Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ 3:10

Διαμορφώνοντας δε πάλι τη θεραπεία της, προσθέτει: «Σε αυτούς παραγγέλλουμε και τους παρακαλούμε, εργαζόμενοι με ησυχία, να τρώνε τον δικό τους άρτο»· και με τρόπο πιο επιπληκτικό συμπληρώνει λέγοντας: «Αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ούτε να τρώει». Εκπαιδευόμενοι από αυτά τα αποστολικά παραγγέλματα οι άγιοι Πατέρες στην Αίγυπτο, δεν επιτρέπουν σε καμία περίπτωση να μένουν αργοί οι μοναχοί, και μάλιστα οι νεότεροι, γνωρίζοντας ότι μέσω της υπομονής στην εργασία αποδιώχνουν την ακηδία, εξασφαλίζουν τη δική τους τροφή και βοηθούν όσους έχουν ανάγκη. Διότι δεν εργάζονται μόνο για τις δικές τους ανάγκες, αλλά από το δικό τους έργο χορηγούν στους ξένους και τους φτωχούς, σε όσους βρίσκονται στις φυλακές και σε όλους όσους έχουν ανάγκη, πιστεύοντας ότι η ευποιία τους γίνεται θυσία ευάρεστη στον Θεό. Και τούτο επίσης λένε οι Πατέρες, ότι αυτός που εργάζεται πολεμά με έναν δαίμονα και πολλές φορές θλίβεται από αυτόν· ενώ ο αργός αιχμαλωτίζεται από μύρια πνεύματα. Είναι καλό, εκτός από αυτά, να θυμηθούμε και έναν λόγο του αββά Μωυσή, του πλέον δόκιμου μεταξύ των Πατέρων, τον οποίο μου απηύθυνε. Διότι, αφού έμεινα για λίγο χρόνο στην έρημο, ενοχλήθηκα από την ακηδία, και όταν τον επισκέφθηκα, του λέω: «Επειδή ενοχλήθηκα φοβερά από την ακηδία και εξασθένησα πάρα πολύ, δεν απαλλάχθηκα από αυτήν, παρά μόνο όταν έφυγα και επισκέφθηκα τον αββά Παύλο».

Διότι δεν υπήρχαν ακόμη τότε στην Αίγυπτο τόσο πολλά μοναστήρια, ούτε γνώριζε καθόλου κανένας μοναχός τη μακρινή έρημο, αλλά καθένας από εκείνους που επιθυμούσαν να προσέξουν τον εαυτό τους ασκούνταν κατά μόνας, όχι μακριά από το χωριό του. Υπήρχε λοιπόν τότε στο διπλανό χωριό ένας γέροντας, ο οποίος από τη νεότητά του είχε ασκήσει τον μοναχικό βίο· βλέποντάς τον ο Αντώνιος, τον ζήλωσε προς το αγαθό. Και αρχικά άρχισε και ο ίδιος να διαμένει στους τόπους που βρίσκονταν έξω από το χωριό. Και από εκεί, αν άκουγε κάπου για κάποιον ενάρετο ασκητή, πήγαινε και τον αναζητούσε σαν τη σοφή μέλισσα· και δεν επέστρεφε προηγουμένως στον δικό του τόπο, παρά μόνον αν τον είχε δει, και αφού ελάμβανε από αυτόν κάτι σαν εφόδιο για την οδό της αρετής, επέστρεφε. Εκεί λοιπόν, διατρίβοντας κατά τα πρώτα στάδια, στερέωνε τον λογισμό του, ώστε να μην επιστρέφει η σκέψη του στα πράγματα των γονέων του, ούτε να αναπολεί τους συγγενείς, αλλά όλο του τον πόθο και όλη του τη σπουδή να τα αφιερώνει στην ένταση της ασκήσεως. Εργαζόταν λοιπόν με τα χέρια του, διότι είχε ακούσει: «Εκείνος που αργεί (δεν εργάζεται), ας μην τρώει»· και τα όσα αποκτούσε τα δαπανούσε, αφενός για τον άρτο του, και αφετέρου για όσους είχαν ανάγκη.

Και από εκεί, αν μάθαινε πού βρισκόταν κάποιος ενάρετος, πήγαινε και τον αναζητούσε σαν τη σοφή μέλισσα. Και δεν επέστρεφε στον τόπο του, εάν πρώτα δεν τον είχε συναντήσει και εάν δεν είχε λάβει από αυτόν κάτι σαν εφόδιο για την οδό της αρετής. Εκεί, λοιπόν, διατρίβοντας τον πρώτο καιρό, σταθεροποιούσε τη διάνοιά του, ώστε ούτε στην περιουσία των γονέων του να στρέφει την προσοχή του ούτε τους συγγενείς του να αναπολεί· αντίθετα, όλο τον πόθο και όλη την προθυμία του να τα αφιερώνει στην ένταση της ασκήσεως. Εργαζόταν μάλιστα με τα χέρια του, διότι είχε ακούσει το: «Ο αργόσχολος ας μην τρώει». Και από τον κόπο του, άλλα τα δαπανούσε για το ψωμί του και άλλα για όσους είχαν ανάγκη. Προσευχόταν δε συνεχώς, καθώς είχε μάθει ότι πρέπει κανείς να προσεύχεται κατ' ιδίαν αδιαλείπτως. Διότι πρόσεχε τόσο πολύ στην ανάγνωση των Γραφών, ώστε τίποτα από τα γεγραμμένα να μην πηγαίνει χαμένο, αλλά να τα συγκρατεί όλα και τελικά η μνήμη του να του χρησιμεύει αντί για βιβλία. Διάγοντας, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο τη ζωή του, ο Αντώνιος αγαπιόταν από όλους. Ο ίδιος δε υποτασσόταν ειλικρινά στους εναρέτους τους οποίους επισκεπτόταν, και μελετούσε μέσα του το ιδιαίτερο προτέρημα του καθενός ως προς τον ζήλο και την άσκηση.

Αυτόν, όμως, που έγινε δεκτός στην αδελφότητα και έπειτα αθέτησε την ομολογία του, πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε ως κάποιον που αμάρτησε απέναντι στον Θεό, ενώπιον του οποίου και προς τον οποίο κατέθεσε την ομολογία των υποσχέσεών του. «Εάν δε κάποιος αμαρτήσει προς τον Θεό», λέει η Γραφή, «ποιος θα προσευχηθεί για αυτόν;». Επειδή εκείνος που αφιέρωσε τον εαυτό του στον Θεό και έπειτα αποσκίρτησε σε άλλον βίο, έχει γίνει ιερόσυλος, εφόσον υπεξαίρεσε τον ίδιο του τον εαυτό και αφαίρεσε το ανάθημα του Θεού. Για τους ανθρώπους αυτούς είναι εύλογο να μην ανοίγει πλέον η θύρα των αδελφών, ούτε καν αν βρεθούν εκεί ως απλοί περαστικοί για λόγους στέγασης. Διότι ο αποστολικός κανόνας είναι σαφής και μας προστάζει να απομακρυνόμαστε από κάθε άτακτο αδελφό και να μην συναναστρεφόμαστε μαζί του, ώστε να ντραπεί.

Ότι οφείλει εκείνος που έχει τη δυνατότητα, εργαζόμενος, να μεταδίδει σε όσους έχουν ανάγκη. Διότι αυτός που δεν θέλει να εργάζεται, δεν κρίθηκε άξιος ούτε να τρώει.

Κεφάλαιο Ζʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Άξιος είναι ο εργάτης για την τροφή του. ΠΡΑΞΕΙΣ. Σε όλα σας υπέδειξα ότι, κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο, πρέπει να βοηθούμε τους αδυνάτους και να θυμόμαστε τα λόγια του Κυρίου, που ο ίδιος είπε: Μακάριο είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να λαμβάνει. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Εκείνος που κλέβει ας μην κλέβει πλέον· αλλά μάλλον ας κοπιάζει, εργαζόμενος το αγαθό με τα χέρια του, ώστε να έχει να μεταδίδει σε εκείνον που έχει ανάγκη. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ Βʹ. Όταν ήμασταν μαζί σας, σας παραγγέλλαμε τούτο: ότι εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει.

Ερώτηση ΙΔ΄. Περί εκείνων που αφιέρωσαν με ομολογία τον εαυτό τους στον Θεό και έπειτα επιχειρούν να αθετήσουν την ομολογία τους. Απόκριση. Καθέναν από αυτούς, αφού έγινε δεκτός στην αδελφότητα και έπειτα αθέτησε την ομολογία του, πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε ως άνθρωπο που αμάρτησε απέναντι στον ίδιο τον Θεό, ενώπιον του οποίου και προς τον οποίο κατέθεσε την ομολογία των υποσχέσεών του. «Εάν όμως κάποιος αμαρτήσει απέναντι στον Θεό», λέγει η Γραφή, «ποιος θα προσευχηθεί για αυτόν;». Διότι εκείνος που αφιέρωσε τον εαυτό του στον Θεό και έπειτα αποσκίρτησε σε άλλη ζωή, έγινε ιερόσυλος, αφού έκλεψε τον ίδιο του τον εαυτό και αφαίρεσε από τον Θεό το αφιέρωμα. Για αυτούς τους ανθρώπους είναι εύλογο να μην ανοίγει πλέον η θύρα των αδελφών, ούτε καν αν βρεθούν εκεί ως απλοί περαστικοί ζητώντας κατάλυμα. Διότι ο αποστολικός κανόνας είναι σαφής, καθώς μας παραγγέλλει να απομακρυνόμαστε από κάθε άτακτο και να μην συναναστρεφόμαστε μαζί του, ώστε να ντραπεί.

Και το πόσο μεγάλο κακό είναι η αργία, τι χρειάζεται να λέμε, εφόσον ο Απόστολος παραγγέλλει ξεκάθαρα, όποιος δεν εργάζεται ούτε και να τρώει; Όπως λοιπόν είναι αναγκαία στον καθένα η καθημερινή τροφή, έτσι είναι αναγκαία και η ανάλογη με τις δυνάμεις του εργασία. Διότι όχι μάταια ο Σολομών έγραψε επαινετικά: Δεν έφαγε ψωμί οκνηρίας. Και πάλι ο Απόστολος λέει για τον εαυτό του ότι: Ούτε φάγαμε δωρεάν ψωμί από κανέναν, αλλά με κόπο και μόχθο, εργαζόμενοι νύχτα και μέρα· αν και είχε το δικαίωμα, εφόσον κήρυττε το Ευαγγέλιο, να ζει από το Ευαγγέλιο. Και ο ίδιος ο Κύριος συνέδεσε την οκνηρία με την πονηρία, λέγοντας: Δούλε πονηρέ και οκνηρέ. Αλλά και ο σοφός Σολομών όχι μόνο επαινεί αυτόν που εργάζεται με όσα προαναφέρθηκαν, αλλά και ελέγχει τον οκνηρό συγκρίνοντάς τον με τα πιο μικρά ζώα, λέγοντας: Πήγαινε στο μυρμήγκι, οκνηρέ. Επομένως, πρέπει να φοβόμαστε μήπως μας καταλογιστεί αυτό κατά την ημέρα της κρίσεως από Εκείνον που μας έδωσε τη δύναμη για εργασία, ο Οποίος και απαιτεί εργασία ανάλογη με αυτή τη δύναμη. Διότι, όπως λέει, σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα ζητήσουν από αυτόν περισσότερα.

Διότι εκείνοι κάθονται σαν κηφήνες που «δεν εργάζονται καθόλου, αλλά ασχολούνται με μάταια πράγματα» και ούτε καν γνωρίζουν εκείνους προς τους οποίους απευθύνεται ο άγιος απόστολος, ο οποίος λέγει, σαν να γνώριζε προφητικά, ότι δεν προέρχονται από τη διδασκαλία του Θεού, αλλά ως κάποιοι κεραυνοβολημένοι από τον διάβολο, αργόσχολοι και αυθάδεις στα κακά· διότι διακηρύσσει λέγοντας: «όποιος δεν εργάζεται, ούτε να τρώει», ώστε να καταρρίψει το πρόσχημα αυτών των άεργων. Προτρέπουν, λοιπόν, τους κατηχουμένους τους να τους τρέφουν πλουσιοπάροχα. Και εκείνοι προσφέρουν κάθε τι αναγκαίο στους εκλεκτούς τους, ώστε δήθεν να φανεί ευσεβής αυτός που τρέφει τις εκλεγμένες ψυχές. Αυτοί, πάλι, που τα έλαβαν, όσο γελοίο κι αν είναι να το πει κανείς, με την πρόφαση ότι θα προσευχηθούν υπέρ εκείνων που τα προσέφεραν, μάλλον ρίχνουν σχεδόν κατάρα σε αυτούς, επιμαρτυρώντας τους περισσότερο κακία παρά αγαθότητα. Διότι ισχυρίζονται τα εξής: «Εγώ δεν σε έσπειρα, δεν σε θέρισα, δεν σε άλεσα, δεν σε έβαλα στον φούρνο. Άλλος το έφερε, και εγώ το έφαγα. Είμαι αναίτιος». Και με αυτόν τον τρόπο παρουσίασαν μάλλον ως κακοποιούς εκείνους που τους τρέφουν. Και αυτό είναι αληθές. Διότι αυτός που αρνείται τον Θεό, τον δημιουργό των πάντων, δεν θα έπρεπε να τρέφεται από τα δημιουργήματα του Θεού, παρά μόνον κατ' ειρωνείαν. Αυτοί λοιπόν δεν κόβουν το σταφύλι, αλλά το τρώνε, ώστε να αποδειχθεί περίτρανα ότι διακατέχονται μάλλον από μέθη παρά από κατανόηση της αλήθειας. Διότι, ποιο είναι το χειρότερο;

Διότι κάποιοι από τους δικούς μας αδελφούς και ορθοδόξους, μη γνωρίζοντας το μέτρο της εν Χριστώ πολιτείας, η οποία παραγγέλλει να αποτάσσεται κανείς τον κόσμο, να αποξενώνεται από τα δικά του κτήματα και χρήματα, να πωλεί τα υπάρχοντά του και να τα μοιράζει στους φτωχούς, να παίρνει τον σταυρό και να τον ακολουθεί αληθινά, να μην είναι αργός ούτε άεργος και να τρώει παράκαιρα, ούτε να μοιάζει με τον κηφήνα των μελισσών, «αλλά να εργάζεται με τα ίδια του τα χέρια», όπως ακριβώς και ο άγιος απόστολος Παύλος, ο οποίος αποτάχθηκε μεν τον κόσμο και ήταν κήρυκας της αλήθειας, όμως «τα χέρια του δεν επαρκούσαν μόνο για τον ίδιο, αλλά και για όσους βρίσκονταν μαζί του»· και τούτο παρόλο που εκείνοι δεν ήταν αργόσχολοι, αλλά βρίσκονταν μαζί του κατά την εργασία· όπως κάπου καυχάται λέγοντας και διδάσκοντας σαφέστατα «εκείνος που δεν εργάζεται, ούτε να τρώει» — κάποιοι λοιπόν από τους προειρημένους αδελφούς, σαν να είχαν διδαχθεί τάχα, για να το πω έτσι, από τον Μάνη που ανέβηκε από την Περσία, (υιοθέτησαν αντιλήψεις) οι οποίες δεν έπρεπε να υφίστανται. Μάλλον λοιπόν ο θείος λόγος παραγγέλλει να προσέχουμε τέτοιου είδους ανθρώπους που δεν εργάζονται καθόλου. Διότι ο λόγος που ειπώθηκε από τον Σωτήρα έχει πλανήσει τη διάνοια ορισμένων: «να εργάζεστε όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για την τροφή που μένει εις ζωήν αιώνιον».

Εάν, λοιπόν, εκείνοι που αναστράφηκαν στα παλαιά γράμματα προσήλθαν σε μια νέα ελπίδα προσδοκώντας τον Χριστό, όπως διδάσκει ο Κύριος λέγοντας: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος· και ο Αβραάμ, ο πατέρας σας, αγαλλίασε για να δει την ημέρα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε· διότι πριν να υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι». Πώς θα μπορέσουμε εμείς να ζήσουμε χωρίς αυτόν, τον οποίο και οι προφήτες, όντες δούλοι, με το Πνεύμα προείδαν και τον ανέμεναν ως διδάσκαλο και τον προσδοκούσαν ως Κύριο και Σωτήρα, λέγοντας: «Αυτός θα έρθει και θα μας σώσει»; Ας μην τηρούμε, λοιπόν, πια το Σάββατο ιουδαϊκώς, χαιρόμενοι τις αργίες· διότι όποιος δεν εργάζεται, ας μην τρώει· και πάλι: Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα φας το ψωμί σου, λένε τα ιερά λόγια.

Πολύ είναι το ψύχος, και ο φτωχός είναι ριγμένος στο έδαφος φορώντας κουρέλια, νεκρωμένος από το κρύο, χτυπώντας τα δόντια του, και με την όψη και την εμφάνισή του είναι ικανός να προκαλέσει τη συμπόνια· εσύ όμως, ενώ θερμαίνεσαι και μεθάς, τον προσπερνάς. Και πώς αξιώνεις από τον Θεό να σε ελευθερώσει, όταν βρεθείς σε συμφορά; Πολλές φορές μάλιστα λες και τούτο: «Εγώ, εάν βρισκόμουν στη θέση Του και έβρισκα κάποιον που αμάρτησε πολύ, θα τον συγχωρούσα, και ο Θεός δεν συγχωρεί;». Μην το λες αυτό· διότι εσύ, εκείνον που δεν σου έχει φταίξει σε τίποτα, τον οποίον μπορείς να απαλλάξεις από τα δεινά του, τον παραβλέπεις. Εάν λοιπόν εσύ αδικείς έναν τέτοιον άνθρωπο, πώς ο Θεός θα συγχωρήσει εσένα που αμαρτάνεις εναντίον Του; Άραγε δεν είναι αυτά άξια της γέεννας; Και τι το παράξενο; Ένα σώμα πολλές φορές νεκρό και αναίσθητο, που δεν αισθάνεται πλέον την τιμή, το τυλίγεις με αμέτρητα και ποικίλα και ολόχρυσα ενδύματα· ενώ εκείνο που πονά και καταπονείται και βασανίζεται και καταβάλλεται από την πείνα και το ψύχος το παραβλέπεις, και ικανοποιείς περισσότερο την κενοδοξία σου, παρά τον φόβο του Θεού. Και μακάρι το κακό να σταματούσε εδώ· αλλά αμέσως εκτοξεύεις κατηγορίες εναντίον αυτού που σε πλησιάζει: «Γιατί δεν εργάζεται;», λες· «και γιατί τρέφεται μένοντας αδρανής;». Πες μου, εσύ άραγε εργαζόμενος απέκτησες όσα έχεις, και όχι παραλαμβάνοντας την πατρική κληρονομιά; Αλλά κι αν ακόμη εργάζεσαι, γι' αυτόν τον λόγο κατακρίνεις τον άλλον; Δεν ακούς τον Παύλο που λέει: «Εσείς όμως μην αποκάμετε να πράττετε το καλό»; Διότι, αφού είπε: «Όποιος δεν εργάζεται, ας μην τρώει», πρόσθεσε έπειτα τούτο. «Μα είναι απατεώνας», λες.

Αλλά με κόπο και μόχθο, εργαζόμενοι νύχτα και ημέρα για να μην επιβαρύνουμε κανέναν από εσάς. Όχι επειδή δεν έχουμε το δικαίωμα, αλλά για να δώσουμε τους εαυτούς μας ως πρότυπο σε εσάς, ώστε να μας μιμείστε. Διότι, και όταν ήμασταν μαζί σας, αυτό σας παραγγέλναμε: ότι εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει.

βʹ. Πρόσεξε πώς στην πρώτη επιστολή ομιλεί κάπως πιο ήπια για αυτά τα ζητήματα, όπως όταν λέει: «Σας παρακαλούμε δε, αδελφοί, να περισσεύετε περισσότερο και να φιλοτιμείσθε», και πουθενά δεν λέει: «Παραγγέλλουμε», ούτε: «Στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», πράγμα το οποίο ήταν φοβερό και ενείχε κίνδυνο, αλλά λέει «να περισσεύετε και να φιλοτιμείσθε», το οποίο είναι χαρακτηριστικό εκείνου που προτρέπει προς την αρετή. «Για να συμπεριφέρεστε», λέει, «με ευσχημοσύνη»· εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο, αλλά: «Αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται», λέει, «ούτε και να τρώει».

Τι λοιπόν, λέει, αν, ενώ του παρέχουμε εμείς αφθονία, εκείνος εξακολουθεί να αδρανεί; Γι' αυτή την περίπτωση, λέει, ανέφερα ένα ήπιο φάρμακο, το «να απομακρύνεστε από αυτόν», δηλαδή να μην του δίνετε θάρρος και παρρησία, αλλά να του δείχνετε ότι είστε οργισμένοι. Και αυτό δεν είναι μικρό πράγμα. Διότι τέτοια πρέπει να είναι η επιτίμηση προς τον αδελφό, εάν βεβαίως θέλουμε πραγματικά να τον διορθώσουμε. Δεν αγνοούμε τους τρόπους της επιτιμήσεως. Πες μου, δηλαδή, αν είχες σαρκικό αδελφό, άραγε θα αδιαφορούσες βλέποντάς τον να λιώνει από την πείνα; Εγώ τουλάχιστον δεν το νομίζω· αλλά ίσως να τον συνετίζες κιόλας. «Αν όμως κάποιος δεν υπακούει στον λόγο μας μέσω της επιστολής». Δες την ταπεινοφροσύνη του Παύλου· δεν είπε: «Όποιος παρακούει, εμένα παρακούει»· αλλά το υπονοεί ήρεμα. «Αυτόν να τον σημειώνετε». Προτρέπει, επομένως, να το κάνουν αυτό φανερά. «Να μη συναναστρέφεστε μαζί του». Και αυτή δεν είναι μικρή παιδαγωγία. Έπειτα πάλι λέει: «Για να ντραπεί». Έτσι δεν αφήνει την τιμωρία να προχωρήσει περισσότερο. Διότι, όπως ακριβώς, όταν είπε «Αν κάποιος δεν εργάζεται, ούτε να τρώει», επειδή φοβήθηκε μήπως πεθάνουν από την πείνα, πρόσθεσε «Εσείς όμως μην αποκάμετε να κάνετε το καλό»· έτσι και εδώ, αφού είπε «Να απομακρύνεστε» και «Να μη συναναστρέφεστε μαζί του», έπειτα, επειδή φοβήθηκε μήπως αυτό το ίδιο τον αποκόψει από την αδελφότητα (διότι όποιος απελπιστεί για τον εαυτό του θα καταστραφεί γρήγορα, αν δεν απολαμβάνει την οικειότητα της παρρησίας), πρόσθεσε: «Και να μην τον θεωρείτε ως εχθρό, αλλά να τον νουθετείτε ως αδελφό». Με αυτό δείχνει ότι όρισε μεγάλη τιμωρία εναντίον του, το να τον στερήσουν δηλαδή από την παρρησία της επικοινωνίας.

Έτσι έπραξε και ο Παύλος· διότι, αφού είπε, «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει», προσθέτει λέγοντας: «Εσείς όμως μην αποκάμετε να κάνετε το καλό». Αν και φαίνεται ότι αυτά τα προστάγματα είναι αντίθετα. Διότι, εάν δεν πρέπει να τρώνε όσοι αδρανούν, πώς παραγγέλλεις να τους κάνουν το καλό; Αλλά δεν υπάρχει αντίφαση· μη γένοιτο. Διότι γι' αυτόν τον λόγο, λέει, είπα ότι, «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει», όχι για να αποτρέψω από την ελεημοσύνη εκείνους που πρόκειται να προσφέρουν, αλλά για να απομακρύνω από την αδράνεια εκείνους που ζουν μέσα στην αδράνεια.

Το να πει, λοιπόν, «ούτε να τρώει», παρακινεί εκείνους σε εργασία με τον φόβο της απειλής· το να πει όμως, «μην αποκάμνετε πράττοντας το καλό», παρακινεί τούτους σε ελεημοσύνη με την ωφελιμότητα της προτροπής. Διότι, για να μην κλείσουν τα χέρια τους μερικοί, ακούγοντας την απειλή που διατυπώθηκε εναντίον εκείνων, τους παροτρύνει σε φιλανθρωπία, λέγοντας: «Μην αποκάμνετε πράττοντας το καλό». Ώστε, ακόμη και σε εκείνον που αδρανεί εάν δώσεις, καλό έπραξες.

Θ΄. Αυτό το κατέστησε σαφές και στα όσα ακολουθούν. Διότι, αφού είπε: «Εάν κάποιος δεν υπακούει στον λόγο μας μέσω της επιστολής, αυτόν να τον επισημαίνετε και να μη συναναστρέφεσθε μαζί του»· και αφού τον απέκοψε από την ιερή αυλή, πάλι τον συνδέει με διαφορετικό τρόπο, οικειώνοντας και συνδέοντας μαζί του τις διάνοιες εκείνων που τον απέκοψαν. Πρόσθεσε, λοιπόν, λέγοντας: «Να μην τον θεωρείτε», λέγει, «ως εχθρό, αλλά ως αδελφό». Όπως, επομένως, όταν είπε: «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, μήτε να τρώει», παρήγγειλε πάλι στους κυρίους να επιδεικνύουν πολλή πρόνοια γι' αυτούς· έτσι και εδώ, λέγοντας: «Μη συναναστρέφεσθε μαζί του», δεν απέτρεψε τους ακροατές από το να τον φροντίζουν, αλλά αντίθετα τους προέτρεψε να τον συνδράμουν θερμά, προσθέτοντας και λέγοντας: «Και να μην τον θεωρείτε ως εχθρό, αλλά ως αδελφό». Χωρίστηκες από τη συναναστροφή μαζί του, αλλά ας μη χωριστείς από τη μέριμνά του· τον απέκοψες από τη σύναξη, μην τον αποκόψεις από την αγάπη.

δ΄. Αυτά όμως τα λέγω, όχι για να επιβάλω την αργία· μη γένοιτο· αλλά διότι επιθυμώ διακαώς όλοι να εργάζονται, επειδή η αργία δίδαξε κάθε κακία. Σας παρακαλώ, όμως, να μην είστε ανελεήμονες ούτε σκληροί. Επειδή και ο Παύλος, αφού απηύθυνε μύριες μομφές και είπε: «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει», δεν περιορίστηκε σε αυτό, αλλά πρόσθεσε: «Εσείς όμως μην αποκάμετε να πράττετε το καλό». Και όμως, αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους. Διότι, εάν τους διέταξες να μην τρώνε, πώς προτρέπεις εμάς να τους δίνουμε;

Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει άνθρωπος που να επιθυμεί απλώς να εξευτελίζεται· και μύριες αντιρρήσεις να προβάλουν κάποιοι, εγώ ποτέ δεν θα δεχόμουν να πειστώ ότι ένας άνθρωπος που ζει μέσα στην αφθονία θα επέλεγε να επαιτεί. Κανείς, λοιπόν, ας μην μας παραπλανά. Αλλά ακόμη κι αν ο Παύλος λέει: «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει», τα λέει αυτά προς εκείνους· προς εμάς όμως δεν λέει αυτό, αλλά το αντίθετο: «Μην αποκάμνετε να πράττετε το καλό».

Και αυτά ο Μωυσής, αναγκασμένος, τα είπε αργότερα, λέγοντας τα εξής: «Μήπως εγώ τους συνέλαβα στην κοιλιά μου, ώστε μου λες: Σήκωσέ τους, όπως θα σήκωνε η παραμάνα το βρέφος που θηλάζει στον κόρφο της;» Αυτά συμβαίνουν και στα σπίτια· και πολλές φορές ο πατέρας επιπλήττει ιδιαιτέρως τον παιδαγωγό που φέρθηκε σκληρά στο παιδί, λέγοντας: «Μην είσαι τραχύς, ούτε σκληρός»· στον νέο όμως λέει τα αντίθετα: «Ακόμη κι αν σε επιπλήττει άδικα, κάνε υπομονή»· αποκομίζοντας μέσα από τα αντίθετα ένα χρήσιμο αποτέλεσμα. Έτσι και ο Παύλος, σε αυτούς που ήταν υγιείς και ζητιάνευαν έλεγε: «Αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ούτε να τρώει», για να τους ωθήσει στην εργασία· ενώ σε εκείνους που μπορούσαν να δείξουν έλεος: «Εσείς όμως, κάνοντας το καλό, μην αποκάμνετε», για να τους οδηγήσει στην ελεημοσύνη. Έτσι, και όταν συμβούλευε εκείνους που προέρχονταν από τα έθνη, στην προς Ρωμαίους Επιστολή, να μην υπερηφανεύονται έναντι των Ιουδαίων, και έφερε ως παράδειγμα την αγριελιά, φαίνεται να λέει άλλα σε αυτούς και άλλα σε εκείνους. Ας μην ξεπέσουμε λοιπόν στη σκληρότητα, αλλά ας ακούσουμε τον Παύλο που λέει: «Κάνοντας το καλό, μην αποκάμνετε»· ας ακούσουμε τον Δεσπότη που λέει: «Σε καθέναν που σου ζητάει, δίνε»· και, «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Μολονότι είπε πολλά, πουθενά δεν έθεσε αυτό το μέτρο σύγκρισης, παρά μόνο στην περίπτωση της ευσπλαχνίας.

Και κάποιος άλλος προφήτης έπασχε διαρκώς στους οφθαλμούς· αλλά δεν ήταν εξαιτίας αυτού κακός, τουναντίον προφήτευε και προέβλεπε τα μέλλοντα, και σε τίποτα η ασθένεια δεν στάθηκε εμπόδιο στην αρετή του. Αλλά ούτε και η υγεία είναι από μόνη της κάτι το καλό, εάν δεν τη χρησιμοποιεί κανείς όπως πρέπει, αλλά τη χρησιμοποιεί για πονηρά έργα ή για ανόητη οκνηρία· διότι ούτε και αυτό είναι χωρίς ευθύνη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει». Αλλά αυτά συγκαταλέγονται στα ενδιάμεσα πράγματα, τα οποία, ανάλογα με εκείνους που τα χρησιμοποιούν, γίνονται πότε το ένα και πότε το άλλο. Και τι χρειάζεται να μιλάμε για υγεία, για ασθένεια, για πλούτο και για φτώχεια; Διότι αυτό το ίδιο που στους πολλούς φαίνεται ότι είναι το κορυφαίο των αγαθών και το αποκορύφωμα των κακών, ο θάνατος, εννοώ, και η ζωή, ούτε αυτά καθαυτά είναι απολύτως τέτοια, αλλά και αυτά ανήκουν στα ενδιάμεσα πράγματα, και γίνονται είτε το ένα είτε το άλλο ανάλογα με την προαίρεση εκείνων που τα χρησιμοποιούν. Τι εννοώ με αυτό; Το να ζει κανείς είναι καλό, όταν χρησιμοποιεί τη ζωή του όπως πρέπει· όταν όμως τη χρησιμοποιεί για αμαρτήματα και παρανομίες, δεν θα είναι πλέον καλό, αλλά θα ήταν προτιμότερο για έναν τέτοιο άνθρωπο να πεθάνει. Από την άλλη πλευρά, αυτό που σε πολλούς φαίνεται ότι πρέπει να αποφεύγεται, μπορεί να γίνει αιτία αμέτρητων αγαθών, όταν έχει την πρέπουσα αιτία. Και αυτό το φανερώνουν οι μάρτυρες, οι οποίοι είναι μακαριότεροι από όλους ακριβώς εξαιτίας του θανάτου τους.

Εκείνος που κατέχει προσωπικό αντικείμενο χωρίς τη συγκατάθεση του πνευματικού του πατέρα, ας του αφαιρεθεί και ας του επιβληθεί επιτίμιο σαράντα ημερών. Εκείνος που δεν εργάζεται ας μην τρώει, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο· εάν εργάζεται μετρίως, μετρίως και ας τρώει. Εκείνος που τρώει και πίνει άμετρα δεν υπηρετεί τον Κύριο, αλλά θεοποιεί την ίδια του την κοιλιά.

ΣΤ'. Αυτά όμως δεν τα λέω τώρα τυχαία, αλλά επειδή πολλοί πολλές φορές γίνονται υπερβολικά σχολαστικοί απέναντι σε όσους έχουν ανάγκη, εξετάζοντας την πατρίδα, τον βίο, τον χαρακτήρα, το επάγγελμα και την καλή σωματική τους κατάσταση, προσάπτοντάς τους κατηγορίες και απαιτώντας χίλιες δυο εξηγήσεις για την υγεία τους. Εξαιτίας αυτού, μάλιστα, πολλοί προσποιήθηκαν σωματικές αναπηρίες, για να κάμψουν τη δική μας ωμότητα και απανθρωπιά με το δράμα αυτής της συμφοράς. Και το να προβάλλει κανείς αυτές τις κατηγορίες όταν είναι καλοκαίρι, αν και είναι φοβερό, δεν είναι τόσο φοβερό· το να γίνεται όμως κανείς τόσο ωμός και απάνθρωπος κριτής μέσα στην παγωνιά και το ψύχος, και να μην απονέμει καμία συγκατάβαση σε όσους δεν εργάζονται, δεν ξεπερνά άραγε κάθε όριο ωμότητας; «Τι νομοθετούσε λοιπόν ο Παύλος», θα πει κάποιος, «όταν έγραφε στους Θεσσαλονικείς: "Αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει";»

«Αλλά εγώ έχω πατρική κληρονομιά», λέει κάποιος. Επειδή λοιπόν αυτός είναι φτωχός, και προέρχεται από φτωχούς, και δεν είχε εύπορους προγόνους, είναι δίκαιο να χαθεί, πες μου; Γι' αυτό ακριβώς, λοιπόν, θα άξιζε περισσότερο να ελεηθεί και να τον σπλαχνιστούν εκείνοι που έχουν. Διότι εσύ μεν, ενώ περνάς πολλές φορές ολόκληρη την ημέρα σου στα θέατρα, ή σε συγκεντρώσεις και συναναστροφές που δεν προσφέρουν κανένα κέρδος, και κακολογείς αναρίθμητους ανθρώπους, νομίζεις ότι δεν κάνεις τίποτε το φοβερό, ούτε ότι αδρανείς· αυτόν όμως τον άθλιο και ταλαίπωρο, που αναλώνει όλη την ημέρα του σε ικεσίες, σε δάκρυα, σε μύριες ταλαιπωρίες, τον κρίνεις, και τον σύρεις στο δικαστήριο, και του ζητάς ευθύνες; Και πώς συμβαδίζουν αυτά με την ανθρώπινη λογική, πες μου; Ώστε, όταν λες: «Τι θα πούμε λοιπόν στον Παύλο;», να μη λες αυτά τα λόγια απευθυνόμενος στους φτωχούς, αλλά στον ίδιο σου τον εαυτό. Εξάλλου, μην αναγινώσκεις μόνο την απειλή, αλλά και τη συγκατάβαση· διότι αυτός που είπε: «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε να τρώει», πρόσθεσε: «Εσείς όμως, αδελφοί, μην αποκάμετε να κάνετε το καλό». Αλλά ποια είναι η ευλογοφανής δικαιολογία τους; «Είναι κάποιοι δραπέτες», λέει, «και ξένοι, και κακοποιοί, οι οποίοι, έχοντας εγκαταλείψει τις πατρίδες τους, συρρέουν στη δική μας πόλη». Γι' αυτό λοιπόν αγανακτείς, πες μου, και καταστρέφεις το στεφάνι της πόλης, επειδή όλοι τη θεωρούν κοινό λιμάνι, και προτιμούν την ξένη πόλη από εκείνη που τους γέννησε;

Και αν ο ίδιος, αν και κηρύττει το Ευαγγέλιο, εργάζεται, πόσο μάλλον πρέπει να εργάζονται οι άλλοι; «Όχι επειδή δεν έχουμε το δικαίωμα, αλλά για να δώσουμε τους εαυτούς μας ως υπόδειγμα σε εσάς, ώστε να μας μιμείστε. Διότι, όταν ήμασταν κοντά σας, αυτό σας παραγγέλλαμε: ότι αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ούτε να τρώει. Διότι ακούμε ότι κάποιοι ζουν ανάμεσά σας με τρόπο άτακτο, χωρίς να εργάζονται καθόλου, αλλά είναι αργόσχολοι και ασχολούνται με περιττά πράγματα. Σε αυτούς, λοιπόν, παραγγέλλουμε και τους παρακαλούμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, να εργάζονται με ησυχία και να τρώνε το δικό τους ψωμί.» «Διότι ο Κύριος διέταξε σε εκείνους που κηρύττουν το Ευαγγέλιο, να ζουν από το Ευαγγέλιο.» «Εσείς όμως, αδελφοί, μην αποκάμετε να κάνετε το καλό.» Είτε τους μιλάει εμμέσως περί ελεημοσύνης, είτε εννοεί το εξής: Μην αποκάμνετε να νουθετείτε εκείνους που δεν θέλουν να εργάζονται. Διότι αυτό σημαίνει να κάνει κανείς το καλό: όταν εξαλείφει μια κακή συνήθεια μέσω των προτροπών. «Εάν δε κάποιος δεν υπακούει στα λόγια της επιστολής μας, αυτόν να τον επισημαίνετε και να μη συναναστρέφεστε μαζί του, για να ντραπεί· και να μην τον θεωρείτε εχθρό, αλλά να τον νουθετείτε ως αδελφό. Και ο ίδιος ο Κύριος της ειρήνης.» Φαίνεται πως η τιμωρία για όσους δεν υπακούουν είναι ελαφριά· συγκαταλέγεται, όμως, στις πολύ βαριές. Διότι, από το να ζει κανείς στην απομόνωση, έστω και αν βρίσκεται στο μέσο της πόλης, τι πιο βαρύ υπάρχει;

Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε πώς πρέπει να μας μιμείστε. Δεν φάγαμε δωρεάν ψωμί από κανέναν, αλλά εργαζόμενοι με κόπο και μόχθο νύχτα και μέρα, για να μην επιβαρύνουμε κανέναν από εσάς. Όχι επειδή δεν έχουμε το δικαίωμα, αλλά για να σας δώσουμε τους εαυτούς μας ως πρότυπο, ώστε να μας μιμείστε. Διότι και όταν ήμουν μαζί σας, σας δίναμε αυτή την παραγγελία, ότι αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει. Επειδή ακούμε ότι κάποιοι ανάμεσά σας ζουν άτακτα, χωρίς να εργάζονται καθόλου. Σας παραγγέλνουμε, λοιπόν, εν Κυρίω Ιησού Χριστώ, ώστε, εργαζόμενοι με ησυχία, να τρώνε το δικό τους ψωμί.» Διότι άτακτους ο Απόστολος ονομάζει αυτούς που δεν εργάζονται.

Διότι ο άτακτος είναι και ανευλαβής, και προπετής στα λόγια, και πρόθυμος για λοιδορία, και ακατάλληλος για ησυχία, και δούλος της ακηδίας. Παραγγέλλει, λοιπόν, να απομακρύνονται από αυτόν, δηλαδή να τον αποφεύγουν όπως μια λοιμώδη νόσο. «Δεν φάγαμε δωρεάν ψωμί από κανέναν, αλλά εργαζόμενοι με κόπο και μόχθο νύχτα και μέρα, για να μην επιβαρύνουμε κανέναν». Ο διδάσκαλος των εθνών, ο κήρυκας του Ευαγγελίου, αυτός που ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αυτός που λέει ότι ο Κύριος έχει προστάξει σε όσους κηρύττουν το Ευαγγέλιο να ζουν από το Ευαγγέλιο, δείχνει έπειτα σαφέστερα τη βλάβη που γεννιέται· διότι από την αργία προέρχεται η περιέργεια, και από την περιέργεια η αταξία, και από την αταξία κάθε κακία: «Εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει». Διότι δεν εργάζονται μόνο για τις δικές τους ανάγκες, αλλά από τη δική τους εργασία χορηγούν τα αναγκαία και σε ξένους, και σε φτωχούς, και σε όσους βρίσκονται στις φυλακές, πιστεύοντας ότι μια τέτοια αγαθοεργία αποτελεί θυσία άγια και ευπρόσδεκτη στον Θεό.

Εκεί θα υπάρχει ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων.» Όταν ήμουν μαζί σας, σας παράγγειλα τούτο: ότι εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει. Διότι ακούμε ότι μερικοί ανάμεσά σας ζουν άτακτα, χωρίς να εργάζονται καθόλου, αλλά καταγίνονται με περιττά πράγματα. Σε αυτούς λοιπόν παραγγέλλουμε και τους προτρέπουμε στο όνομα του Κυρίου Ιησού Χριστού, να εργάζονται με ησυχία και να τρώνε τον δικό τους άρτο.» Η αργία είναι αιτία κακουργίας. —Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό νόσημα της οκνηρής και ράθυμης ψυχής: το να βλέπει όνειρα ενώ το σώμα βρίσκεται σε εγρήγορση.

Η δε αφή των χεριών δεν δόθηκε από τον Θεό για να αγγίζουμε δόλια και βλαβερά και να μολύνονται με κλοπές και πλεονεξίες ή για να φονεύουμε δι' αυτών ή να χτυπάμε ανηλεώς με πολλή σκληρότητα, αλλά άλλοτε μεν για να τα υψώνουμε με οσιότητα στην προσευχή, κατά τον θείο απόστολο, και πάλι μαζί με τα γόνατα να τα στηρίζουμε στο έδαφος, άλλοτε δε για να εργαζόμαστε και να εξυπηρετούμε τον εαυτό μας ή και τους άλλους κατά το δυνατόν, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, ο οποίος λέει πάλι «τις ανάγκες μου και τις ανάγκες εκείνων που ήταν μαζί μου εξυπηρέτησαν αυτά τα χέρια» και ότι «πρέπει να ησυχάζετε και να φροντίζετε για τις υποθέσεις σας και να εργάζεστε με τα χέρια σας»· «εάν δε κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ας μην τρώει», λέει.

«Αλλά και οι άγιοι Πατέρες», λέει, «έκαναν εργόχειρο, και ο θείος απόστολος εξυπηρετούσε τις ανάγκες του και τις ανάγκες αυτών που ήταν μαζί του με τα ίδια του τα χέρια, όπως λέει ο ίδιος, και "αν κάποιος", λέει, "δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει", και "ακούμε ότι κάποιοι ανάμεσά σας ζουν άτακτα, χωρίς να εργάζονται καθόλου, αλλά περιεργάζονται τα ξένα" και "αυτούς να τους επισημαίνετε και να μη συναναστρέφεστε μαζί τους". Αλλά και στον Αδάμ έδωσε εντολή ο Θεός, ακόμη και πριν από την παράβαση, να εργάζεται και να φυλάει τον θείο παράδεισο. Και αν πριν από την παράβαση έχει επιβληθεί η εργασία, πώς μετά την παράβαση δεν πρέπει να εργάζεται κανείς; Άραγε ο θείος απόστολος και οι Πατέρες μας, επειδή εργάζονταν, παρέβησαν την εντολή που λέει "μη μεριμνάτε τι θα φάτε και τι θα πιείτε και τι θα ντυθείτε";

Ενώ δε ο μακάριος Παύλος κήρυττε το σωτήριο κήρυγμα και δίδασκε τη ζωοποιό διδασκαλία, εμφανίστηκαν ψευδοδιδάσκαλοι, οκνηροί και κοιλιόδουλοι, οι οποίοι, αποφεύγοντας την εργασία, ήθελαν να τρέφονται από τον λαό, δήθεν ως δάσκαλοι. Και για αυτούς, ο θείος απόστολος, γράφοντας στους μαθητές, έδινε την εξής οδηγία: «Ακούμε ότι κάποιοι ανάμεσά σας ζουν άτακτα, χωρίς να εργάζονται καθόλου, αλλά αργοσχολούν» και αυτούς «να τους επισημαίνετε και να μην συναναστρέφεστε μαζί τους» και «εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει».

Γι' αυτό και ο μέγας Παύλος (όταν δε λέμε τον Παύλο, εννοούμε τον Χριστό, όπως λέει ο Χρυσόστομος), γι' αυτό, λέω, και ο Παύλος, το στόμα του Χριστού, γνωρίζοντας αυτόν τον σκοπό του Κυρίου, όχι μόνο ο ίδιος εργαζόταν νύχτα και μέρα για να καλύπτει τις δικές του ανάγκες, καθώς και τις ανάγκες όσων ήταν μαζί του: «διότι νύχτα και μέρα», λέει, «εργαζόμασταν για να μην επιβαρύνουμε κανέναν από εσάς»· και πάλι: «τις ανάγκες μου και τις ανάγκες όσων ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια», αλλά έδωσε και παραγγελία, ότι όποιος Χριστιανός δεν εργάζεται, αυτός δεν πρέπει ούτε να τρώει: «όταν ήμασταν μαζί σας, σας δώσαμε αυτή την παραγγελία, ότι εάν κάποιος (οποιασδήποτε τάξης δηλαδή και βαθμού κι αν είναι) δεν θέλει να εργάζεται, ούτε να τρώει». Γνωρίζοντας αυτόν τον σκοπό του Κυρίου και όλοι γενικά οι θείοι Απόστολοι, ασκούσαν κάποια τέχνη όταν έβρισκαν ελεύθερο χρόνο από το κήρυγμα του Ευαγγελίου, όπως οι ίδιοι το μαρτυρούν στις Διαταγές τους, λέγοντας τα εξής: «Διότι και εμείς, αν και αφιερωνόμαστε στον λόγο του Ευαγγελίου, εντούτοις δεν αμελούμε και τις εργασίες (δηλαδή τα εργόχειρα)· διότι άλλοι από εμάς είναι ψαράδες, άλλοι σκηνοποιοί και άλλοι εργάτες της γης, με σκοπό να μην είμαστε ποτέ αργόσχολοι».

Εάν δε η τέχνη ήταν όνειδος, δεν θα διέταζε αυτούς που δεν εργάζονται ούτε καν να τρώνε· διότι μόνο η αμαρτία είναι όνειδος. Αυτήν δε συνηθίζει να τη γεννά η αργία· και όχι μόνο μία και δύο και τρεις, αλλά όλη μαζί την πονηρία.

Πόσοι ησύχασαν και τώρα ησυχάζουν, και ούτε καν τη σημασία αυτού του ονόματος δεν γνωρίζουν, πόσο μάλλον να μιλήσουν για το μυστήριο που υπάρχει μέσα στην ησυχία; Διότι η γνώση του Θεού δεν δίδεται από την εξωτερική ησυχία, όπως κάποιοι κακώς ερμηνεύουν το «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός», αλλά μάλλον από τη γνώση του Θεού γεννιέται η ησυχία σε εκείνον που αγωνίζεται νομίμως και καλώς. Διότι αν ονομάσουμε σχόλη την αποχή από τα έργα, και ησυχία την αργία, και προτιμήσουμε αυτά αντί για την εφαρμογή των εντολών, πώς θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού και τη διάταξη των αποστόλων, εφόσον ο μεν Κύριος λέει: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως κι εσείς να κάνετε σε αυτούς», και πάλι: «Αν λοιπόν εγώ, ο Κύριος και ο διδάσκαλος, σας έπλυνα τα πόδια, οφείλετε κι εσείς να πλένετε ο ένας τα πόδια του άλλου», και πάλι: «Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι ο έσχατος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων», ο δε απόστολος λέει: «Όποιος αργεί ούτε να τρώει», και αλλού: «Σε όλα σας έδωκα το παράδειγμα, ότι έτσι κοπιάζοντας πρέπει να βοηθάμε τους αδυνάτους», και «Αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες τις δικές μου και όσων ήταν μαζί μου».

Κρατάει κάτι ιδιαιτέρως για τον εαυτό του χωρίς ευλογία, έστω και το πιο ασήμαντο; Να του επιβάλλεται επιτίμιο. Μοιράζει φαγητό χωρίς να έχει την άδεια, ή κάνει ανταλλαγή πιάτου ή κάτι παρόμοιο; Να του επιβάλλεται επιτίμιο. Γογγύζει; Ομοίως. Υπέπεσε σε παρακοή; Να του επιβάλλεται επιτίμιο. Δεν θέλει να εργαστεί; Ούτε να τρώει. Δημιουργεί φατρίες ή κλέβει; Να αφορίζεται, σύμφωνα με όσα ορίζουν τα επιτίμια.

Ας μην ατακτεί κανείς και ας μη σκιρτά σαν ερίφιο, τρώγοντας τα αγκάθια των παθών· ας μην πορεύεται κανείς σαν τον Ιούδα, όντας μεν μαζί με τους αδελφούς σαν αδελφός, ενώ από έξω κατασκοπεύει και μελετά τα της προδοσίας και της απώλειας της ψυχής του· ας μη συμπεριφέρεται κανείς σαν τον Ησαύ, εξευτελίζοντας τα πρωτοτόκια της σωτηρίας του μέσω κρυφού φαγητού και ποτού, είτε στο θυρωρείο, είτε στο αναρρωτήριο, είτε στο αρτοποιείο, είτε στο εργαστήριο περγαμηνών, είτε στο υποδηματοποιείο, είτε σε κάποια άλλη διακονία, για να μην τα αναφέρω ένα προς ένα· ας μη μένετε σε αργία, περιφερόμενοι εδώ κι εκεί άκαιρα και σπαταλώντας την ημέρα μάταια, ενώ οι υπόλοιποι αδελφοί σας κοπιάζουν σκληρά, καιόμενοι από τον καύσωνα της ημέρας και παγώνοντας από το κρύο της νύχτας. Φοβερή είναι η καταδίκη και, σύμφωνα με τον Απόστολο, τέτοιοι άνθρωποι δεν είναι άξιοι ούτε να τρώνε. Ομοίως, να κινείτε τα πόδια σας σε θεάρεστα διαβήματα, και όχι σε τόπους κρυφούς και πονηρούς, ούτε σε συμβούλια και συγκεντρώσεις ματαιότητας, «διότι οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι μυριάδες φορές πιο φωτεινοί από τον ήλιο», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «και επιβλέπουν όλες τις οδούς σας και εισδύουν στα απόκρυφα μέρη». Επομένως, ακόμη και αν βρίσκεσαι σε απόκρυφο τόπο, και εκεί, αδελφέ, σε βλέπει ο ακοίμητος οφθαλμός, πού ήσουν, με ποιον ομιλείς και τι πράττεις.