Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Β΄ 24:1

Εμείς όμως ας προσηλώσουμε τον νου μας στην αλήθεια, καθοδηγούμενοι από τη θεόπνευστη Γραφή· διότι όσοι δεν καταυγάζονται στον νου από τη θεία διδασκαλία, έχουν τον νου τους μακριά από την αλήθεια. Εμείς, όμως, ας ακούσουμε τη θεία Γραφή που αναφωνεί ρητά στο δεύτερο βιβλίο των Βασιλειών: Και η οργή του Κυρίου άναψε πάλι εναντίον του Ισραήλ, και υποκίνησε τον Δαβίδ εναντίον τους, λέγοντας: πήγαινε και απαρίθμησε τον Ισραήλ και τον Ιούδα. Και είπε ο βασιλιάς στον Ιωάβ, τον αρχηγό του στρατού που ήταν μαζί του: πέρνα μέσα από όλες τις φυλές του Ισραήλ και του Ιούδα, από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, και κατάγραψε τον λαό, για να μάθω τον αριθμό του λαού. Και λίγο πιο κάτω: Και έδωσε ο Ιωάβ τον αριθμό της απογραφής του λαού στον βασιλιά, και υπήρχαν στον Ισραήλ οκτακόσιες χιλιάδες άνδρες που έσυραν σπαθί και οι άνδρες του Ιούδα ήταν πεντακόσιες χιλιάδες πολεμιστές. Και η καρδιά του Δαβίδ τον έλεγξε μετά την απαρίθμηση του λαού, και είπε ο Δαβίδ προς τον Κύριο: αμάρτησα πάρα πολύ κάνοντας αυτό το πράγμα· και τώρα, Κύριε, αφαίρεσε την ανομία του δούλου σου, διότι ενήργησα με μεγάλη αφροσύνη.

Επειδή στο βιβλίο των Βασιλειών είναι γραμμένο ότι ο Θεός παρακίνησε τον Δαβίδ να απαριθμήσει τον λαό, ενώ στο βιβλίο των Παραλειπομένων αναφέρεται ο διάβολος, πώς λοιπόν θα αποδειχθεί ότι η Θεία Γραφή συμφωνεί με τον εαυτό της; Επειδή ο Απόστολος ονομάζει τον διάβολο θεό αυτού του αιώνα, σύμφωνα με αυτό το νόημα πρέπει να εκληφθεί το χωρίο των Βασιλειών. Ή και με άλλον τρόπο: επειδή χωρίς την πρόνοια του Θεού τίποτα δεν γίνεται, αλλά τα πάντα συμβαίνουν είτε κατά ευδοκίαν, είτε κατ' οικονομίαν, είτε κατά συγχώρησιν, αυτό που είναι γραμμένο στις Βασιλείες, ότι δηλαδή ο Θεός τον παρακίνησε, είναι ευσεβές να το εννοήσουμε αντί του «παραχώρησε» (επέτρεψε), ενώ στα Παραλειπόμενα αναφέρει τον διάβολο ως αυτόν που ενέργησε και έγινε ο αίτιος. Εβδομήντα χιλιάδες, εξάλλου, είναι αυτοί που πέφτουν νεκροί, είτε όσοι βρέθηκαν με το μέρος του Αβεσσαλώμ είτε όσοι κατείχοντο από το πάθος της οίησης και της υπερηφάνειας. Κατά δε την πνευματική θεωρία, αυτό σημαίνει ότι κάθε Δαβίδ, ο οποίος γεννά λογισμό έπαρσης όχι από εσωτερική διάθεση αλλά από συναρπαγή, αφού μετανοήσει, παρακαλεί τον Θεό, και τότε νεκρώνονται οι λογισμοί που αφορούν τα χρονικά και πρόσκαιρα πράγματα· διότι ο αριθμός εβδομήντα υποδηλώνει τη χρονική κίνηση εξαιτίας του εβδομαδιαίου κύκλου. Γι' αυτόν τον λόγο, είναι προτιμότερο να αποφύγει κανείς την καταδίωξη από τους εχθρούς δαίμονες και τον λιμό της ακοής του λόγου του Κυρίου.

Σε όχι μικρό βαθμό κλονίζεται η βεβαιότητα όσων ειπώθηκαν και συγκεντρώθηκαν από εσένα, και απορρίπτεται η συγκατάθεση σε αυτά, εάν κάποιος εξετάσει όχι επιφανειακά, αλλά με προσοχή, όχι μόνο όσα περιέχονται στις θείες Γραφές, αλλά και δεν αποφύγει να αναλογιστεί τις μαζικές καταστροφές και πανωλεθρίες· όπως, για παράδειγμα, τις σφαγές στους πολέμους, τους φόνους κατά τις αλώσεις από τους εχθρούς, οι οποίοι δεν προκαλούνται με διάκριση ηλικίας ή φύλου, αλλά πλήττουν ομοιόμορφα όλους όσους βρεθούν απέναντι στο εχθρικό χέρι· τους πολύνεκρους θανάτους σε περιόδους λοιμών, τους ξαφνικούς καταχωσμούς από σεισμούς ή χάσματα της γης, ή τους καταποντισμούς σε ναυάγια. Αυτά ακριβώς ο Βασίλειος τα προσδιορίζει ως κοινές πληγές εθνών ή πόλεων, οι οποίες τιμωρούν την αμετρία του κακού και γίνονται για τον σωφρονισμό όσων επιζούν. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσαν να εναρμονιστούν με τις δογματικές σου θέσεις τα γεγονότα της ιστορίας του Δαβίδ, όταν μετά την απογραφή του λαού ακολούθησε η οργή του Θεού, και, ενώ απειλούνταν με τρεις οδυνηρές ποινές, επιτράπηκε στον τιμωρούμενο να επιλέξει εκείνη που φαινόταν ηπιότερη, και προτιμήθηκε, αντί για τριετή λιμό και τρίμηνη καταδίωξη από τους εχθρούς, ο τριήμερος θάνατος που επιφερόταν από αόρατο χέρι;

Παρόμοιο κάπως φαίνεται να είναι και το χωρίο: «προστέθηκε η οργή του Κυρίου στο να θυμώσει εναντίον του Ισραήλ, και υποκίνησε τον Δαβίδ εναντίον τους, λέγοντας: καταμέτρησε τον Ισραήλ». Διότι υποκινεί τον Δαβίδ στο να καταμετρήσει τον Ισραήλ, επειδή οφειλόταν στον Ισραήλ η οργή και η τιμωρία του δίκαιου Κριτή για όσα είχαν αμαρτήσει· και δεν είναι κάποιος άλλος αυτός που παρακινεί τον Δαβίδ, παρά Εκείνος που είχε οργιστεί με τον Ισραήλ και επρόκειτο να τους επιβάλει την ποινή. Διότι, βέβαια, για μεν την αμαρτία γνωρίζουμε ότι είμαστε εμείς οι ίδιοι αίτιοι, και τα θεία λόγια το επιβεβαιώνουν, για δε τα θλιβερά που μας συμβαίνουν εξαιτίας των αμαρτημάτων μας δημιουργός είναι η θεία απόφαση· διότι αποτελεί γνώρισμα του δίκαιου κριτή να προσαρμόζει την τιμωρία τους ανάλογα με τη βαρύτητα των έργων. Και τούτο διότι, από τη μια, αίτιοι της οργής είναι εκείνοι που αμάρτησαν, η δε οργή επέφερε σε αυτούς την τιμωρία, χρησιμοποιώντας ως μέσο τον Δαβίδ, στον οποίο εκείνοι προσέκρουσαν, επειδή και ο ίδιος είχε αμαρτήσει στον Θεό (καθώς έκανε την καταμέτρηση), αν και γρήγορα καταδίκασε τον εαυτό του πριν από τους άλλους· διότι λέει: «τον έτυψε τον Δαβίδ η καρδιά του, επειδή καταμέτρησε τον λαό». Αλλά για ποια παρανομία ήταν δίκαιο να υποστεί τότε ο λαός την τιμωρία;

Γι' αυτήν λοιπόν την αλληλοκτονία ήταν δίκαιο να υποστεί την τιμωρία ο Ισραήλ. Επειδή όμως έπρεπε να τιμωρηθεί, προβάλλεται ως μια προκαταρκτική αιτία της τιμωρίας το γεγονός ότι ο Δαβίδ παρακινήθηκε να κάνει απογραφή του λαού. Διότι το ότι η απογραφή του λαού δεν συγκαταλεγόταν στις βαρύτατες παραβάσεις, έστω κι αν τώρα παρατίθεται ως αιτία της τιμωρίας, το αποδεικνύει και η μεταγενέστερη απογραφή που έγινε από τον ίδιο τον Δαβίδ, κατά την οποία δεν του συνέβη κανένα κακό, και ούτε κατηγορήθηκε για κάποιο πονηρό έγκλημα ούτε επέσειρε κάποια ποινή. Αυτή δε η απογραφή έγινε προς το τέλος της ζωής του βασιλιά, όταν και υπολογίστηκε ο αριθμός των Λευιτών. Υποδηλώνοντας μάλιστα αυτό και η Γραφή, τοποθετεί τη φράση «και πρόσθεσε ο Κύριος οργή εναντίον του Ισραήλ» πριν από το «παρακίνησε τον Δαβίδ», καθοδηγώντας τρόπον τινά και αφυπνίζοντας τον ακροατή να αντιληφθεί ότι η οργή του Θεού δεν άναψε εξαιτίας της απογραφής του λαού, αλλά εξαιτίας της προηγούμενης στάσης, της τυραννίας και της αιματοχυσίας τους. Διότι το γεγονός ότι η οργή προηγείται της απογραφής υποδηλώνει πως η τιμωρία δεν επιβλήθηκε εξαιτίας της απογραφής. Παρακινείται δε ο ίδιος ο Δαβίδ και όχι κάποιος άλλος, επειδή ακριβώς εξαιτίας της δικής του αμαρτίας συνέβη η επανάσταση του Αβεσσαλώμ. «Επειδή», λέει, «φόνευσες και μοίχευσες, θα υποταχθείς μεν σε άλλους, αλλά επιπλέον και οι γυναίκες σου μπροστά στα μάτια σου θα δοθούν σε άλλους», πράγμα που ακριβώς πραγματοποιήθηκε με τον Αβεσσαλώμ.

Ωστόσο, το ρητό, το οποίο στη Β' Βασιλειών αναφέρει «παρακίνησε τον Δαβίδ», αυτό ακριβώς στο Α' Παραλειπομένων παρατίθεται ως «εξεγέρθηκε ο σατανάς εναντίον του Ισραήλ, και παρακίνησε τον Δαβίδ να απαριθμήσει τον λαό»· και αυτά δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, έστω κι αν φαίνεται έτσι. Διότι, από τη μία, η οργή του Θεού παρακίνησε τον Δαβίδ, δηλαδή τον κίνησε και τον αναστάτωσε προς την απαρίθμηση εξαιτίας της αποστασίας του λαού· από την άλλη, η λέξη «σατανάς» συνηθίζεται γενικά στην Αγία Γραφή να εκλαμβάνεται αντί για «χτύπημα» και «πειρασμός». Ώστε, αν ο Θεός δεν είχε οργιστεί, ο Δαβίδ δεν θα είχε παρακινηθεί, δηλαδή δεν θα είχε μεταστραφεί στη σκέψη να απαριθμήσει τον λαό· αν δε δεν είχε παρακινηθεί, δεν θα είχε επιπέσει στον Ισραήλ ο πειρασμός, δηλαδή ο σατανάς· διότι αυτό ακριβώς το γεγονός της απαρίθμησης λέγεται ότι είναι η αιτία του πειρασμού, αν και μάλλον η αποστασία γέννησε την αιτία. Επειδή και ο Μωυσής έκανε απαρίθμηση, και πάλι ο Δαβίδ μετά την πληγή, και σε καμία από αυτές τις απαριθμήσεις δεν επήλθε ούτε ψεγάδι ούτε πληγή. Ότι δε η λέξη «σατανάς» λαμβάνεται αντί του «πειρασμού» και του «χτυπήματος» είναι φανερό και από άλλα σημεία· διότι λέει: «και ήγειρε ως σατανά εναντίον του Ισραήλ τον Άδερ τον Ιδουμαίο»· και ο απόστολος Παύλος λέει: «μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος σατανά, για να με κολαφίζει», σαν να λέμε άγγελος και υπηρέτης πειρασμού και χτυπήματος, δηλαδή μέσω του οποίου έρχονται σε εμένα οι πειρασμοί και τα χτυπήματα.

Γράφει δε ο ίδιος θεσπέσιος άνδρας και προς κάποιον Χριστόφορο, τον οποίο ο ίδιος προσφωνεί οσιότατο, ο οποίος του είχε ζητήσει λύσεις σε ερωτήματα περί της Γραφής. Τα δε ερωτήματα είναι πρώτον μεν, πώς πρέπει να κατανοηθεί αυτό που αναφέρεται στο δεύτερο βιβλίο των Βασιλειών: «Και παρακίνησε ο Θεός τον Δαβίδ να καταμετρήσει τον λαό» και μετά από αυτό, επειδή τον καταμέτρησε, αγανάκτησε εναντίον του; Και επιλύει την απορία λέγοντας ότι η Γραφή πολλές φορές ονομάζει Θεό, όπως και Κύριο, όχι μόνο τον αληθινό Θεό, αλλά και τον ίδιο τον άρχοντα της πονηρίας. Διότι με αυτή τη σημασία λέει και ο Παύλος: «Στους οποίους ο θεός αυτού του αιώνος τύφλωσε τις καρδιές των απίστων». Και ο Σωτήρας: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε σε δύο κυρίους». Γι' αυτό και στο πρώτο βιβλίο των Παραλειπομένων αναφέρει απροκάλυπτα τον διάβολο ως εκείνον που παρακίνησε τον Δαβίδ να καταμετρήσει τον λαό. Εξάλλου, και το δικό μας αντίγραφο δεν περιέχει το χωρίο όπως αυτό που στάλθηκε από εσένα. Διότι έχει ως εξής: «Και άναψε και πάλι η οργή του Κυρίου στην Ιερουσαλήμ, και παρακίνησε τον Δαβίδ εναντίον τους» και τα εξής, ώστε να φαίνεται κάπως ότι εδώ λέγεται «οργή Κυρίου» εκείνος που στα Παραλειπόμενα ονομάστηκε διάβολος. Είτε όμως το ρητό έχει έτσι είτε όπως το έγραψες, νομίζω ότι η λύση έχει προκύψει φανερά και αναμφίβολα. Το ότι δε οι όροι Κύριος και Θεός είναι ομώνυμοι, και (όπως έχει λεχθεί πολλές φορές) χρησιμοποιούνται στην Αγία Γραφή και για τον αντίδικο, έχει μεν ειπωθεί, αλλά τίποτα δεν εμποδίζει να επιβεβαιωθεί και μέσα από άλλα χωρία.