί και αυτή η ίδια η κτίση στον κατάλληλο καιρό από τη δουλεία της φθοράς, για να συμμετάσχει στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού». <Κατά την ημέρα εκείνη θα βγει ζωντανό νερό από την Ιερουσαλήμ, το μισό από αυτό προς την πρώτη θάλασσα και το άλλο μισό προς την έσχατη θάλασσα, και αυτό θα συμβαίνει τόσο το καλοκαίρι όσο και την άνοιξη.

Βλέπεις πώς έχει πέσει σε δυσχέρεια λογισμών, δεν αγνόησε όμως το τέλος των ασεβών. «Διότι κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χορταριού», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. <Διότι ιδού, έρχεται ημέρα που θα καίει σαν κλίβανος, και θα τους καταφλέξει, και θα γίνουν όλοι οι αλλογενείς και όλοι οι πράττοντες την ανομία σαν καλαμιά, και θα τους κάψει η ημέρα που έρχεται, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και δεν θα απομείνει από αυτούς ούτε ρίζα ούτε κλαδί.> Διότι είναι επόμενο να εννοήσουμε ότι η ημέρα της κρίσεως θα γίνει με πυρ, «κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με πάταγο, και τα στοιχεία φλεγόμενα θα διαλυθούν, η γη δε και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν όλα. Προσδοκούμε δε καινούργιους ουρανούς και καινούργια γη σύμφωνα με τις υποσχέσεις του»· διότι έτσι είπε κάποιος από τους αγίους μαθητές. Θα έλθει λοιπόν, λέει, η ημέρα του Κυρίου σαν κλίβανος, και θα καταφλέξει όλους τους αλλογενείς, και θα προσθέσει σε αυτούς και εκείνους που πράττουν την ανομία· διότι μία θα είναι η καταδίκη και για τους δύο. Παρατήρησε δε πόσο εύστοχα κάνει τώρα μνεία των αλλογενών. Επειδή δηλαδή τους μακάριζαν λέγοντας «Και τώρα εμείς μακαρίζουμε τους αλλοτρίους, και προκόβουν εκείνοι που πράττουν την ανομία, αντιστάθηκαν στον Θεό και σώθηκαν», για τον λόγο αυτό λέει ότι θα καταφλεχθούν, επειδή πολέμησαν τη δόξα του Θεού, και επέλεξαν να προσκυνούν την κτίση παρά τον Κτίσαντα.

Άλλος Προφήτης βοά, λέγοντας: Ιδού, ο Κύριος έρχεται, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του, ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Έτερος δε Προφήτης ανακράζει, λέγοντας: Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα, και εισήλθε τρόμος στα οστά μου. Άλλος Προφήτης βοά εκ προσώπου του Κυρίου, λέγοντας: Σε ημέρα εκδικήσεως θα ανταποδώσω, και δεν υπάρχει κανείς που θα ξεφύγει από τα χέρια μου. Περί αυτής της ημέρας ο θεόφατος Δαβίδ έλεγε: Ο Θεός θα έλθει εμφανώς, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καεί ενώπιόν του, και γύρω του σφοδρή καταιγίδα. Περί αυτής της ημέρας βοά και ο απόστολος Παύλος: Κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και πάλι λέγει: Προσέχετε πώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού. Βοά δε και ο μακάριος Πέτρος, ο κορυφαίος των Αποστόλων, για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Η ημέρα του Κυρίου έρχεται όπως ο κλέφτης μέσα στη νύχτα, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως θα λιώσουν καιγόμενα. Και τι να πω για τους Προφήτες και τους Αποστόλους; Ο ίδιος ο Δεσπότης και Κύριός μας προμαρτύρησε για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Προσέχετε μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, τη μέθη και τις βιοτικές μέριμνες, και έλθει αιφνιδίως σε εσάς η ημέρα εκείνη· διότι σαν παγίδα θα επέλθει σε όλους όσους κατοικούν στο πρόσωπο όλης της γης.

Για αυτήν την ημέρα έλεγε ο θεοπάτωρ Δαβίδ: Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και γύρω του θα υπάρχει σφοδρή θύελλα. Για αυτήν την ημέρα διαλαλεί και ο απόστολος Παύλος: Την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και πάλι λέει: Προσέχετε πώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Φωνάζει επίσης και ο μακάριος Πέτρος, ο κορυφαίος των Αποστόλων, για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Η ημέρα του Κυρίου έρχεται σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί παραδομένοι στις φλόγες θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα λιώσουν. Και τι να πω για τους Προφήτες και τους Αποστόλους; Ο ίδιος ο Δεσπότης και Κύριός μας προειδοποίησε για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Προσέχετε να μην βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, τη μέθη και τις βιοτικές μέριμνες, και έρθει ξαφνικά πάνω σας η ημέρα εκείνη· διότι σαν παγίδα θα έρθει σε όλους όσοι κατοικούν στο πρόσωπο όλης της γης. Γρηγορείτε, λοιπόν, διότι την ώρα που δεν το περιμένετε θα έλθει ο Υιός του ανθρώπου· και αγωνιστείτε να εισέλθετε από τη στενή πύλη που οδηγεί στη ζωή.

Αντί για ρομφαία, σύρε τον φόβο του Θεού· διότι είναι σαν δίκοπο μαχαίρι, που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε στον νου σου τον φόβο του Θεού, ενθυμούμενος τη φοβερή έσχατη ημέρα, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα λιώσουν· η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του ανθρώπου και κατέλθει από τους ουρανούς στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· ορμητικές κάθοδοι Αγγέλων, ήχοι σαλπίγγων που καταφθάνουν· πυρ θα καίει ενώπιόν Του και θα διατρέχει για να κατακάψει την οικουμένη· γύρω Του σφοδρή καταιγίδα, φοβεροί σεισμοί και κεραυνοί, που ουδέποτε συνέβησαν μέχρι εκείνη την ημέρα· ώστε και αυτές ακόμη οι δυνάμεις των ουρανών να κυριευθούν από μεγάλο τρόμο.

Έχω πολλά να πω, αλλά δεν μπορώ τώρα να τα πω όλα. Αυτό όμως ας το γνωρίζει ο καθένας, ότι ο Θεός όρισε και καθόρισε ημέρα κατά την οποία θα κρίνει τον κόσμο· αλλά μακροθυμεί ως φιλάνθρωπος, μη θέλοντας να χαθεί κανείς, αλλά να έλθουν όλοι σε μετάνοια. Θα έλθει δε η ημέρα του Κυρίου, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, καθώς είναι γραμμένο. Και όλοι, είτε το θέλουμε είτε δεν το θέλουμε, εκεί πρόκειται να συγκεντρωθούμε για να παραστούμε στο βήμα του Χριστού, όπου και οι Άγγελοι παρίστανται με φόβο, όπου ανοίγονται βιβλία, τα οποία τώρα, αν και τα ακούμε και τα αναγινώσκουμε, δεν τα αποδεχόμαστε. Αυτά εκεί θα τα δούμε να ανοίγονται, να αναγινώσκονται και να μας κατακρίνουν, καθώς λέει ο Απόστολος: κατά την ημέρα που θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και ο Κύριος λέει: ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα κρίνει τον κόσμο κατά την εσχάτη ημέρα.

Αποβλέποντας σε αυτά, ω μοναχέ, ψιθύριζε στην καρδιά σου μαζί με τον Άγιο, και λέγε: ανδρίζου και ας κραταιώνεται η καρδιά σου. Μιμήσου τον Δαβίδ, και με μια βολή λίθου κατάβαλε τον εχθρό. Στέκονται οι Άγγελοι ως θεατές του βίου σου· γίναμε θέατρο στον κόσμο, και στους Αγγέλους και στους ανθρώπους. Εάν σε δουν να νικάς, χαίρονται για το κατόρθωμα· εάν όμως νικιέσαι, αναχωρούν σκυθρωποί, διότι δεν το αντέχουν· και γελούν εις βάρος σου τα δαιμόνια. Τράβηξε λοιπόν αντί για ρομφαία τον φόβο του Θεού· διότι ο φόβος του Θεού είναι δίκοπο μαχαίρι που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε τον Θεό και τον φόβο Του μέσα σου, ενθυμούμενος την ημέρα εκείνη, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως καιγόμενα θα τήκονται· η γη δε και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν, και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του Θεού από τους ουρανούς πάνω στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· όταν θα επέλθουν επιδρομές Αγγέλων και οι φωνές των σαλπίγγων· φωτιά καιόμενη ενώπιόν Του και διατρέχουσα για να κατακλύσει την οικουμένη· γύρω Του δε σφοδρή καταιγίδα, σεισμοί και φόβοι και κεραυνοί, τέτοιοι που ποτέ δεν έχουν γίνει, ούτε πρόκειται να γίνουν μέχρι την ημέρα εκείνη· ώστε και αυτές οι ίδιες οι δυνάμεις των ουρανών να καταληφθούν από μεγάλο τρόμο.

Αν δε, και μόνο όταν απλώς αναφέρονται, και μάλιστα με τρόπο συγκαταβατικό, γεμίζουν με φρίκη και δέος την ψυχή εκείνων που τα ακούνε με σύνεση, ποιος θα αντέξει τότε που τα γεγονότα αυτά θα γίνονται στην πραγματικότητα; Πόσο άγιοι πρέπει να είμαστε λοιπόν στη διαγωγή και την ευσέβεια, προσδοκώντας την έλευση της ημέρας του Θεού; Εξαιτίας της οποίας, όπως λέει ο θείος Πέτρος, «οι ουρανοί τυλιγμένοι στις φλόγες θα διαλυθούν, τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα λιώσουν, και η γη με τα έργα που υπάρχουν σε αυτήν θα κατακαεί.». Πριν όμως από αυτά θα λάβει χώρα η βαρύτατη παρουσία και επήρεια του αντίχριστου κατά της πίστεως, η οποία, αν δεν συντομευόταν αφού της παραχωρήθηκε λίγος μόνο χρόνος, δεν θα σωζόταν κανένας άνθρωπος, όπως λέει ο Κύριος στα Ευαγγέλια. Γι' αυτό και παραγγέλλει στους δικούς του, λέγοντας: «Να αγρυπνείτε, λοιπόν, σε κάθε καιρό προσευχόμενοι, για να αξιωθείτε να αποφύγετε όλα όσα πρόκειται να συμβούν, και να σταθείτε μπροστά στον Υιό του ανθρώπου».

Εγώ δε δεν θα διστάσω να πω και τούτο για αυτόν, ότι αναγνωρίζεται, όπως λέει ο ίδιος, ως μάρτυρας των παθών του Χριστού και κοινωνός της δόξας που πρόκειται να αποκαλυφθεί· ότι απηύθυνε μέσω επιστολών κατάλληλες πνευματικές παραινέσεις και στους Ιουδαίους της διασποράς που είχαν πιστέψει, μέσω των οποίων τους υπέδειξε την αγάπη και τον στηριγμό της εν Χριστώ πίστεως, και υπαινίχθηκε να ελπίζουν πως η Παρουσία Του οπωσδήποτε θα συμβεί. Σε αυτές τις επιστολές προσημαίνει και τη μετάστασή του από τούτο το σκήνωμα, και την υπενθυμίζει μόνο για να τους παρακινήσει σε ζήλο και στην τήρηση των θείων εντολών· τους καθιστά δε έντρομους και περίφοβους με το παράδειγμα του κατακλυσμού, καθώς και με την καταδίκη και τον εγκλεισμό στα τάρταρα των αγγέλων που αμάρτησαν. Εκτός αυτών, τους υπενθυμίζει και τη Δευτέρα Παρουσία, κατά την οποία λέει ότι οι μεν ουρανοί θα παρέλθουν, τα δε στοιχεία της φύσεως θα διαλυθούν φλεγόμενα.

Όταν αναλογιστώ το πόσο γρήγορα δαπανάται η ζωή, τον κύκλο του έτους που παρέρχεται, την πολύμοχθη διαβίωση των ανθρώπων και τις βιωτικές περιστάσεις, καθώς και το παροδικό του παρόντος αιώνος, τη σκιά των πραγμάτων, το πρόσκαιρο της δόξας, το ευδιάλυτο της εξουσίας, την ψευδαίσθηση της ευημερίας και το όνειρο του πλούτου· κι έπειτα σκεφτώ την ημέρα του τέλους και εκείνη την αναπότρεπτη ταχύτητα της συντέλειας, τον καιρό της λογοδοσίας, τον αδέκαστο Κριτή και την γεμάτη φρίκη κατάσταση: πώς ο Κριτής φθάνει αστράφτοντας από τους ουρανούς, πώς οι δυνάμεις προτρέχουν ταραγμένες, πώς ετοιμάζεται ο φοβερός θρόνος, πώς ο ουρανός τυλίγεται σαν ειλητάριο, πώς τα στοιχεία καίγονται και διαλύονται από τον φόβο, πώς κλονίζεται το έδαφος δεχόμενο το πάτημα του Κριτού, πώς οι σάλπιγγες ηχούν φοβερά, πώς ανοίγουν τα μνήματα, πώς τινάζονται οι τάφοι, πώς οι νεκροί αναπηδούν σαν από ύπνο, πώς το χώμα εν ριπή οφθαλμού επανέρχεται στη φυσική του μορφή, πώς οι ψυχές επιστρέφουν στα σώματα, πώς οι δίκαιοι τρέχουν σε προϋπάντηση, πώς εμφανίζεται ο Νυμφίος τα μεσάνυχτα, πώς οι δίκαιοι αξιώνονται της εισόδου, πώς για τους ράθυμους κλείνει η θύρα του νυμφώνα· όταν όλα αυτά τα μελετήσω μέσα στην ψυχή μου, μακαρίζω εκείνες τις φρόνιμες παρθένους, τις οποίες μόλις προηγουμένως μας παρουσίασε το βιβλίο των Ευαγγελίων. Διότι καταπολέμησαν το πάθος του ύπνου, διότι, αποστρεφόμενες το ευόλισθο και εμπαθές της φθαρτής ζωής, μερίμνησαν επαξίως για την άφθαρτη και θεία ζωή, διότι, έχοντας κατά νου το αναπότρεπτο του χρόνου, αγρύπνησαν για την ώρα της Παρουσίας και ενθυμήθηκαν τον φόβο της έλευσης εκείνου του άφθαρτου Νυμφίου, και, βιώνοντας το νυχτερινό σκοτάδι, φρόντισαν επιμελώς τις λαμπάδες τους.

«Και για τον λόγο αυτόν ο Θεός τούς στέλνει ενέργεια πλάνης, ώστε να πιστέψουν στο ψέμα, προκειμένου να καταδικαστούν όλοι όσοι δεν πίστεψαν στην αλήθεια, αλλά ευαρεστήθηκαν στην αδικία.» «Είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού.» «Θα έρθει η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό πάταγο, ενώ τα στοιχεία της φύσης θα λιώσουν φλεγόμενα, και η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν.» «Ιδού, έρχεται ο Κύριος με τις άγιες μυριάδες του, για να κρίνει τους πάντες για όλα τα ασεβή έργα τους, και για όλα τα σκληρά λόγια που είπαν εναντίον του οι αμαρτωλοί.» «Μη νομίζεις ότι είμαι σαν κάποια μητέρα ή παραμάνα που σου επισείει ψεύτικα φόβητρα, όπως συνηθίζουν εκείνες να κάνουν στα νήπια, όταν αυτά κλαίνε άτακτα και ασταμάτητα, και τα ησυχάζουν με επινοημένες ιστορίες. Αυτά δεν είναι μύθος, αλλά τα διαλαλεί ο αλάθητος λόγος που έχει προκηρυχθεί. Και να γνωρίζεις καλά, ότι θα γίνει ακριβής έλεγχος των πεπραγμένων της ζωής μας.»

Διότι, αληθινά, πολλοί χοροί αγγελικών Δυνάμεων μας περιστοιχίζουν από παντού, καταγράφοντας στον ουρανό με κάθε ακρίβεια τα όσα πράττουμε, λέμε και σκεφτόμαστε, μέχρι και την πιο απλή σκέψη, για να μας ελέγξουν κατά τη φοβερή ημέρα της κρίσεως· τότε που ολόκληρη η ορατή κτίση, κλονιζόμενη με άφατη ορμή, θα ωθείται προς τη δική της συντέλεια· και ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν με πάταγο· και τα στοιχεία του κόσμου θα διαλυθούν φλεγόμενα· και θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, και τα όσα έπονται αυτών. Όταν θα στηθούν θρόνοι, και θα καθίσει προεδρεύοντας ο Παλαιός των ημερών, και θα ανοιχτούν τα βιβλία, τα οποία θα περιέχουν πιστά και ανόθευτα τις καταγραφές των δικών μας έργων, λόγων και νοημάτων· χίλιες χιλιάδες αγγέλων θα τον υπηρετούν, και μύριες μυριάδες θα στέκονται ενώπιόν του· και μια φρικτή απειλή φλεγόμενου πυρός θα διατρέχει παντού, τυλίγοντας τα πάντα ολόγυρα και λιώνοντας τα όρη σαν κερί. Διότι «ποταμός πυρός», λέγει, «κυλούσε μπροστά του». Τότε που ο τάρταρος, και το αχανές και ασύλληπτο βάραθρο, και το εξώτερο σκοτάδι, και το ακοίμητο σκουλήκι θα φανερωθούν μπροστά μας· και πάνω σε αυτά θα επικρατεί ο φόβος, μετέωρος ανάμεσα σε όλους που θα αναμένουν την έκβαση· και άγγελοι οργής, απαστράπτοντας κολαστικό πυρ, βλέποντας φωτιά και αναπνέοντας φωτιά, θα στέκονται έτοιμοι για την πλήρη εκδίκηση κάθε παρανομίας.

Αυτήν τη λύπη την εδραιώνει η ελπίδα της αναστάσεως· η μεγαλειότητα της φοβερής και πανένδοξης παρουσίας του Χριστού· η φρικωδέστατη ημέρα της κρίσεως, όταν μελετάται συνεχώς από τον νου· κατά την οποία ο ουρανός και η γη, και όλος ο ορατός διάκοσμος θα παρέλθουν με πάταγο· ενώ τα στοιχεία της φύσεως θα καίγονται και θα διαλύονται στο άπλετο πυρ, το οποίο προκαθαρίζει, για την έλευση του καθαρού, την κτίση που έχει ρυπανθεί από εμάς· κατά την οποία στήνονται θρόνοι, και ο Παλαιός των ημερών κάθεται, και τα άπειρα τάγματα των αγίων αγγέλων και αρχαγγέλων παρίστανται λειτουργικά με φόβο και τρόμο· και όλη η ανθρώπινη φύση οδηγείται σε εξέταση· και ανοίγονται τα βιβλία των έργων, των λόγων και των λογισμών μας, τα οποία περιέχουν τις πράξεις μας καταγεγραμμένες με κάθε ακρίβεια.

Και αν επικαλείστε ως Πατέρα εκείνον που κρίνει απροσωπόληπτα σύμφωνα με το έργο του καθενός, πολιτευθείτε με φόβο Θεού κατά τον χρόνο της επίγειας παροικίας σας, γνωρίζοντας ότι δεν λυτρωθήκατε από τη μάταιη διαγωγή σας, την «πατροπαράδοτη, με φθαρτά πράγματα, με ασήμι ή χρυσάφι, αλλά με το τίμιο αίμα του Χριστού, ως αμνού άμωμου και άσπιλου». Γι' αυτό, «αποβάλλοντας κάθε κακία και κάθε δόλο και υποκρισίες και φθόνους και κάθε καταλαλιά, σαν νεογέννητα βρέφη επιποθήστε το λογικό και άδολο γάλα, ώστε με αυτό να αυξηθείτε, εφόσον γευτήκατε ότι ο Κύριος είναι αγαθός», ο οποίος και «αφού έπαθε κατά σάρκα, έχει παύσει από την αμαρτία, ώστε να μη ζει πλέον σύμφωνα με τις ανθρώπινες επιθυμίες, αλλά σύμφωνα με το θέλημα του Θεού στον υπόλοιπο χρόνο της επίγειας ζωής· διότι είναι αρκετός για εσάς ο παρελθών χρόνος του βίου που πέρασε μέσα σε ασέλγειες». «Διότι αν ο Θεός δεν λυπήθηκε τους αγγέλους που αμάρτησαν, αλλά τους έριξε στα τάρταρα με δεσμά σκοταδιού και τους παρέδωσε για να τηρούνται για την κρίση, και δεν λυπήθηκε τον αρχαίο κόσμο, και καταδίκασε σε καταστροφή τις πόλεις των Σοδόμων και της Γομόρρας κάνοντάς τες στάχτη, θέτοντάς τες ως παράδειγμα για όσους θα ζούσαν μελλοντικά με ασέβεια», «θα έρθει η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό πάταγο, και τα στοιχεία της φύσεως, φλεγόμενα, θα διαλυθούν, και η γη και τα έργα που υπάρχουν σε αυτήν θα κατακαούν. Εφόσον λοιπόν όλα αυτά διαλύονται, ποταποί πρέπει να είστε εσείς με άγια διαγωγή και ευσέβεια, προσδοκώντας και επισπεύδοντας την παρουσία της ημέρας του Θεού;». «

Ας ακούσουμε όμως τι λέει σχετικά με αυτά και ο κορυφαίος των αποστόλων Πέτρος: «Οι δε ουρανοί», λέει, «και η γη με τον λόγο του έχουν αποταμιευθεί, φυλασσόμενοι για τη φωτιά κατά την ημέρα της κρίσεως και της απώλειας των ασεβών ανθρώπων». Και ότι: «Θα έρθει η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με μεγάλο θόρυβο».

Είδες την ομοφωνία των πνευματοφόρων ανδρών σχετικά με αυτά; Είδες πώς δεν ήταν στοχασμός αυτό που ειπώθηκε προηγουμένως από εμάς, ότι δηλαδή διαμέσου του πυρός, με προσταγή του Θεού, κάθε ρύπος και κάθε τραχύτητα και όρος και βουνό και πέτρα και γκρεμός θα κατακαεί και θα λειανθεί, και θα ανακαινιστεί όλο το πρόσωπο της γης, σύμφωνα με τον θείο Δαβίδ; Είδες πώς αυτά δεν είναι στοχασμός, αλλά φανερώσεις του θείου Πνεύματος μέσω των προφητών και των αποστόλων; Είδες πώς και ο Μωυσής και ο Δαβίδ και ο Μαλαχίας συμφώνησαν απόλυτα γι' αυτά; Είδες πώς και ο Πέτρος, ο κορυφαίος από τους μύστες του Λόγου, δίδαξε πιο εκτενώς γι' αυτά; «Θα έρθει», λέει, «η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με μεγάλο πάταγο, και η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν, και οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν και τα στοιχεία πυρακτωμένα θα λιώσουν».

Διότι θα έλθει η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με πάταγο, τα δε στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα διαλυθούν, και η γη και τα έργα που υπάρχουν σε αυτήν θα κατακαούν· νέους δε ουρανούς και νέα γη προσδοκούμε, σύμφωνα με τις επαγγελίες του. Διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα είναι αιώνια. Αυτά πάντοτε συλλογιζόμενοι και έχοντάς τα στον νου μας, και πιστεύοντας ότι θα τα έχουμε ως δική μας κληρονομιά, καταβάλλουμε κάθε προσπάθεια να βρεθούμε άσπιλοι και αμώμητοι ενώπιον του Θεού· γι' αυτό δεν φοβόμαστε τα βασανιστήριά σας και δεν δειλιούμε μπροστά στις απειλές σας· διότι μάθαμε να μη φοβόμαστε εκείνους που φονεύουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να φονεύσουν την ψυχή. Και βδελυσσόμαστε τις υποσχέσεις σας, διότι χωρίζουν από τον Θεό και ενώνουν με τους δαίμονες. Διότι ανώτερες υποσχέσεις μάς έχει δωρίσει ο Χριστός, ο Δεσπότης των όλων, κληρονομιά άφθαρτη και αμίαντη, αμόλυντη και αμάραντη, η οποία φυλάσσεται στους ουρανούς, και αγαθά τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν. Δεν θέλουμε να γίνουμε φίλοι επίγειου βασιλιά, όντας γένος εκλεκτό και βασίλειο ιεράτευμα, φέροντας τον τίτλο του αγίου έθνους και του περιούσιου λαού. Δεν καταδεχόμαστε να καυχόμαστε για τα δικά σας αξιώματα, αφού είμαστε τέκνα του Θεού και κατέχουμε αξία σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, και γιατί; Επειδή δεν έπρεπε, πριν από την ανακαίνιση των κτισμάτων, να αναστηθούν και να γίνουν άφθαρτα τα σώματα των ανθρώπων, αλλά, όπως ακριβώς αυτή δημιουργήθηκε πρώτα άφθαρτη και έπειτα ο άνθρωπος αργότερα, έτσι πάλι πρέπει πρώτα η κτίση να μεταποιηθεί από τη φθορά στην αφθαρσία, δηλαδή να αλλάξει, και έτσι μαζί με αυτήν και ταυτόχρονα με αυτήν να ανακαινιστούν και τα σώματα των ανθρώπων που φθάρηκαν, ώστε και πάλι ο άνθρωπος, έχοντας γίνει πνευματικός και αθάνατος, να κατοικεί σε τόπο άφθαρτο, αιώνιο και πνευματικό. Και ότι αυτό είναι αληθινό, άκου τον απόστολο Πέτρο που λέει: «Θα έρθει δε η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν και τα στοιχεία της φύσεως καιόμενα θα λιώσουν», όχι με την έννοια ότι αυτά θα καταστραφούν οριστικά, αλλά ότι προφανώς θα αναχωνευτούν και θα ανασυντεθούν σε μια καλύτερη και αιώνια κατάσταση. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τα ίδια πάλι τα λόγια του αποστόλου, με τα οποία συμπληρώνει λέγοντας: «Αναμένουμε δε νέους ουρανούς και νέα γη, σύμφωνα με την υπόσχεσή του». Σύμφωνα με ποια και τίνος την υπόσχεση; Σύμφωνα βέβαια με την υπόσχεση του Χριστού και Θεού μας, ο οποίος είπε: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν». Ονομάζοντας την αλλαγή του ουρανού παρέλευση, διότι, λέει, έστω κι αν ο ουρανός θα αλλάξει, τα δικά μου λόγια θα διατηρήσουν το αναλλοίωτο και το σταθερό.

4. Πώς πάλι όλη η κτίση πρόκειται να ανακαινιστεί και να γίνουν καινούργιοι ουρανοί και καινούργια γη, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο. Εφόσον λοιπόν Εκείνος υποσχέθηκε καινούργιους ουρανούς και καινούργια γη, κανένας από τους πιστούς δεν θα φέρει αντίρρηση, ούτε βέβαια θα απιστήσει στον Κύριο που λέει αυτά. Διότι, όπως ακριβώς τα δικά μας σώματα, όταν διαλύονται, δεν καταλήγουν στην απόλυτη ανυπαρξία, αλλά ανακαινίζονται πάλι δια της αναστάσεως, έτσι ακριβώς και ο ουρανός και η γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτήν, δηλαδή όλη η κτίση, θα ανακαινιστεί και θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς, και θα συμμετάσχουν αυτά τα στοιχεία μαζί με εμάς στην εκεί λαμπρότητα και, με τον τρόπο που το πυρ θα δοκιμάσει όλους μας, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, έτσι και όλη η κτίση θα ανακαινιστεί δια του πυρός. Και αυτό μπορεί να το μάθει κανείς από όσα γράφει ο απόστολος Πέτρος: «Διότι θα έρθει», λέει, «η ημέρα του Κυρίου σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, κατά την οποία οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό θόρυβο, τα στοιχεία αφού πυρακτωθούν θα διαλυθούν, και η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν». Βλέπεις πώς λέει ότι τα πάντα θα αναχωνευθούν και θα αλλοιωθούν δια του πυρός; Γι' αυτό και προσθέτοντας λέει: «Εφόσον λοιπόν όλα αυτά πρόκειται να διαλυθούν, τι είδους άνθρωποι πρέπει να είμαστε εμείς με αγία αναστροφή και ευσέβεια;» Πώς όμως άραγε θα διαλυθούν;

Ας μιλήσουμε όμως και προς όλους γενικά τους αδελφούς μας. Ω πατέρες, ω αδελφοί, μοναχοί και μαζί όσοι ζείτε στον κοσμικό βίο, πλούσιοι, φτωχοί, δούλοι, ελεύθεροι, νέοι και γέροντες, κάθε ηλικία και κάθε γένος, ακούστε. Μήπως ο Θεός είναι ψεύτης; Ή μήπως δεν είναι μεν ψεύτης, αλλά είναι αδύναμος, και δεν θα μπορέσει να κάνει αυτά που υποσχέθηκε; Μήπως θα καθυστερήσει να επισκεφθεί όλα τα έθνη; Μήπως θα μπορέσει κανείς να κρυφτεί από τα μάτια του; Μήπως θα μπορέσει άνθρωπος να αντέξει την αποκάλυψη της δόξας του; Ασφαλώς όχι. Πώς άλλωστε, όταν οι ουρανοί θα καταλυθούν με πάταγο και τα στοιχεία της φύσεως θα καούν και θα καταστραφούν, όπως λέει ο Απόστολος, θα μπορέσει ο άνθρωπος τότε να υπομείνει την ημέρα της ελεύσεως του απρόσιτου Θεού, ο οποίος κατοικεί σε απρόσιτο φως, και ο οποίος, ερχόμενος μέσα σε αυτό και μαζί με αυτό στον κόσμο, πρόκειται να φανερωθεί σε κάθε σάρκα; Μεγάλος φόβος και τρόμος πράγματι θα καταλάβει τότε τους αμαρτωλούς και δεν θα υπάρχει μέτρο σύγκρισης για τη θλίψη και την οδύνη και την τιμωρία τους.

Επειδή δε η ημέρα, έχοντας ένταση, συνηθίζει να προκαλεί ακηδία, ας διατρέφουμε την ψυχή μας με αγαθές ασχολίες και πνευματικούς στοχασμούς, όχι με τα του κόσμου, στα οποία υπάρχει ματαιότητα, σύγχυση, ταλαιπωρία και πικρία, αλλά με εκείνα στα οποία υπάρχει γλυκύτητα και ευφροσύνη. «Θυμήθηκα τον Θεό», λέει, «και ευφράνθηκα». Στον Θεό λοιπόν ας βρίσκεται ο νους μας, στα ουράνια θεάματα, στα κάλλη του παραδείσου, στις αιώνιες μονές, στις αγγελικές χοροστασίες, στην εκεί διαβίωση, στο πού άραγε βρίσκονται τώρα οι ψυχές τόσο των δικαίων όσο και των αμαρτωλών, στο πώς θα γίνει η επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, «κατά την οποία, σύμφωνα με το ιερό λόγιο, οι ουρανοί θα παρέλθουν με ορμητικό θόρυβο, τα στοιχεία φλεγόμενα θα διαλυθούν, και η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν»· έπειτα πώς πρόκειται η κάθε ψυχή να αναλάβει ξανά το σύζυγό της σώμα, ποια θα είναι εκείνη η πολυάνθρωπη σύναξη από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια, πόσο φοβερό και λαμπρότερο από το ηλιακό φως θα είναι το πρόσωπο του Χριστού, τι είδους φωνή Του θα ακούσουμε· τέλος, ποια θα είναι η αποκατάσταση τόσο των δικαίων που θα προσληφθούν στη βασιλεία των ουρανών όσο και των αμαρτωλών που θα αποπεμφθούν στις αιώνιες τιμωρίες.