Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:15

Απάντηση: Γνωρίζω ότι δεν είμαι τίποτα και δεν έχω προσευχή όπως τη θέλει ο Θεός, αλλά όμως εκείνος που ζητά από κάποιον να προσευχηθεί υπέρ αυτού, οφείλει και ο ίδιος να συνεισφέρει ένα μικρό κόπο στην προσευχή εκείνου που προσεύχεται. Διότι είναι γραμμένο: «Πολύ ισχύει η δέηση του δικαίου», αλλά είπε «όταν ενεργείται», δηλαδή όταν υποβοηθείται από εκείνον που ζήτησε την προσευχή. Οφείλει λοιπόν να γνωρίζει ο άγγελός σας ότι καθόλου λίγο δεν σε σκέπασε ο Θεός και σε σκεπάζει διά των ευχών των αγίων. Αλλά πρόσεχε πώς προσεύχεται για σένα ο διάκονος, λέγοντας τον λόγο του Αποστόλου: «Ορθοτομούντα τον λόγον της αληθείας». Και ορθοτόμησε και εσύ, και μην ντραπείς άνθρωπο ούτε να επιδιώξεις να αρέσεις σε κανέναν άνθρωπο, και θα βρεις χάρη ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων. Και να μη σκεφτείς τίποτα με ανθρώπινο τρόπο, διότι κάθε ανθρώπινο πράγμα είναι βδελυρό ενώπιον του Θεού. Και να μην αδικήσει η Εκκλησία κανέναν, αλλά να γίνει πρότυπο σε όλους με την ορθότητά της. Και θα είναι ο Θεός μέσα σου και εσύ μέσα στον Θεό, και θα σε φυλάξει από κάθε κακό και από όλες τις παγίδες του εχθρού. Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ας είναι μετά του πνεύματός σου και μαζί μου.

Εκείνος, λοιπόν, που πορεύεται άμωμος είναι ο τέλειος κατά τον νου· εκείνος δε που εργάζεται τη δικαιοσύνη είναι, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, ο ανεπαισχυντος εργάτης του Κυρίου. Πρόσεξε δε την ακρίβεια της λέξεως. Δεν είπε: «Εκείνος που πορεύθηκε άμωμος», αλλά: «Εκείνος που πορεύεται άμωμος»· ούτε: «Εκείνος που εργάστηκε τη δικαιοσύνη», αλλά: «Εκείνος που εργάζεται».

Στον Αμφιλόχιο, Επίσκοπο Ικονίου Επάξια της φροντίδας και της προθυμίας σου, την οποία πάντοτε εγώ επαινώ, μερίμνησες για τα ζητήματα της Εκκλησίας των Ισαύρων. Ότι βεβαίως θα ήταν απολύτως ωφελιμότερο να καταμεριστεί η μέριμνα σε περισσότερους επισκόπους, νομίζω ότι είναι προφανές από μόνο του και στον καθένα. Διότι ούτε τη δική σου σύνεση διέφυγε αυτό, αλλά, όπως έχουν τα πράγματα, πολύ σωστά το επεσήμανες και μας το γνωστοποίησες. Επειδή όμως δεν είναι εύκολο να βρεθούν άξιοι άνδρες, μήπως άραγε, ενώ επιθυμούμε να εξασφαλίσουμε το αξιόπιστο μέσω του μεγαλύτερου αριθμού και να πετύχουμε την ακριβέστερη διαποίμανση της Εκκλησίας του Θεού από περισσότερους, καταλήξουμε χωρίς να το καταλάβουμε, εξαιτίας της ακαταλληλότητας των εκλεγομένων, να ξεπέσουμε στην ευτέλεια, καλλιεργώντας έτσι την αδιαφορία στον λαό; Γνωρίζεις άλλωστε και ο ίδιος ότι, όποιοι και αν είναι οι προεστώτες, τέτοια συνηθίζουν, ως επί το πλείστον, να γίνονται και τα ήθη των ποιμαινομένων. Επομένως, ίσως είναι καλύτερο να αναδείξουμε ως προστάτη της πόλεως έναν δόκιμο άνδρα, εάν βεβαίως και αυτό είναι εύκολο, και να του αναθέσουμε υπό τη δική του ευθύνη την οικονομία των επιμέρους ζητημάτων, αρκεί να είναι δούλος του Θεού, εργάτης ακαταίσχυντος, που δεν επιζητεί το δικό του συμφέρον, αλλά το συμφέρον των πολλών, προκειμένου να σωθούν· ο οποίος, εάν διαπιστώσει ότι ο ίδιος δεν επαρκεί για αυτή τη φροντίδα, θα προσλάβει εργάτες στον θερισμό.

Εκείνον δε που από κάποια πιο επιφανή ζωή σπεύδει προς την ταπεινοφροσύνη, καθ' ομοίωση του Κυρίου, πρέπει να του αναθέτουμε κάποια από τα έργα που θεωρούνται καταφρονεμένα από τους κοσμικούς, και να παρατηρούμε εάν με απόλυτη βεβαιότητα παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό ως εργάτη ανεπαίσχυντο. Όσοι δούλοι πάλι βρίσκονται υπό ζυγό και καταφεύγουν στις αδελφότητες, πρέπει, αφού νουθετηθούν και βελτιωθούν, να αποστέλλονται πίσω στους κυρίους τους, κατά το παράδειγμα του μακαρίου Παύλου. Εκείνος, αφού αναγέννησε τον Ονήσιμο μέσω του Ευαγγελίου, τον έστειλε πίσω στον Φιλήμονα, βεβαιώνοντας μεν τον πρώτο ότι ο ζυγός της δουλείας, όταν υπομένεται με τρόπο ευάρεστο στον Κύριο, καθιστά τον άνθρωπο άξιο της βασιλείας των ουρανών, και παρακαλώντας τον δεύτερο όχι μόνο να ανακαλέσει την απειλή εναντίον του, αλλά και να δείξει προς αυτόν πιο αγαθή διάθεση. Εάν, ωστόσο, ο κύριος τυγχάνει να είναι κακός, δίνοντας παράνομες προσταγές και εξαναγκάζοντας τον δούλο σε παράβαση των εντολών του αληθινού Δεσπότη και Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να αγωνιστούμε ώστε να μη βλασφημηθεί το όνομα του Θεού εξαιτίας αυτού του δούλου, αν πράξει κάτι που δεν είναι αρεστό στον Θεό. Αυτός ο αγώνας επιτυγχάνεται, είτε με το να καταρτιστεί ο δούλος εκείνος στην υπομονή των δοκιμασιών που θα του επιβληθούν, προκειμένου να πειθαρχήσει στον Θεό μάλλον παρά σε άνθρωπο, είτε με το να επωμιστούν αυτοί που τον υποδέχθηκαν τους πειρασμούς που θα προκληθούν στους ίδιους εξαιτίας του.

Φρόντισε να παρουσιάσεις τον εαυτό σου στον Κύριο ως εργάτη ακαταίσχυντο, που ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας. Ποτέ να μη σταθείς σε σύναξη έχοντας έχθρα εναντίον κάποιου, για να μην αποδιώξεις τον Παράκλητο την ημέρα της συνάξεως. Μη δικάζεις, ούτε να φιλονικείς καθόλου, αλλά αποτραβηγμένος και παραμένοντας μέσα στην εκκλησία, να προσεύχεσαι και να μελετάς μέχρι την ώρα κατά την οποία πρέπει να τελέσεις τη θεία μυσταγωγία· και έτσι να σταθείς με κατάνυξη στο άγιο θυσιαστήριο, χωρίς να περιεργάζεσαι δεξιά και αριστερά, αλλά να παρίστασαι με φρίκη και φόβο στον επουράνιο Βασιλέα. Να μην επισπεύσεις ούτε να συντομεύσεις τις ευχές για να ευχαριστήσεις τους ανθρώπους, και όταν προσεύχεσαι να μην προσωποληπτείς, αλλά να ατενίζεις προς τον παρόντα Βασιλέα και τις αγγελικές Δυνάμεις που παρίστανται ολόγυρα. Κάνε τον εαυτό σου άξιο των ιερών κανόνων· μη συλλειτουργείς με εκείνους τους οποίους ο κανόνας απορρίπτει.

Λόγος του εν αγίοις Πατρός ημών Βασιλείου περί της καταστάσεως των ιερέων. Πρόσεχε τον εαυτό σου, ω ιερέα, και έχε στραμμένη την προσοχή σου στη διακονία που παρέλαβες, ώστε να την εκπληρώσεις με φόβο Θεού. Πρόσεξε λοιπόν· διότι δεν σου εμπιστεύθηκαν επίγεια διακονία αλλά ουράνια, ούτε ανθρώπινη αλλά αγγελική· φρόντισε να παρουσιάσεις τον εαυτό σου ως εργάτη ακαταίσχυντο, που να ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας. Πρόσεχε, να μη σταθείς στη σύναξη έχοντας έχθρα με κάποιον, για να μη φυγαδεύσεις τον Παράκλητο.

Ότι πρέπει να αποδεχόμαστε εκείνους που ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας με τέτοιον τρόπο, όπως τον ίδιο τον Κύριο, προς δόξαν Εκείνου που απέστειλε τον Ιησού Χριστό τον Κύριό μας.

Γίνε πρότυπο των πιστών στον λόγο, στη συμπεριφορά, στην αγάπη, στην πίστη, στην αγνότητα. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Β΄. Φρόντισε με ζήλο να παρουσιάσεις τον εαυτό σου δοκιμασμένο ενώπιον του Θεού, εργάτη ακαταίσχυντο, που ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας. Σαν οφθαλμό στο σώμα, ικανούς να διακρίνουν αφενός τα αγαθά και τα φαύλα, και αφετέρου να κατευθύνουν τα μέλη του Χριστού προς όσα αρμόζουν στον καθένα.

Εφόσον αποδειχθεί ότι ανήκει σε αυτούς που είναι ικανοί για τέτοια έργα, σαν σκεύος εύχρηστο στον Δεσπότη και έτοιμο για κάθε αγαθό έργο, ας συγκαταλέγεται με αυτούς που έχουν αφιερώσει τον εαυτό τους στον Κύριο. Προπάντων δε, σε εκείνον που προέρχεται από κάποιον πιο επιφανή βίο και σπεύδει προς την ταπεινοφροσύνη καθ’ ομοίωση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να του ορίζεται κάποιο από τα έργα που θεωρούνται επονείδιστα από τους εξωτερικούς, και να επιτηρείται εάν με πλήρη βεβαιότητα παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό ως εργάτη ανεπαίσχυντο.

Ευχή περί του πάπα. Και πάλι ας παρακαλέσουμε τον παντοκράτορα και ελεήμονα Θεό, τον Πατέρα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, διά του οποίου δεόμαστε και σε παρακαλούμε, φιλάνθρωπε, αγαθέ Κύριε. Μνήσθητι, Κύριε, του αγιωτάτου και μακαριωτάτου αρχιερέως μας Αββά Δ., πάπα και πατριάρχου της μεγαλουπόλεως Αλεξανδρείας. Διαφύλαξέ τον για χάρη μας για πολλά έτη και ειρηνικά χρόνια, ώστε να επιτελεί την αγία αρχιερωσύνη που του εμπιστεύθηκες, σύμφωνα με το άγιο και μακάριό σου θέλημα· να ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας, και να ποιμαίνει τον λαό σου με οσιότητα και δικαιοσύνη· μαζί με όλους τους ορθόδοξους επισκόπους, πρεσβυτέρους, διακόνους, και με όλο το πλήρωμα της αγίας, και μόνης, καθολικής και αποστολικής σου Εκκλησίας· χαρίζοντας ειρήνη και υγεία σε αυτούς και σε εμάς όλες τις ημέρες. Τις δε προσευχές τους, τις οποίες αναπέμπουν για εμάς και για όλο τον λαό σου, όπως και τις δικές μας για αυτούς, δέξου στο επουράνιο και ευλογημένο σου θυσιαστήριο ως οσμή ευωδίας. Κάθε ορατό ή αόρατο εχθρό του σύντριψε και υπόταξε τάχιστα κάτω από τα πόδια του· τον ίδιο δε διαφύλαξε μέσα στην αγία σου Εκκλησία με ειρήνη και δικαιοσύνη,

Θυμήσου, Κύριε, την αγία, μοναδική, καθολική σου Εκκλησία, και ειρήνευσέ την, αυτήν που απέκτησες με το τίμιο αίμα του Χριστού σου. Εν πρώτοις θυμήσου, Κύριε, τον άγιο Πατέρα μας αρχιεπίσκοπο Αββά Δ., πάπα και πατριάρχη της μεγαλούπολης Αλεξάνδρειας, τον οποίο χάρισε στις άγιες σου Εκκλησίες εν ειρήνη, σώο, έντιμο, υγιή, μακροημερεύοντα, να ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας, και να ποιμαίνει το ποίμνιό σου με ειρήνη.

Το ότι ο θερισμός είναι πολύς και οι εργάτες λίγοι, είναι προφανές, διότι στους καιρούς μας υπάρχει πείνα για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Γι' αυτό ας παρακαλέσουμε τον Κύριο του θερισμού να αποστείλει εργάτες στον θερισμό του, αλλά εργάτες τέτοιου είδους: που να ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας, ακαταίσχυντους, ανεπιλήπτους, εργάτες πιστούς, φωστήρες της οικουμένης, οι οποίοι δεν εργάζονται για την τροφή που φθείρεται, αλλά για εκείνη που μένει στην αιώνια ζωή· εργάτες τέτοιους όπως οι απόστολοι, .. που εργάζονται για τη σωτηρία των ανθρώπων. Πρέπει λοιπόν .. να τυλίγουν τα χέρια τους με το δικό τους ιμάτιο. Ομοίως δε και οι άνδρες, με συστολή, κοιτώντας ευθεία, με σωφροσύνη και σεμνότητα εν Κυρίω, έχοντας το δεξί τους χέρι καλυμμένο με το δικό τους ιμάτιο, ας αναχωρούν. Διότι είναι εντελώς ανάρμοστο για τον άνθρωπο που επιθυμεί να ασκητέψει να τρώει ή να πίνει μαζί με γυναίκα, ή να υπηρετείται από γυναίκα, ή να μεριμνά για γυναίκες, ή γενικά να έχει οποιαδήποτε σχέση μαζί τους. Ομοίως δε και για τις κανονικές παρθένους είναι ανάρμοστο να συναναστρέφονται με άνδρες, ώστε κανένας να μη σκανδαλίζεται εξαιτίας μας, αλλά για να μην αποτελούμε πρόσκομμα σε κανέναν· διότι γνωρίζοντας, λέει, τον φόβο του Κυρίου, πείθουμε τους ανθρώπους, ενώ ενώπιον του Θεού είμαστε φανερωμένοι. Πρέπει λοιπόν να απομακρυνόμαστε από αυτούς όπως από το πρόσωπο του φιδιού και της μεγάλης αμαρτίας.

Διότι, πάσχοντας ακόμη από επιζήμια συστολή, και μη έχοντας ακόμη συγκεράσει την παρρησία με τον ζήλο, δεν επέτρεπε να φανεί καθαρά η πίστη που υπήρχε μέσα του, αλλά καλύπτοντάς την με την υποκρισία σαν με σκοτεινό ένδυμα, υπερασπίζεται κάπως τον Χριστό στα κρυφά· πάσχει όμως παρόλα αυτά από βαριά νόσο. Γιατί πρέπει κανείς να πιστεύει χωρίς δισταγμούς, καυχώμενος μάλλον παρά ντρεπόμενος, και να επιδιώκει τη διάφανη παρρησία, αποφεύγοντας τη δουλοπρεπή υποκρισία. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο σοφός Παύλος καθόρισε ότι πρέπει να είναι ανεπαισχυντος εργάτης αυτός που ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας· και ο ίδιος κάπου λέει, επιδεικνύοντας την αρετή που έλαμπε μέσα του: «Διότι δεν επαισχύνομαι το ευαγγέλιο, επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για κάθε πιστεύοντα». Έγινε λοιπόν –διότι θα το ξαναπώ επαναλαμβάνοντας– πικρός ο λόγος του Νικοδήμου. Για ποιον λόγο, αλήθεια, εναντιωνόταν αυτός μόνος του στις φωνές των Φαρισαίων, αν και το μιαιφόνο σύστημα είχε και πολλούς άλλους; Είναι πλέον φανερό στον καθένα ότι, επειδή ακριβώς συγκαταλεγόταν μεταξύ εκείνων που θαύμαζαν τον Χριστό, αποδεικνύει καταραμένους αυτούς οι οποίοι, ενώ δεν έπρεπε καθόλου, επέβαλλαν ανόσια την κατάρα. <Αποκρίθηκαν και του είπαν· Μήπως και εσύ από τη Γαλιλαία είσαι;> Όντας Ιουδαίος, λέει, και γηγενής, γιατί υιοθέτησες την αμάθεια των Γαλιλαίων και συμμερίζεσαι παραλόγως την άγνοια αυτών που αγνοούν παντελώς τα δικά μας;

Υποσχόταν δε σε αυτούς που πιστεύουν σε αυτόν να αναδείξει τους γνήσιους ποιμένες, λέγοντας πάλι τα εξής: «Και θα σας φέρω στη Σιών, και θα σας δώσω ποιμένες κατά την καρδιά μου, και θα σας ποιμάνουν, ποιμαίνοντας με γνώση». Ποιοι είναι πάλι αυτοί; Οι θεσπέσιοι μαθητές και οι κατά καιρούς προϊστάμενοι των εκκλησιών, οι οποίοι «ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας» και γνωρίζουν να οδηγούν τα υπό την ευθύνη τους θρέμματα σε οτιδήποτε συντελεί στην πνευματική ωφέλεια.

Οδήγησε τους απίστους σε επιστροφή. Κατάπαυσε τα σχίσματα της Εκκλησίας. Κατάλυσε την αλαζονεία των αιρέσεων. Ένωσέ μας όλους στην ομόνοια της ευσέβειάς σου. Ο λαός λέει: Κύριε, ελέησον. Ο ιερέας λέει: Θυμήσου, Κύριε, την ειρήνη της αγίας, μόνης, καθολικής και αποστολικής σου Εκκλησίας, που εκτείνεται από τα πέρατα έως τα πέρατα της οικουμένης, και των ορθοδόξων επισκόπων σε αυτήν, οι οποίοι ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας.

Γι' αυτό λοιπόν επιτρέπει τώρα σε όλους να επαναλαμβάνουν και να διακηρύσσουν ασύστολα λόγους αντίθετους προς τους θείους λόγους των Πατέρων, δηλαδή αυτά τα ίδια τα βλάσφημα και πονηρά δόγματα του Βαρλαάμ. Αλλά εδώ, καταφρονώντας τελείως και την δική του προηγούμενη ευσέβεια και την πάντοτε βασιλική και κοινή ευσέβεια «εκείνων που ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας» και όλες τις φοβερές αποφάσεις που περιέχονται στον Τόμο, αποφάνθηκε ότι επιτρέπεται εκ νέου να εγείρεται εναντίον μας, πλήρως, από τον καθένα και με κάθε τρόπο, η κατηγορία του Βαρλαάμ, ανοίγοντας πόρτα, ή μάλλον ανοίγοντας διάπλατα ευρείες πύλες στον βαρλααμίτη Ακίνδυνο για τις φρενοβλαβείς φλυαρίες τις δικές του και όσων του μοιάζουν. Και προχωρώντας, επειδή θυμήθηκε το ένα, ότι δηλαδή απαγορεύεται να μας κατηγορούν εγγράφως, αλλά λησμονώντας εκούσια το άλλο, ότι δηλαδή αυτό απαγορεύεται και αγράφως, και επιπλέον ενθυμούμενος τους αναθεματισμούς και τις αποκηρύξεις εναντίον όσων από εδώ και στο εξής θα μας κατηγορούν, προσπαθεί να επιφέρει κάποια θεραπεία, αλλά ακόμη περισσότερο επισύρει στο ίδιο του το κεφάλι εκείνες τις φοβερές κατάρες και αποκόπτει φανερά τον εαυτό του από την Εκκλησία του Χριστού, παρέχοντας ακόμη μεγαλύτερο χώρο στον Ακίνδυνο και στους ομοϊδεάτες του εναντίον της, τουλάχιστον όσο εξαρτάται από αυτόν και μάλιστα πιο απροκάλυπτα. Διότι, όπως ισχυρίζεται, δεν έχει απλώς απαγορευθεί σε εμάς με την έννοια ότι δεν επιτρέπεται σε κανέναν να κατηγορεί τους μοναχούς για όσα είπε ο Βαρλαάμ εναντίον τους, αλλά προστίθεται ο όρος «βλασφήμως και κακοδόξως».

<ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> ΜΕ ΠΟΣΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΝΟΕΙΤΑΙ Η ΘΕΙΑ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΚΡΙΣΗ, ΚΑΙ ΟΤΙ ΔΙΔΑΧΘΗΚΑΜΕ ΠΩΣ ΣΤΟΝ ΘΕΟ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΙΣ ΥΠΟΣΤΑΣΕΙΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΙΣ ΚΟΙΝΕΣ ΠΡΟΟΔΟΥΣ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ, ΚΑΙ ΟΤΙ ΠΑΡΑΛΑΒΑΜΕ ΝΑ ΤΟΝ ΘΕΩΡΟΥΜΕ ΑΚΤΙΣΤΟ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΔΥΟ, ΤΟΣΟ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΟΣΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗ, ΕΣΤΩ ΚΙ ΑΝ Ο ΒΑΡΛΑΑΜ ΚΑΙ Ο ΑΚΙΝΔΥΝΟΣ ΔΥΣΑΡΕΣΤΟΥΝΤΑΙ. Ο μέγας Διονύσιος, ο οποίος έγινε αυτήκοος της φωνής των αποστόλων του Χριστού, η οποία βεβαίως ηχούσε από πύρινη γλώσσα, και έχοντας διαρκώς ασκημένο τον νου και τη γλώσσα του με την εντατική και ολοκληρωτική ενασχόληση με τα θεία, αλλά και όχι χωρίς θεία έμπνευση, κινούμενος να εκθέσει επωφελώς στους μεταγενέστερους τα περί της θείας ενώσεως και διακρίσεως, διασαφήνισε στους ορθοφρονούντες την ασφαλέστατη και αληθινή θεολογία περί αυτών, έτσι ώστε εμείς, χρησιμοποιώντας αυτήν ως κανόνα και φως, και ορθοτομώντας δι' αυτής τον λόγο της αλήθειας, να διακρίνουμε εύκολα και να διορθώνουμε αποτελεσματικά εκείνους που παρεκκλίνουν και απομακρύνονται κάπως από αυτήν· και αν το επιλέξουν, και αυτούς τους ίδιους· ειδάλλως, τουλάχιστον σε εκείνους που κλονίζονται από τη σοφιστική τους ωραιολογία και πειστικότητα, προσφέροντας, με τη βοήθεια του Θεού, ένα χέρι ασφαλείας, στο μέτρο του δυνατού.

Πρέπει, λοιπόν, εκείνοι που επιλέγουν να ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας με σύνεση, να αποδέχονται και την υπεροχή της θείας ουσίας έναντι των θείων ενεργειών, καθώς από αυτό καταδεικνύεται η μεταξύ τους διαφορά, αλλά και το άκτιστο των θείων ενεργειών, αν και διαφέρουν από την ουσία, καθώς από αυτό καταδεικνύεται το ενιαίο της θεότητας· διότι εκτός από τον έναν Θεό τίποτα δεν είναι άκτιστο.

Κεφάλαιο ΙΒ'. Έτερες ρήσεις του ιδίου, από τις οποίες ελέγχεται καθώς αποφαίνεται ότι όλοι οι ένθεοι θεολόγοι και όσοι ομολογούν τα ίδια με αυτούς είναι πολυθεϊστές. Αλλά και επειδή σε πολλά σημεία των λόγων του αποφαίνεται ότι κάθε έργο, όπως κι αν λέγεται, είναι κτιστό, υποβιβάζει σε κτίσμα και την προαιώνια γέννηση, εφόσον αυτή έχει ονομαστεί έργο. Και είναι ταυτόχρονα άθεος και πολυθεϊστής, έχοντας εφεύρει προσφάτως κάποια σύντομη μέθοδο, μέσω της οποίας ο άθλιος συγκέντρωσε στη δική του ψυχή κάθε είδος ασέβειας και δυσσέβειας. Αυτός λοιπόν, εύλογα, αφού αποφαίνεται ότι και ολόκληρη η Εκκλησία του Χριστού, τόσο εκείνοι που τώρα ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας, όσο και οι ανέκαθεν ασφαλείς θεολόγοι, είναι κακόδοξοι, γράφει συνδέοντας τα εξής: «Η θεία και άκτιστη χάρη και ενέργεια δεν είναι κάτι διαφορετικό από τη θεία ουσία, ούτε κάτι κατώτερο ούτε κάτι που ενεργείται, ούτε είναι ανούσιο και ανυπόστατο, ούτε καθ' εαυτό ορατό με τα σωματικά μάτια με οποιονδήποτε τρόπο· διότι αυτό είναι ασεβές και ταυτόχρονα αποτελεί φρόνημα του Αρείου, του Μακεδονίου, του Σαβελλίου και των Μασσαλιανών». Ποιους λοιπόν ισχυρίζεται αυτός ότι είναι ασεβείς και δυσσεβείς μέσω όσων απαρίθμησε, νομίζω ότι είναι ανάγκη να διασαφηνιστεί και τώρα.

Φαίνεται πως εσύ ο ίδιος έχεις ταυτιστεί πλήρως με αυτή την ειρήνη και την αγάπη, εσύ που μίσησας χωρίς λόγο τους κατά πνεύμα πατέρες και αδελφούς σου, και μάχεσαι μαζί με εκείνους και εξαιτίας τους απλώς εναντίον όλων, και εναντίον όσων έχουν επιλέξει τώρα να ευσεβούν και εναντίον όσων ανέκαθεν «ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας», και εκτός από όλους αυτούς, (μάχεσαι) και εναντίον του ίδιου σου του εαυτού, προβάλλοντας τα επιχειρήματά σου ανακατεμένα και ασυνάρτητα, και όχι μόνο ασυνάρτητα αλλά και αντίθετα και ολοφάνερα συγκρουόμενα μεταξύ τους. Και μιλάει για τρυφή και γλυκύτητα, υποδηλώνοντάς μας τη δική του εμπειρία, αυτός που, αποσπώντας στοιχεία από τα πατερικά βιβλία σαν από κάποια ταμεία, δεν εισχώρησε, όπως φαίνεται, στα ενδότερα, ούτε του επιτράπηκε να διακρίνει ότι υπάρχει κάτι τελειότερο από αυτή την παρηγοριά, όπως ακριβώς λέει και ο ίδιος ο θείος Διάδοχος, τον οποίο αυτός πρόβαλε ως μάρτυρα της τελειότητας που νομίζει ότι κατέχει. Και πρέπει να τα προβάλουμε πάλι, έστω κι αν τα αναφέραμε λίγο πιο πάνω· διότι χρειαζόμαστε πολλές φορές τα ίδια επιχειρήματα υπέρ αυτών ενάντια σε αυτόν που τα παραποιεί επανειλημμένως.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ, Ο ΤΡΙΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΦΩΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ. ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΡΙΤΗ. Δεν είναι λοιπόν μόνο οι κακίες που παραφυούν πλάι στις αρετές, αλλά και οι ασεβείς λόγοι φαίνονται να γειτονεύουν σε τέτοιο βαθμό με τους ευσεβείς, ώστε με μια πολύ μικρή προσθήκη ή αφαίρεση να μεταβάλλονται εύκολα ο ένας στον άλλον και το νόημα των λέξεων να μεταπίπτει στο εντελώς αντίθετο. Εξαιτίας αυτού, σχεδόν κάθε ψευδοδοξία φέρει το προσωπείο της αλήθειας για όσους δεν μπορούν να διακρίνουν τη μικρή έλλειψη ή προσθήκη. Αυτό αποτελεί φοβερή τέχνη του πονηρού δαίμονα, ο οποίος είναι πολυμήχανος στην απάτη. Διότι, μη απομακρύνοντας πολύ το ψέμα από την αλήθεια, κατασκεύασε διπλή την απάτη. Επειδή, καθώς η μικρή διαφορά διαφεύγει από τους πολλούς, κάποιος είτε θα θεωρήσει το ψέμα ως αλήθεια, είτε την αλήθεια ως ψέμα, επειδή μοιάζει με το ψέμα. Και στις δύο περιπτώσεις, πάντως, θα εκπέσει από την αλήθεια. Αυτή την τέχνη μυήθηκαν όσοι πρέσβευαν τις διδασκαλίες του Αρείου, οι οποίοι πρόβαλλαν την πίστη της πόλης Νίκης αντί για εκείνη της Νίκαιας, διαφθείροντας τον λόγο «που ορθοτομεί την αλήθεια».

Περισσότερο δε από όλα, αντιπαρατάσσει απερίφραστα τη δύναμη του λόγου του ενάντια σε όσα γράφτηκαν περί προσευχής από τον όσιο και ομολογητή Νικηφόρο, τον Νικηφόρο που ομολόγησε την καλή ομολογία και εξαιτίας αυτής καταδικάστηκε σε εξορία από τον πρώτο αυτοκράτορα των Παλαιολόγων, ο οποίος ασπαζόταν τα φρονήματα των Λατίνων. Τον Νικηφόρο που έλκει μεν την καταγωγή του από τους Ιταλούς, αλλά καταδίκασε τη δική τους κακοδοξία και προσχώρησε στη δική μας Ορθόδοξη Εκκλησία, ο οποίος, μαζί με τα πάτρια δόγματα, απαρνείται και την πατρική του γη, και θεωρεί τη δική μας πατρίδα πιο αγαπητή από τη δική του, χάρη στον «ορθοτομούντα λόγο της αλήθειας» που υπάρχει σε εμάς. Εγκατασταθείς δε σε αυτήν, επιλέγει τον πιο αυστηρό βίο, δηλαδή τον μοναχικό, και τόπο κατοικίας αυτόν που φέρει το όνομα της αγιοσύνης, στο μεθόριο μεταξύ του κόσμου και των υπερκόσμιων —αυτός είναι ο Άθως, η εστία της αρετής— επιθυμώντας διακαώς να διαμείνει εκεί.

Επειδή όμως αποφάσισε ότι έπρεπε να τολμήσει τέτοια πράγματα, όχι κατοικώντας ανάμεσα σε Σκύθες, ούτε συναναστρεφόμενος με Αγαρηνούς, αλλά μέσα στη μέση της Εκκλησίας του Χριστού, και μάλιστα τώρα περισσότερο από ποτέ που «ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας», χρησιμοποιεί πολλή δολιότητα και με πολύ συγκαλυμμένο τρόπο και με τη μέγιστη δυνατή απόκρυψη προβάλλει τους λόγους του εναντίον των αγίων, παρουσιαζόμενος σαν να αγωνίζεται αυτός που τα ανατρέπει αυτά υπέρ της ίδιας της Εκκλησίας του Χριστού και των ευσεβών δογμάτων της. Αφήνοντας λοιπόν κατά μέρος κάθε ονομασία οποιουδήποτε αγίου, έφερε στο προσκήνιο κάποιον Θεόδωρο από την Τραπεζούντα, ο οποίος βέβαια υπήρξε προϊστάμενος των Βλαχερνών, αλλά αποδείχθηκε ότι νοσούσε από τις πλάνες των Μασσαλιανών. Αυτόν λοιπόν τον παρουσίασε να απολογείται δήθεν υπέρ του εαυτού του και να λέει ξεκάθαρα ότι δεν δοξάζει πλέον, όπως προηγουμένως, ως ορατή την υπερούσια κρυφιότητα του Θεού, αλλά τη δόξα του, και να ισχυρίζεται ότι η δόξα του Θεού είναι φως ενυπόστατο και αγέννητο, που ονομάζεται «θεότητα» και «θεαρχία», και γενικώς όλα όσα έγραψαν οι άγιοι σχετικά με τη θεοποιό δωρεά του Πνεύματος. Διότι αυτήν ακριβώς ο μέγας Διονύσιος σε πολλά σημεία των λόγων του την ονόμασε «θεαρχία» και «αγαθαρχία» και «θεότητα», επειδή είναι η αρχή αυτών που θεώνονται, «πέρα από την οποία», όπως λέει, «βρίσκεται ο Θεός, ως υπέρθεος και υπεράρχιος».

ε΄. Θέλεις να μάθεις πόση είναι η δύναμη της προσευχής που γίνεται μέσα στην εκκλησία; Κάποτε ο Πέτρος ήταν δεμένος στο δεσμωτήριο και ήταν ζωσμένος με πολλές αλυσίδες. Γινόταν όμως εκτενής προσευχή για αυτόν από την Εκκλησία, και αμέσως τον απάλλαξε από το δεσμωτήριο. Τι λοιπόν θα μπορούσε να είναι πιο δυνατό από αυτήν την προσευχή, η οποία ωφέλησε τους στύλους και τους πύργους της Εκκλησίας; Διότι ο Παύλος και ο Πέτρος είναι πύργοι και στύλοι της Εκκλησίας· και του ενός έλυσε τα δεσμά, του άλλου δε άνοιξε το στόμα. Και για να αποδείξουμε τη διπλή της δύναμη, όχι μόνο από τα γεγονότα εκείνης της εποχής, αλλά και από όσα τελούνται καθημερινά, ας σας υπενθυμίσουμε την ίδια την προσευχή που γίνεται από το πλήθος του λαού. Διότι, αν κάποιος πρόσταζε εσάς τους πολλούς να προσεύχεται ο καθένας μόνος του υπέρ της σωτηρίας του επισκόπου, ο καθένας θα το απέφευγε, θεωρώντας ότι το φορτίο είναι μεγαλύτερο από τη δύναμή του. Όταν όμως ακούτε όλοι από κοινού τον διάκονο να δίνει αυτό το παράγγελμα και να λέει: «Ας δεηθούμε υπέρ του επισκόπου, και του γήρατος, και της προστασίας του, και υπέρ του να ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας, και υπέρ των παρόντων, και υπέρ των απανταχού», δεν αρνείστε να εκτελέσετε το πρόσταγμα, αλλά με θέρμη αναπέμπετε την προσευχή, γνωρίζοντας τη δύναμη της συνάξεώς σας.

Επικαλείται τον Θεό ως μάρτυρα των όσων λέγονται και των όσων πράττονται. Να μη λογομαχούν, πράγμα το οποίο σε τίποτα δεν είναι χρήσιμο. Όχι μόνο αυτό, αλλά προσθέτει: «προς καταστροφήν εκείνων που ακούν». Όχι μόνο δεν προκύπτει κανένα όφελος από αυτό, αλλά προξενείται και μεγάλη βλάβη. Αυτά, λοιπόν, να τους υπενθυμίζεις· και αν τα περιφρονούν, ο Θεός θα τους κρίνει. Γιατί άραγε τους προτρέπει να μη λογομαχούν; Γνωρίζει ότι αυτή η συνήθεια είναι αχόρταγη, και ότι η ανθρώπινη ψυχή πάντοτε επιθυμεί να φιλονικεί και να λογομαχεί. Για να μη συμβαίνει λοιπόν αυτό, δεν λέει απλώς να μη λογομαχούν, αλλά καθιστώντας τον λόγο του πιο φοβερό, πρόσθεσε: «προς καταστροφήν εκείνων που ακούν». Φρόντισε με ζήλο να παρουσιάσεις τον εαυτό σου δόκιμο ενώπιον του Θεού, εργάτη που δεν έχει λόγο να ντρέπεται, ο οποίος ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας.

Παντού προβάλλει το να μην αισθάνεται κανείς ντροπή. Γιατί άραγε δείχνει τόση μεγάλη σπουδή σχετικά με την ντροπή; Επειδή ήταν φυσικό πολλοί να ντρέπονται και για τον ίδιο τον Παύλο, επειδή ήταν σκηνοποιός, αλλά και για το κήρυγμα, καθώς οι δάσκαλοί του θανατώνονταν. Διότι ο Χριστός σταυρώθηκε, αυτός έμελλε να αποκεφαλιστεί, ο Πέτρος σταυρώθηκε με το κεφάλι προς τα κάτω, και όλα αυτά τα έπαθαν από ανθρώπους κατάπτυστους και ιταμούς. Επειδή, λοιπόν, αυτοί κυριαρχούσαν, λέει: «Μην ντραπείς»· δηλαδή, καθόλου μην ντραπείς να πράξεις οτιδήποτε συντελεί στην ευσέβεια, ακόμη και αν χρειαστεί να υπηρετήσεις ως δούλος, ακόμη και αν πρέπει να υποστείς το οτιδήποτε. Και πώς γίνεται κανείς δόκιμος; Όταν είναι εργάτης που δεν ντρέπεται. Ο εργάτης δεν ντρέπεται να κάνει τίποτα· έτσι και ο εργάτης του Ευαγγελίου· διότι πρέπει να τα υπομένει όλα. «Ορθοτομώντας τον λόγο της αλήθειας». Πολύ σωστά το είπε αυτό· διότι πολλοί τον διαστρέφουν από παντού και τον παραποιούν· πολλά είναι εκείνα που προσκολλώνται επάνω του. Και δεν είπε «κατευθύνοντας», αλλά «ορθοτομώντας»· δηλαδή, κόβε τα νόθα, και με πολλή σφοδρότητα να επιτίθεσαι και να αποκόπτεις τα παρόμοια. Όπως ακριβώς κόβει κανείς ένα δερμάτινο λουρί, έτσι και εσύ με τη μάχαιρα του Πνεύματος να αποκόπτεις από παντού ό,τι είναι περιττό και ξένο προς το κήρυγμα. «Τις δε βέβηλες καινοφωνίες να τις αποφεύγεις». Διότι δεν θα σταματήσουν έως εδώ.

Εσύ, λοιπόν, κακοπάθησε ως καλός στρατιώτης του Ιησού Χριστού. Κανείς που υπηρετεί ως στρατιώτης δεν εμπλέκεται στις βιοτικές μέριμνες, για να αρέσει σε εκείνον που τον στρατολόγησε. Εάν πάλι αγωνίζεται κανείς, δεν στεφανώνεται, εάν δεν αγωνιστεί σύμφωνα με τους κανόνες. Ο γεωργός που κοπιάζει πρέπει πρώτος να γεύεται από τους καρπούς. Κατανόησε αυτά που λέω· διότι ο Κύριος θα σου δώσει σύνεση σε όλα. Να θυμάσαι τον Ιησού Χριστό, ο οποίος αναστήθηκε από τους νεκρούς, από το σπέρμα του Δαβίδ, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, για το οποίο κακοπαθώ μέχρι και δεσμά ως κακούργος· αλλά ο λόγος του Θεού δεν δένεται. Γι' αυτό τα υπομένω όλα για χάρη των εκλεκτών, ώστε να επιτύχουν και αυτοί τη σωτηρία που υπάρχει στον Χριστό Ιησού, μαζί με αιώνια δόξα. Αξιόπιστος είναι ο λόγος· διότι εάν πεθάναμε μαζί του, θα ζήσουμε και μαζί του· εάν υπομένουμε, θα συμβασιλεύσουμε και μαζί του. Εάν τον αρνούμαστε, και εκείνος θα μας αρνηθεί. Εάν απιστούμε, εκείνος παραμένει πιστός· δεν μπορεί να αρνηθεί τον εαυτό του. Αυτά να τους υπενθυμίζεις, διαμαρτυρόμενος ενώπιον του Κυρίου να μην λογομαχούν, πράγμα που δεν προσφέρει καμία ωφέλεια παρά οδηγεί στην καταστροφή εκείνων που ακούν. Φρόντισε με ζήλο να παρουσιάσεις τον εαυτό σου δόκιμο στον Χριστό, εργάτη που δεν έχει να ντραπεί για τίποτα, ο οποίος ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας. Τις δε βέβηλες κενοφωνίες να τις αποφεύγεις· διότι θα προχωρήσουν σε μεγαλύτερη ασέβεια, και ο λόγος τους θα εξαπλωθεί σαν γάγγραινα· μεταξύ αυτών είναι ο Υμέναιος και ο Φιλητός, οι οποίοι αστόχησαν ως προς την αλήθεια, λέγοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει, και ανατρέπουν την πίστη μερικών.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΕ΄. — Περί ευδοκιμίας· ότι το κατόρθωμα αυτό είναι άξιο ευχής. «Σε μικρό και σε μεγάλο ζήτημα να έχεις ευδοκιμία.» «Φρόντισε με ζήλο να παρουσιάσεις τον εαυτό σου ευδόκιμο στον Θεό, ως εργάτη που δεν έχει για τίποτε να ντραπεί.» ΤΙΤΛΟΣ ΚΣΤ΄. — Περί εμπόρων. «Δύσκολα θα απαλλαγεί ο έμπορος από το σφάλμα.»

Πατρίδα αυτού του εν αγίοις πατρός ήταν τα Πάταρα της επαρχίας της Λυκίας και της μητροπόλεως της Εκκλησίας των Μύρων, την οποία και τίμησε με την ιεραρχική του προεδρία λίγο αργότερα, φωτίζοντάς την και τους κατοίκους της σαν λύχνος πάνω στον λυχνοστάτη. Γονείς του ήταν ο Επιφάνιος και η Νόννα, ορθόδοξοι στο θρήσκευμα, πλούσιοι σε χρήματα, πλουσιότεροι σε αρετή, αλλά φτωχοί λόγω της ατεκνίας τους, εξαιτίας της στειρότητας της Νόννας. Αλλά, μέσα από πολλές προσευχές και δάκρυα, αγαθοεργίες και ικεσίες, όπως παλαιότερα της Σάρρας και της Ρεβέκκας, της Άννας και της Ελισάβετ, ο Θεός λύνει και της Νόννας τη στειρότητα, και συλλαμβάνει και γεννά αυτόν τον νέο Σαμουήλ, τον Νικόλαο, ο οποίος όταν γεννήθηκε, όπως λέγεται, στεκόταν όρθιος για δύο ώρες, μέχρις ότου η μαία πήρε το βρέφος και το πλάγιασε στη λεκάνη του λουτρού, ως συνήθως, γεγονός που ίσως φανέρωνε από τη βρεφική του ηλικία αυτό που επρόκειτο να συμβεί, ότι δηλαδή επρόκειτο να ορθοτομεί τον λόγο της αλήθειας και να αναζητά τα άνω. Αυτό το θαύμασε και το διακήρυξε και ο θείος του Νικόλαος, ο αρχιμανδρίτης και κτήτορας της τοπικής μονής της Αγίας Σιών. Καθώς δε θήλαζε ως βρέφος, απείχε εντελώς από τη θηλή και το γάλα του αριστερού μαστού, ώστε και από αυτό να προμηνύει την εγκράτειά του και την ένδοξη τοποθέτησή του στα δεξιά του Χριστού. Ενώ την Τετάρτη και την Παρασκευή θήλαζε μόνο μία φορά, προς το βράδυ.

Έτσι έχουν βέβαια τα πράγματα. Και προσευχόμαστε ως αμαρτωλοί να παραμείνει η ζωή της αγιωσύνης σου ως υπόδειγμα σωτηρίας για εμάς και για οποιονδήποτε άλλο το επιθυμεί. Διότι εκείνοι που διαστρεβλώνουν τους κανόνες και παραβιάζουν τους γνώμονες δεν βλέπουν καθόλου ευθύτητα σε όσους ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας, αλλά προκαλούν γέλωτα και προσάπτουν ονειδισμούς. Και τι άλλο προκύπτει από αυτό παρά το να στερεωνόμαστε εμείς περισσότερο, μαθαίνοντας πόσο σαθρά και επισφαλή είναι τέτοια πράγματα; Το ότι η δική σου υψηλή διάνοια δεν αιχμαλωτίζεται από αυτά, είναι αξιοθαύμαστο και για εμάς πολυπόθητο. Ζητά δε να μάθει τι νεότερο συνέβη σχετικά με την προκείμενη υπόθεση. Και δεν έχουμε να πούμε τίποτα, διότι αυτοί που έχουν την εξουσία βρίσκονται τώρα σε εκστρατεία. Διότι προς τον αρχιερέα τι χρειάζεται και να μιλήσουμε, εφόσον ούτε μήνυμα έστειλε ούτε θέλει να μας ακούσει, αλλά τα επιφυλάσσει όλα για τον Καίσαρα; Διότι ο κύριος Συμεών είναι δίγλωσσος, μεταβαλλόμενος πότε έτσι και πότε αλλιώς. Πλην όμως, και πάλι κάναμε συζήτηση μαζί του και δεν υποχωρήσαμε από την αλήθεια. Και μπορεί λίγο να μαλακώνει, παραμένει όμως ο ίδιος, έχοντας τα ίδια φρονήματα και ζητώντας εκείνα που είναι απολύτως επιθυμητά στους κρατούντες. Κατά την αναχώρηση δε του ευσεβούς μας δεσπότη, γράψαμε πάλι, αφού αυτός το ζήτησε. Και όμως, δεν θέλησε να έρθουμε ενώπιόν του.

Προς τον Θεόφιλο Εφέσου. Έλαβα στα χέρια μου το γράμμα που απέστειλε η ιερή σας κορυφή στον αδελφό μας Αθανάσιο, και διαβάζοντάς το λυπήθην βαθύτατα, ιερότατέ μου πάτερ, πρώτον μεν διότι μεταξύ μας, που ορθοτομούμε τον λόγο της αλήθειας απέναντι στη σημερινή λυσσαλέα αίρεση των εικονομάχων, δημιουργούνται φιλονικίες και αναφύονται σχίσματα, έπειτα διότι αναγκάζομαι εγώ ο ελάχιστος να εκφράσω αντίθετη άποψη. Αλλά ας με συγχωρήσει η μεγαλειότητά σας· διότι ο λόγος αφορά την αλήθεια, από την οποία τίποτα δεν είναι προτιμότερο ούτε πιο σεβαστό.

Στον ερημίτη Θεόκτιστο. Αφού έλαβα το γράμμα της τιμιότητάς σου και αφού το ανέγνωσα εις επήκοον του θεοφιλεστάτου αρχιεπισκόπου και αδελφού μου, καθώς και των αδελφών που ήταν μαζί μας, εγώ ο ταπεινός ευχαρίστησα τον Κύριο, ο οποίος έκλινε την καρδιά σου να γράψεις ορθά το σύμβολο της πίστεως. Διότι η ομολογία της αποδοχής της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης και όλων όσων έχουν παραδοθεί από τους αγίους πατέρες στην Εκκλησία του Θεού, αποτελεί εν συντομία την ορθότητα της πίστεως. Επειδή όμως αυτά μπορούν να τα λένε και οι αιρετικοί, χωρίς ωστόσο να αποδεικνύεται από τα λόγια τους ότι ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας, για τον λόγο αυτόν ζητήσαμε από τους αδελφούς που απεστάλησαν, και μάλιστα από τον αββά Σωσίπατρο, να μας διευκρινίσουν το ακριβές νόημα, όπως ακριβώς το ζήτησες και εσύ στα γράμματά σου, επειδή δεν είναι δυνατόν να τα αναφέρει όλα μια επιστολή, και διαπιστώσαμε με τη χάρη του Χριστού ότι αυτοί μεταφέρουν με ορθόδοξο φρόνημα τα όσα τους παραθέσατε.

Εσένα όμως, τον πιστό και θεοφιλή, σε υπενθυμίζουμε και σε ικετεύουμε να ορθοτομείς τον λόγο της αληθείας, έχοντας τον λόγο ως πυρ, κατά μίμηση του ομωνύμου σου. Και τον μεν μοναχό που έχει παραδώσει τον εαυτό του σε πορνείες, να τον νουθετείς, να τον παρακαλείς και να τον φωτίζεις, ώστε να ανανήψει από την πτώση και να μην κάνει τα μέλη του Χριστού μέλη πόρνης. Ίσως, αν τον αγγίξει ο λόγος κάποτε, όπως ο σπινθήρας την πιο ξηρή ύλη, να του ανάψει τον έρωτα του Χριστού στον εσωτερικό του άνθρωπο, καθιστώντας εύκολη την επιστροφή του από το γεγονός ότι ο εξωτερικός άνθρωπος διατηρεί το μοναχικό σχήμα. Εκείνον όμως που έχει αθετήσει εντελώς την ομολογία του, εφόσον έγινε ένοχος απέναντι στο ίδιο το Άγιο Πνεύμα, από το οποίο προέρχεται και η χάρις, οφείλεις να τον αποφεύγεις και εσύ και κάθε ευσεβής, ώστε να μην μοιράζεστε μαζί του ούτε το αλάτι, σύμφωνα με τα προστάγματα των θεοπαράδοτων λογίων.

Έτσι λοιπόν απαντήσαμε σε αυτούς που ρώτησαν, χωρίς εμείς οι ίδιοι από μόνοι μας να έχουμε επιτρέψει να γίνει τούτο ή εκείνο, όπως εσύ παρασύρθηκες να πεις. Και τι θέλεις; Να απαντάμε εμπορικά με βάση αυτό που αρέσει στον καθένα ή να ορθοτομούμε τον λόγο της αλήθειας; Μην επιτίθεσαι λοιπόν άκαιρα σε εμάς τους ταπεινούς, ούτε εσύ η ίδια ούτε η κυρία αδελφή σου ούτε κανένας άλλος που προαιρείται να μας χλευάζει και να μας διασύρει, αλλά να γνωρίζεις ότι απέναντι στον αείμνηστο στρατηγό δεν έχουμε εχθρικά αισθήματα, αλλά τον αγαπούμε πολύ, όπως ακριβώς και τη σύζυγό του. Λυπούμαστε όμως και σας κατηγορούμε δικαιολογημένα επειδή εσείς, που και στη γνώση ξεχωρίζετε και ευλάβεια δείχνετε, δεν φερθήκατε τελικά με αληθινή αγάπη απέναντί του· διότι έπρεπε πριν από όλα και πάνω από όλα να αγωνιστείτε για τη σωτηρία της ψυχής του, ώστε να μεταλάβει τα άγια μυστήρια, θεωρώντας όλα τα άλλα σκύβαλα, με σκοπό να βρεθεί στην ορθόδοξη κοινωνία, επειδή έχει γραφτεί: όπου σε βρω, εκεί θα σε κρίνω.

Από τους γιους του, στον μεν Κωνσταντίνο τον πρώτο παραχωρήθηκαν ως κλήρος οι Γαλατίες, οι περιοχές προς το πέρας του δυτικού ωκεανού και τα βρετανικά νησιά· στον Κώνσταντα τον νεότερο, οι Ιταλίες και η ίδια η Ρώμη μέχρι και το Ιλλυρικό· και στον μεσαίο, τον Κωνστάντιο, ολόκληρη η Ανατολή, η Λιβύη και η Αίγυπτος. Για αυτούς, κάθε φροντίδα, μέριμνα και ενασχόληση αφορούσε τη στερέωση, την ευσέβεια και την ορθοδοξία του χριστιανισμού, ώστε, όντας ευσεβείς και ορθοτομώντας τον λόγο της αληθείας, να διάγουν ήρεμο και ήσυχο βίο με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα. Διότι, αν και ο Κωνστάντιος παραμέλησε κάπως τους ορθοδόξους και φάνηκε να μην ανέχεται τη διατύπωση περί του «ομοουσίου», ωστόσο και τότε ενεργούσε από ζήλο και πόθο για την ειρήνη των Εκκλησιών, έστω και αν αυτός ο ζήλος δεν συνοδευόταν από πλήρη επίγνωση, σε τέτοιο βαθμό που διέταξε να κατεδαφιστούν όλοι οι ναοί και οι βωμοί των ειδώλων, ώστε να μην απομείνει ούτε ίχνος τους στη ζωή. Αλλά και αυτούς τους θέρισε το δρέπανο του θανάτου από την παρούσα ζωή.