Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:19

Μέσω αυτού του καλάμου αποδεικνύεται ότι όλα τα φαινόμενα στον ουρανό είναι νοερά, όπως και αυτά που σε εμάς είναι άψυχα, όπως ακριβώς το θυσιαστήριο, ο θρόνος και ορισμένα άλλα. Διότι πώς αλλιώς ο κάλαμος που του δόθηκε έλεγε: «Σήκω και μέτρησε τον ναό του Θεού»; Μέσω αυτού υποδηλώνεται ότι καταμετρά τον ναό του Θεού με αγγελική σύνεση. Εάν, όμως, κάποιος πει ότι ο κάλαμος του δόθηκε από τον ίδιο τον άγγελο και ότι από εκείνον άκουσε το «Σήκω και μέτρησε αυτόν τον ναό», απαντούμε ότι ο κάλαμος φανερώνει το μέτρο της γνώσης που αναλογεί σε αυτόν που τον λαμβάνει, της οποίας αξιώνονται όσοι αναγνωρίζονται από τον Θεό και τους θείους αγγέλους μέσω των αγαθών έργων. «Διότι γνωρίζει ο Κύριος εκείνους που είναι δικοί Του», αναφέρει το θείο λόγιο. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι ορισμένοι θεώρησαν τον ναό του Θεού ως την Παλαιά Διαθήκη, και την εξωτερική αυλή ως την Καινή, η οποία είναι αμέτρητη λόγω του πλήθους όσων σώζονται σε αυτήν, ενώ υπέθεσαν ότι οι σαράντα δύο μήνες είναι ενδεικτικοί της συντομίας του χρόνου, κατά τον οποίο θα ισχύουν τα μυστήρια της Καινής Διαθήκης μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Εμείς, όμως, πιστεύουμε ότι ως ναός του ζώντος Θεού ονομάζεται η Εκκλησία, στην οποία προσφέρουμε λογικές θυσίες στον Θεό, και ως εξωτερική αυλή η συναγωγή των άπιστων εθνών και των Ιουδαίων, ως ανάξια να μετρηθεί από άγγελο εξαιτίας της ασέβειάς της. «Διότι γνωρίζει ο Κύριος εκείνους που είναι δικοί Του», όπως έχει ειπωθεί· για τους παράνομους όμως, λέγεται ότι Αυτός που γνωρίζει τα πάντα, τους αγνοεί.

Αυτοί είναι χειρότεροι και από τα θηρία και από τα κτήνη· διότι τα κτήνη και τα θηρία γνωρίζουν τον Θεό που τα εποίησε, και τον ευλογούν· οι δε άνθρωποι, οι οποίοι πλάστηκαν από τα χέρια του και φέρουν την εικόνα του, δεν γνωρίζουν αυτόν που τους εποίησε· αλλά με το μεν στόμα τους τον ομολογούν, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται: «Εσύ πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν· η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος ομολογώντας ότι υπάρχει Θεός, όταν με τα πονηρά του έργα τον αρνείται; Πώς ομολογεί ότι έχει Δεσπότη, όταν δεν τον υπηρετεί; Διότι για αυτόν τον λόγο υπακούει στον κύριό του, και οι δούλοι γνωρίζουν αυτούς που τους αγόρασαν και τους τιμούν, έτσι και εμείς οφείλουμε να τον τιμούμε, όχι μόνο με λόγια αλλά και με έργα· διότι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μαρτύρησε στο Ευαγγέλιο λέγοντας: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε». Και πάλι: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω». Και πάλι μας πρόσταξε λέγοντας: «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου». Θέλεις, λοιπόν, να μάθεις ότι τα θηρία και τα κτήνη γνωρίζουν τον Θεό και τον ευλογούν;

Όπως ακριβώς ο Άρειος, έχοντας εκπέσει από την πίστη στην άρρητη και αληθεστάτη γέννηση του Υιού εκ του Πατρός, επινόησε πάθος, διαίρεση και ρευστότητα, προκειμένου με τα ασεβή του λόγια να κατακρημνίσει τους αστήρικτους στον βόθρο της παρανομίας· διότι «βαθύς βόθρος είναι το στόμα του παρανόμου»· έτσι πάλι και ο Σαβέλλιος, θεωρώντας τον Υιό ανυπόστατο και το Άγιο Πνεύμα ανύπαρκτο, κατηγορώντας για διαίρεση της θεότητας, για ύπαρξη πολλών αρχών και για αρίθμηση θεών, στηρίζεται στην ιουδαϊκή αντίληψη. Έτσι και ο Μανιχαίος, απιστώντας στη σάρκωση και την ενανθρώπηση του Κυρίου, έγινε απολύτως ασεβής, λέγοντας ότι ο άνθρωπος υπόκειται σε δύο Δημιουργούς, σε έναν πονηρό και σε έναν αγαθό. Με τον ίδιο τρόπο και εσείς, συκοφαντώντας, ισχυρίζεστε ότι εμείς ομολογούμε δύο Υιούς και μας ονομάζετε ανθρωπολάτρες ή προβάλλετε την αμαρτία, όχι για να πολιτευθείτε με ευσέβεια, αλλά για να καταστήσετε την πλάνη σας ευκολότερα αποδεκτή μέσω των κακών επινοήσεών σας, και να εκτρέψετε τους αστήρικτους από την πίστη με τα ασεβή σας λόγια. Όμως, το στερεό θεμέλιο του Θεού στέκει ακλόνητο, φέροντας αυτήν τη σφραγίδα.

Δεν θα συνέλθουμε; Δεν θα προσηλώσουμε το βλέμμα μας προς τον κοινό Δεσπότη, ο οποίος, αφού επέτρεψε σε καθέναν από τους αγίους να διακονήσει τη δική του γενεά, στους κατάλληλους χρόνους τον ανακάλεσε και πάλι κοντά Του; Τώρα, στους καιρούς αυτούς, θυμηθείτε τα λόγια εκείνου, ο οποίος, απευθυνόμενος σε εσάς στην εκκλησία, πάντοτε σας παρήγγελλε: «Να προσέχετε», έλεγε, «τους σκύλους, να προσέχετε τους κακούς εργάτες». Πολλοί είναι οι σκύλοι. Και τι λέω σκύλοι; Μάλλον λύκοι άγριοι, οι οποίοι, υποκρύπτοντας τη δολιότητα κάτω από την εμφάνιση των προβάτων, κατασπαράζουν το ποίμνιο του Χριστού σε ολόκληρη την οικουμένη. Από αυτούς πρέπει να φυλαχθείτε υπό την επιστασία ενός άγρυπνου ποιμένα. Δικό σας έργο είναι να τον ζητήσετε, καθαρίζοντας τις ψυχές σας από κάθε φιλονικία και φιλοπρωτία, ενώ του Κυρίου έργο είναι να τον αναδείξει, ο Οποίος, από τον μεγάλο προστάτη της Εκκλησίας σας Γρηγόριο μέχρι και αυτόν τον μακάριο, προσθέτοντας και συναρμόζοντας συνεχώς τον έναν μετά τον άλλον, σαν με κάποια συνένωση πολυτίμων λίθων, εχάρισε στην Εκκλησία σας ένα θαυμαστό κάλλος. Ώστε δεν πρέπει να απελπιζόμαστε ούτε για τη συνέχεια. Διότι ο Κύριος γνωρίζει τους δικούς Του, και μπορεί να αναδείξει εκείνους που ίσως εμείς δεν περιμένουμε.

Και «ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Γνώρισε λοιπόν και ο όνος την ουσία της φάτνης. «Ο Ισραήλ όμως», λέει, «δεν με γνώρισε». Για αυτό, σύμφωνα με εσάς, κατηγορείται ο Ισραήλ, ότι δηλαδή δεν γνώρισε την ουσία του Θεού, όποια κι αν είναι αυτή. «Έκχεε», λέει, «την οργή σου στα έθνη που δεν σε γνωρίζουν», δηλαδή σε αυτά που δεν έχουν κατανοήσει την ουσία σου. Αλλά η γνώση έχει πολλές σημασίες, όπως είπαμε. Διότι υπάρχει η επίγνωση του Κτίστη μας, η κατανόηση των θαυμασίων Του, η τήρηση των εντολών και η οικείωση με Αυτόν. Αυτοί όμως, απορρίπτοντας όλα αυτά, έλκουν τη γνώση σε ένα μόνο σημαινόμενο, στη θεωρία της ίδιας της ουσίας του Θεού. «Θα το τοποθετήσεις», λέει, «απέναντι των μαρτυρίων, από όπου θα γίνω γνωστός σε εσένα». Άραγε το «θα γίνω γνωστός» τίθεται αντί του «θα φανερώσω την ουσία μου»; «Γνώρισε ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί Του». Μήπως, λοιπόν, γνώρισε την ουσία των δικών Του, ενώ αγνοεί την ουσία όσων απειθούν; «Γνώρισε ο Αδάμ τη γυναίκα του». Άραγε γνώρισε την ουσία της; Και για τη Ρεβέκκα λέει: «Παρθένος ήταν, άνδρας δεν την γνώρισε». Και: «Πώς θα γίνει αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Μήπως, λοιπόν, την ουσία της Ρεβέκκας δεν τη γνώρισε κανείς; Και η Μαρία αυτό άραγε εννοεί: ότι δεν έχω κατανοήσει την ουσία κανενός άνδρα; Ή μήπως το «γνώρισε» συνηθίζει η Γραφή να το χρησιμοποιεί για τις συζυγικές ενώσεις; Και το ότι ο Θεός θα γίνει γνωστός από το ιλαστήριο σημαίνει ότι θα εμφανιστεί σε αυτούς που Τον λατρεύουν.

Και το «Γνώρισε ο Κύριος τους δικούς Του», δηλαδή τους αποδέχθηκε δια των αγαθών έργων στην προς Αυτόν οικείωση.

Δεν είναι δηλωτικό άγνοιας· διότι αυτά τα γνωρίζει ως Θεός· αλλά ότι αυτοί κατά καιρούς δεν απέκτησαν την οικειότητα προς εμένα. (L f. 67.) Αυτά θα μπορούσαν να λεχθούν και εκ μέρους του Χριστού και του Δαβίδ, του οποίου το πρόσωπο ανέλαβε ο Χριστός, γενόμενος από το σπέρμα του. Εάν όμως ο Δαβίδ δεν βασίλευσε επί των εθνών, ας αναγάγουμε τον λόγο στον Χριστό που προήλθε από αυτόν, ο οποίος πάντοτε αφενός δεσπόζει στα πάντα ως Θεός, και αφετέρου μετά την ενανθρώπηση δέχθηκε την εκούσια υποταγή εκείνων που πίστεψαν σε αυτόν. Έχει διπλή σημασία το να γνωρίζει τις καρδιές μας: είτε την κατανόηση είτε την ένωση αυτού που γνωρίζει με το γνωστό. Κατά την πρώτη σημασία, ο Θεός γνωρίζει και τους φαύλους, προς τους οποίους ο Σωτήρας είπε: «Εσείς είστε που δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον των ανθρώπων, ο Θεός όμως γνωρίζει τις καρδιές σας.» Και στον προφήτη: «Διότι γνώρισε όλες τις αμαρτίες σας.» Κατά τη δεύτερη σημασία, λέγεται ότι γνωρίζει μόνο τους δικαίους· διότι ο Κύριος γνώρισε εκείνους που είναι δικοί του.

Αλλά αυτό είναι καλύτερο για αυτόν παρά ο πολύς πλούτος του αμαρτωλού. <Διότι οι βραχίονες των αμαρτωλών θα συντριβούν, ο Κύριος όμως στηρίζει τους δικαίους.> (A f. 196, B f. 128) Ότι ο πλούτος είναι χωρίς ανταμοιβή και ολέθριος για όσους αγαπούν την αμαρτία [Κώδ. Β. Ότι βέβαια ανώφελος είναι ο πλούτος για τους φιλαμαρτήμονες, ή για να πούμε το καλύτερο και αληθινό, γίνεται πρόξενος της έσχατης καταδίκης], ενώ η ολιγάρκεια των δικαίων είναι καρποφόρα και αρεστή στον Θεό, αποδεικνύεται από αυτό. Διότι καρπός του πλούτου των ανόμων, λέει, είναι η συντριβή και η αποβολή κάθε ισχύος· επειδή αυτό δηλώνει, νομίζω, η συντριβή των βραχιόνων, ενώ καρπός της αυτάρκειας είναι η υποστήριξη από τον Θεό· διότι συγκρατεί τους δικαίους και τους παρέχει ακλόνητη ευθυμία, και διατηρούν αδιασάλευτη την ευημερία τους, χωρίς τίποτα να μπορεί να την παραλύσει ή να την μεταστρέψει στο αντίθετο. «Διότι το χέρι το υψηλό, ποιος θα το αποστρέψει;» σύμφωνα με τα γεγραμμένα. <Γνωρίζει ο Κύριος τις οδούς των αμώμων.> (A f. 196 b, B f. 128, K f. 76) Σύμφωνα με τις Γραφές ο Κύριος γνωρίζει μόνο τα καλά, και αγνοεί τα κακά, ως ανάξια της γνώσης Του. Γι' αυτό ο Κύριος γνώρισε όσους είναι δικοί Του, και τις οδούς των αμώμων που είναι εξαίρετες· η λέξη «γνωρίζει», εδώ λέγεται αντί του «Αποδέχεται και τιμά», ήτοι αγαπά και καταξιώνει να επιβλέπει. Επειδή, πώς δεν είναι σε όλους ολοφάνερο ότι είδε και τις οδούς των φιλαμαρτημόνων, και δεν Του διαφεύγει απολύτως τίποτα;

Με ποικίλους τρόπους ο εχθρός των ανθρώπων διάβολος συνηθίζει να ταράζει και να επισπείρει τα δικά του σπέρματα εις βάρος των πιο απλοϊκών και όσων δεν έχουν ακόμη τελειωθεί και στερεωθεί στην πίστη της Αγίας Τριάδος. «Το στερεό όμως θεμέλιο», σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί, «παραμένει σταθερό έχοντας αυτή τη σφραγίδα: ο Κύριος γνωρίζει αυτούς που είναι δικοί Του». Οι δε επιρρεπείς σε όλα αιρετικοί, αφήνοντας κατά μέρος τη βλασφημία κατά του Ιησού, ασεβούν προς τον Θεό με διαφορετικό τρόπο, στρεφόμενοι κατά του Αγίου Πνεύματος, «μεγαλύνοντας τη γλώσσα τους» και «λαλώντας αδικία προς τα ύψη». Εμείς ωστόσο, αν και ανακινήθηκαν αναρίθμητες ταραχές, με τη χάρη του Κυρίου παραμείναμε σταθεροί στην υγιή πίστη, χωρίς να παρεκκλίνουμε στο ελάχιστο από την ορθή και υγιή διδασκαλία. Ακόμη και πολλοί από εκείνους που φαίνονταν να έχουν εξαπατηθεί, ανέκτησαν την πνευματική τους υγεία με τη χάρη του Κυρίου, μέσω των επιστολών τόσο του αξιομνημόνευτου και μακαρίου επισκόπου Αθανασίου, όσο και του θεοσεβέστατου συλλειτουργού σου Προκλιανού.

«και γνώρισε τη Ραχήλ τη γυναίκα του»· και πάλι σε άλλο σημείο: «και γέρασε ο Δαβίδ», λέει, «και τον σκέπαζαν με ενδύματα, αλλά δεν ζεσταινόταν, και είπαν στον βασιλιά: ας αναζητηθεί μια όμορφη παρθένος». Και βρέθηκε η Αβισάκ η Σουμανίτις. Και λέει: «οδηγήθηκε στον βασιλιά και κοιμόταν μαζί του και τον ζέσταινε· αλλά δεν τη γνώρισε ο Δαβίδ», αυτήν που βρισκόταν μαζί του, την ομόσωμη και ομόπλευρη. Άραγε για ποιο είδος αντίληψης μιλάει; Γι' αυτήν μέσω της όρασης ή μέσω της πράξης; Και «γνώρισε ο Κύριος όσους είναι δικοί Του»· άραγε λοιπόν αγνοεί αυτούς που δεν είναι; Και «απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας· διότι ποτέ δεν σας γνώρισα»· άραγε υπάρχει άγνοια στον Υιό του Θεού; Και πάλι «εσάς γνώρισα από όλα τα έθνη». Άραγε λοιπόν αγνοεί τα υπόλοιπα έθνη; Μη γένοιτο. Αλλά η Θεία Γραφή διακρίνει τα είδη της γνώσης, αναγνωρίζοντας άλλη μεν κατά την απλή αντίληψη, και άλλη κατά την πράξη.

Έτσι και στη θεία Γραφή αναφέρεται: «Γνωρίζει ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του», όχι επειδή αγνοεί αυτούς που δεν είναι, αλλά αυτό δηλώνει την ενεργό μέριμνα του Κυρίου. Και «απομακρυνθείτε από εμένα οι εργάτες της ανομίας, ποτέ δεν σας γνώρισα». Άραγε δεν τους γνώριζε θεωρητικά; Αλλά, επειδή δεν ήταν άξιοί του, αφαιρεί από αυτούς την έμπρακτη σχέση. Και σε άλλο σημείο: «Εσάς γνώρισα από όλα τα έθνη». Άραγε όλα τα υπόλοιπα έθνη και το σύνολο όλης της ανθρωπότητας έχουν παραλειφθεί από τη γνώση του, και δεν είναι μάλλον γνωστό από αυτόν ακόμη και το πλήθος των τριχών της κεφαλής κάθε ανθρώπου, τόσο εκείνων που τον υπηρετούν όσο και εκείνων που απειθούν σε αυτόν; Και «διότι ο Θεός γνωρίζει τους δρόμους που βρίσκονται στα δεξιά». Άραγε αγνοεί τους δρόμους στα αριστερά; Και πόσα τέτοια μπορούν να ειπωθούν για τη μία και την άλλη έννοια της γνώσης; 47. Το ίδιο ισχύει και για τον μονογενή Υιό του Θεού. Διότι, εφόσον λέει ότι «ο Πατέρας έχει δώσει την κρίση στον Υιό», απέδωσε ήδη στον Πατέρα τη γνώση και της θεωρίας και της πράξης. Διότι το ότι «κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα παρά μόνο ο Πατέρας», ισχύει με δύο τρόπους: αφενός ότι γνωρίζει πότε έρχεται (διότι η ημέρα και η ώρα έρχεται σύμφωνα με τη δική του εξουσία), και αφετέρου ότι τη γνωρίζει εμπράκτως· διότι έχει ήδη πραγματοποιηθεί από αυτόν, αφού η κρίση έχει παραδοθεί στον Μονογενή. Έτσι και στον μονογενή Υιό του Θεού, ο οποίος είναι Θεός και σε τίποτα δεν διαφέρει από τον Πατέρα, υπάρχει η ίδια ακριβώς γνώση. Διότι ο ίδιος τη γνωρίζει, και ο ίδιος την κατευθύνει και τη φέρει και την εκπληρώνει και κρίνει, και χωρίς αυτόν η ημέρα δεν έρχεται.

Διότι γνωρίζει ο Κύριος την οδό των δικαίων, και η οδός των ασεβών θα καταστραφεί. Σημείωσε γενικώς ότι το μεν καλό γνωρίζεται από τον Κύριο, κανένα όμως φαύλο ποτέ. Διότι η οδός των δικαίων είναι καλή, και δεν είπε: Γνωρίζει ο Κύριος την οδό των ασεβών, δηλαδή αυτών που χάνονται· αλλά: Και γνώρισε ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί Του.

Αλλά και όπως ο Κύριος γνώρισε τους δικούς Του, επειδή είναι ξεχωριστοί όσοι έχουν αξιωθεί της γνώσεως του Θεού· έτσι και η αφροσύνη εδώ, εφόσον τυγχάνει άξια της γνώσεως του Θεού, είχε κάποιο μεγάλο και βαθύ νόημα. Διότι δεν εκδηλώθηκε παρά τη δική Σου βουλή, ούτε παρά τη δική Σου γνώση, λέει, η αφροσύνη μου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Κʹ. Ποια ήταν η ζωή στον παράδεισο, και τι ήταν το απαγορευμένο δέντρο. Τι είναι λοιπόν εκείνο το οποίο έχει αναμεμειγμένη τη γνώση του καλού και του κακού, διανθισμένο με τις ηδονές των αισθήσεων; Άραγε δεν θα απομακρυνθώ πολύ από την αλήθεια, χρησιμοποιώντας την έννοια του γνωστού ως αφορμή για τη θεώρηση αυτή. Διότι νομίζω πως εδώ η Γραφή δεν εννοεί τη γνώση ως επιστήμη, αλλά βρίσκω κάποια διαφορά, σύμφωνα με τη χρήση της Γραφής, μεταξύ γνώσης και διάκρισης. Διότι το να διακρίνει κανείς με ακριβή γνώση το καλό από το κακό, λέει ο Απόστολος ότι αποτελεί γνώρισμα τελειότερης έξης και γυμνασμένων αισθητηρίων· γι' αυτό και δίνει την παραγγελία να τα δοκιμάζουμε όλα, και αναφέρει ότι η διάκριση είναι ίδιον του πνευματικού ανθρώπου. Η δε γνώση δεν υποδηλώνει παντού νοηματικά την επιστήμη και την κατανόηση, αλλά τη διάθεση προς το ευχάριστο· όπως, «Γνώρισε ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί Του»· και προς τον Μωυσή λέει ότι «Σε γνώρισα περισσότερο από όλους»· ενώ για εκείνους που έχουν κατακριθεί για την κακία τους λέει Εκείνος που τα γνωρίζει όλα: «Ποτέ δεν σας γνώρισα». Επομένως το δέντρο, από το οποίο καρποφορεί η σύμμικτη γνώση, ανήκει στα απαγορευμένα. Και έχει αναμειχθεί με τα αντίθετα ο καρπός εκείνος, ο οποίος έχει συνήγορό του τον όφι, ίσως για τον εξής λόγο: επειδή το κακό δεν προβάλλεται γυμνό από μόνο του, φανερώνοντας την πραγματική του φύση.

Βλέπεις πώς φαίνεται μεν ότι εναντιώνεται στη διδασκαλία περί της αναστάσεως, αλλά και πώς συμπαρασύρει πολλά δεινά. Τι λοιπόν, λέει; Δεν πρέπει να πράξουμε τίποτα για όσους ανατρέπονται στην πίστη τους; Όμως, λέει, το στερεό θεμέλιο του Θεού παραμένει σταθερό, φέροντας τούτη τη σφραγίδα: γνώρισε ο Κύριος εκείνους που είναι δικοί Του, και ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου.

γʹ. Δείχνει ότι και πριν ανατραπούν δεν ήταν σταθεροί· διότι δεν θα είχαν ανατραπεί από την πρώτη προσβολή, όπως ακριβώς ο Αδάμ ήταν σταθερός πριν από την εντολή. Διότι όσοι είναι στερεά εδραιωμένοι, όχι μόνο δεν υφίστανται καμία βλάβη από τους πλάνους, αλλά και θαυμάζονται. Και στερεός, λέει, και θεμέλιος. Έτσι πρέπει να κρατιόμαστε από την πίστη.

Έχοντας αυτήν τη σφραγίδα: ο Κύριος γνωρίζει όσους είναι δικοί του. Τι σημαίνει αυτό; Το έλαβε αυτό από το Δευτερονόμιο. Δηλαδή, οι σταθερές ψυχές παραμένουν στερεωμένες και ακλόνητες. Από πού όμως γίνονται αυτές φανερές; Από το ότι φέρουν αυτά τα γράμματα πάνω στα έργα τους, από το ότι αναγνωρίζονται από τον Θεό και δεν συμπαρασύρονται στην απώλεια, και από το ότι απέχουν από την αδικία.

Και ας απομακρυνθεί, λέει, από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου. Αυτά είναι τα γνωρίσματα του θεμελίου· έτσι αποδεικνύεται το στερεό θεμέλιο. Σαν να χάραζε κανείς επιγραφή πάνω σε λίθο, ώστε τα γράμματα να είναι δηλωτικά· και τα γράμματα αυτά φανερώνονται διά των έργων.

Έχοντας, λέγει, τη σφραγίδα αυτή σταθερά αποτυπωμένη. «Καθένας που επικαλείται», λέγει, «το όνομα του Κυρίου, ας απομακρυνθεί από την αδικία». Επομένως, όταν κάποιος είναι άδικος, δεν ανήκει στο θεμέλιο. Ώστε και αυτό είναι χαρακτηριστικό της σφραγίδας, το να μην πράττει κανείς αδικίες. Ας μην αποβάλουμε, λοιπόν, το βασιλικό σήμαντρο και το γνώρισμα, για να μην μείνουμε ασφράγιστοι, για να μην είμαστε σαθροί, αλλά για να αποτελούμε θεμέλιο, και μάλιστα θεμέλιο στερεό, για να μην παρασυρόμαστε. Αυτό φανερώνει όσους ανήκουν στον Θεό: εκείνους, δηλαδή, που απομακρύνονται από την αδικία.

Εντούτοις, το στερεό θεμέλιο του Θεού παραμένει σταθερό, φέροντας αυτή τη σφραγίδα: Γνωρίζει ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του, και ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου. Σε μια μεγάλη οικία, όμως, δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και άλλα μεν προορίζονται για τιμή, άλλα δε για ατιμία.

Αλίμονο σε εσάς που γελάτε, διότι θα πενθήσετε και θα κλάψετε. «Απομακρυνθείτε από εμένα, όλοι οι εργάτες της αδικίας. Εκεί θα είναι το κλάμα και το τρίξιμο των δοντιών.» «Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αδικείστε; Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αποστερείστε; Αντίθετα, εσείς αδικείτε και αποστερείτε, και μάλιστα αδελφούς. Ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι οι άδικοι δεν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού;» «Εκείνος που αδικεί θα λάβει ως ανταπόδοση την αδικία που έπραξε. Και δεν υπάρχει προσωποληψία εκ μέρους του Θεού.» «Κανείς να μην υπερβαίνει τα όρια και να μην εκμεταλλεύεται τον αδελφό του σε καμία υπόθεση· διότι ο Θεός είναι εκδικητής για όλα αυτά.» «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Θεού.» «Όσοι επιθυμούν να πλουτούν, πέφτουν σε πειρασμό, σε παγίδα και σε πολλές ανόητες και βλαβερές επιθυμίες, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, την οποία μερικοί, επειδή την επιθύμησαν, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τον εαυτό τους με πολλές οδύνες.» «Εσείς οι πλούσιοι, κλάψτε με ολολυγμούς για τις ταλαιπωρίες σας που επίκεινται. Ο πλούτος σας έχει σαπίσει και τα ενδύματά σας έγιναν σκωρόβρωτα.»

Ορμώμενος, λοιπόν, από αυτό, εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι σύμφωνα με αυτήν την έννοια έχουν ειπωθεί στη Γραφή τα λόγια, το «σε γνώρισα περισσότερο από όλους» προς τον Μωυσή, και για μερικούς το «γνώρισε ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του», και πάλι προς κάποιους άλλους το «δεν σας γνωρίζω»· επειδή προφανώς η κίνηση της ελεύθερης προαιρέσεως προετοίμασε τον καθένα να ακούσει τη θεία φωνή, είτε σύμφωνα με το θέλημα και τον λόγο είτε αντίθετα προς το θέλημα και τον λόγο του Θεού.

Και πάλι αλλού: Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται, όντας βδελυροί και απειθείς, και για κάθε αγαθό έργο αδόκιμοι. — Εάν όμως ο Θεός επιτρέπει και παραβλέπει το να προκόβουν οι ασεβείς, και ο λόγος τους να εξαπλώνεται σαν γάγγραινα, και να ανατρέπουν την πίστη ορισμένων, εντούτοις το στερεό θεμέλιο του Θεού παραμένει σταθερό, φέροντας αυτήν τη σφραγίδα: γνώρισε ο Κύριος όσους είναι δικοί Του.

Και: «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου». Και: «Πονηροί δε άνθρωποι και απατεώνες θα προχωρήσουν προς το χειρότερο, πλανώντας και πλανώμενοι». Γνωρίζουμε ότι ο Θεός δείχνει αγαθότητα απέναντί τους, φανερώνοντας τη μακροθυμία Του, ώστε, έστω και αργά, να συνέλθουν και να φανούν καλύτεροι· όπως ακριβώς, λοιπόν, σε αυτούς που είναι πιστοί και αγαθοί και ζουν κατά Χριστόν, και διώκονται υπέρ της ευσεβείας, δοκιμάζει τη σταθερότητά τους στην υπομονή και τις ελπίδες, ώστε, χωρίς να λυγίζουν στις θλίψεις, να γίνουν πιο δοκιμασμένοι και λαμπρότεροι. Στη συνέχεια, όμως, θα δούμε πώς στηλιτεύει τη μοχθηρία και την παραφροσύνη τους ο κορυφαίος των μαθητών του Σωτήρος, ο θειότατος Πέτρος, η κορυφή της θεολογίας, το θεμέλιο και το στήριγμα της Εκκλησίας, γράφοντας τα εξής:

Γι' αυτόν τον λόγο και σχετικά με εκείνους που δεν έχουν τίποτα το κοινό με αυτήν τη ζωή, ο Δαβίδ είπε: «Δεν θα αναφέρω τα ονόματά τους με τα χείλη μου». Διότι είναι άγνωστοι και αφανείς όσοι απομάκρυναν τους εαυτούς τους από εκείνο το φως. Επειδή, όπως ακριβώς τίποτα από όσα μπορούν να φανούν δεν θα γινόταν φανερό στα μάτια χωρίς το φως, έτσι ούτε στον Θεό είναι γνώριμος όποιος δεν έτυχε να δεχθεί την ακτίνα από εκεί. Η δε αιτία είναι ότι δεν υφίσταται καν στην πραγματικότητα αυτό που δεν γίνεται φανερό σε εκείνο το φως. Και σύμφωνα με αυτόν τον λόγο, «ο Κύριος γνώρισε τους δικούς του», και πάλι, αναφέρει ότι δεν γνωρίζει τις μωρές παρθένους.

Αυτήν λοιπόν, όπως νομίζω, την ενοειδή και αδιαίρετη ζωή νομοθετεί η ιερουργία της ειρήνης, εγκαθιδρύοντας το όμοιο στο όμοιο και διαχωρίζοντας τα θεία και ενιαία θεάματα από τα μεριστά. Η εκφώνηση δε των ιερών πτυχών μετά την ειρήνη ανακηρύσσει αυτούς που έζησαν οσίως και έφτασαν αμετάπτωτα στην τελείωση της ενάρετης ζωής, προτρέποντας και χειραγωγώντας εμάς προς τη μακαριστή κατάσταση και τη θεοειδή κατάληξη μέσω της ομοιότητάς μας με αυτούς, ενώ εκείνους τους ανακηρύσσει ως ζώντες και, όπως λέει η θεολογία, όχι ως νεκρωθέντες, αλλά ως μεταστάντες από τον θάνατο σε μια θειοτάτη ζωή. Παρατήρησε δε, ότι έχουν συμπεριληφθεί και στα ιερά μνημόσυνα της θείας μνήμης, η οποία δεν εκδηλώνεται ανθρωπίνως μέσω της φαντασίας του μνημονικού, αλλά, όπως θα έλεγε κανείς θεοπρεπώς, σύμφωνα με την τίμια και αμετάπτωτη γνώση που έχει ο Θεός για όσους έχουν τελειωθεί θεοειδώς. Διότι «έγνω», λένε τα ιερά λόγια, «τους όντας αυτού» και «Τίμιος ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος των οσίων αυτού» (όπου ο θάνατος των οσίων αναφέρεται αντί της εν οσιότητι τελειώσεως).

Διότι, αφού είπε: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζωντανού Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων που πανηγυρίζουν», πρόσθεσε: «και σε εκκλησία πρωτοτόκων, οι οποίοι είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς.» Εάν λοιπόν είναι απογεγραμμένοι, είναι ολοφάνερο ότι είναι και καταμετρημένοι, όπως είναι γραμμένο: «Γνώρισε ο Κύριος τους δικούς του.» Και ο ιερός λόγος λέει: «Ακόμη και οι τρίχες της κεφαλής σας, λέει, είναι καταμετρημένες.» Εάν δε οι τρίχες μας είναι καταμετρημένες από τον Θεό που γνωρίζει τα πάντα, πόσο μάλλον εμείς; Εφόσον λοιπόν όλοι οι άγιοι είναι προεγνωσμένοι από τον Θεό, συγχρόνως προορισμένοι και καταμετρημένοι, καθώς και απογεγραμμένοι ονομαστικά στους ουρανούς, και επειδή όλοι μαζί είναι μέλη του Χριστού, τα οποία οφείλουν να γίνουν και να αποτελέσουν ένα δικό του σώμα, έχει αποδειχθεί φανερά μέσω του λόγου ότι, όταν όλοι αυτοί συναχθούν και γίνουν ένα σώμα του Χριστού, τότε και ο άνω κόσμος, η ίδια η επουράνια Ιερουσαλήμ η οποία είναι και εκκλησία των πρωτοτόκων, θα πληρωθεί, δηλαδή θα γίνει ολόκληρο το σώμα της βασίλισσας Εκκλησίας του Θεού, το οποίο είναι το σώμα του Χριστού του Θεού.

Προς το τέκνο Αθανάσιο. Ο Θεός γνωρίζει όσους Του ανήκουν, όπως είναι γραμμένο. Γι' αυτό, πολυπόθητό μου τέκνο, δεν θέλησε να περάσεις στην αφάνεια αυτές τις μέρες, αλλά να φανερωθείς περίτρανα σαν ένα μαργαριτάρι ευσέβειας, ώστε να δοξαστεί τα μέγιστα, όπως ακριβώς και σε κάποιους από τους εξέχοντες αδελφούς σου, και για τη δική σου σταθερότητα. Είναι λοιπόν λυπηρό (πώς θα μπορούσε να μην είναι άλλωστε;) το ότι χωρίστηκες από τον θεοφιλέστατο αρχιεπίσκοπο, εφόσον εκείνος δεν έχει κάποιον ισάξιο με τη δική σου αρετή για να τον παρηγορεί και να τον συμβουλεύει. Όμως, ο Θεός γνωρίζει να οικονομά όσα μας συμφέρουν, ώστε να καταδειχθεί μέσα από τη δοκιμασία η αρετή και των δυο σας.

Εμείς μεν έτσι φρονούμε και λέμε. Αν όμως άλλοι πιστεύουν διαφορετικά, είναι οι ίδιοι κύριοι των δικών τους λόγων, και εμείς σιωπούμε. Γνωρίζει ο Κύριος τους δικούς του, και ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου, όπως είναι γραμμένο.

Διότι ο μεν μισθωτός αγνοεί τα πρόβατα. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν τα επισκέπτεται συχνά. Διότι, αν τα επισκεπτόταν συχνά, θα τα γνώριζε. Ο δε ποιμένας, όπως ο Κύριος, γνωρίζει τα πρόβατά του, επειδή τα φροντίζει, και αντίστοιχα γνωρίζεται από αυτά, καθώς εκείνα αξιώνονται της επίσκεψής του και λόγω της εξοικείωσης αναγνωρίζουν τον προστάτη τους. Πρόσεξε δε, ότι πρώτα εκείνος μας γνωρίζει, και έπειτα εμείς εκείνον, και με κανέναν άλλο τρόπο δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε τον Θεό, παρά μόνο αν γίνουμε γνωστοί σε εκείνον. Διότι, πρώτα αυτός συνδέθηκε μαζί μας λαμβάνοντας σάρκα, αφού έγινε άνθρωπος, και έπειτα εμείς συνδεθήκαμε μαζί του, λαμβάνοντας το χάρισμα της θέωσης. Θέλοντας δε να δείξει ότι όσοι απίστησαν είναι ανάξιοι να αναγνωριστούν από τον Θεό και δεν είναι καν πρόβατά του, είπε: «Και γνωρίζω τα δικά μου, και γνωρίζομαι από τα δικά μου», σύμφωνα με το: «Γνώρισε ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του». Για να μην νομίσει όμως κάποιος ότι γνώριζε όπως ένας άνθρωπος, πρόσθεσε λέγοντας: «Καθώς με γνωρίζει ο Πατέρας, κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα». Διότι έτσι, λέει, τον γνωρίζω με ακρίβεια, όπως ακριβώς κι εκείνος εμένα.