Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:20

Διότι μέσα στη μεγάλη οικία, την Εκκλησία αυτή, δεν υπάρχουν μόνο παντοειδή σκεύη, χρυσά και αργυρά και ξύλινα και πήλινα, αλλά και κάθε λογής τέχνες. Διότι ο οίκος του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, έχει θηρευτές, οδοιπόρους, αρχιτέκτονες, οικοδόμους, γεωργούς, ποιμένες, αθλητές, στρατιώτες.

Και όπως ακριβώς σε μια μεγάλη οικία άλλο σκεύος είναι χρυσό, άλλο ασημένιο, άλλο πήλινο και άλλο ξύλινο (καθώς η προαίρεση του καθενός προσδίδει την ομοιότητα προς αυτά τα υλικά· και χρυσό μεν σκεύος είναι ο καθαρός και άδολος ως προς τον τρόπο ζωής· ασημένιο δε, ο κατώτερος από εκείνον ως προς την αξία· πήλινο δε, αυτός που φρονεί τα γήινα και είναι έτοιμος προς συντριβή· και ξύλινο, αυτός που εύκολα ρυπαίνεται διά της αμαρτίας και γίνεται ύλη για το αιώνιο πυρ)· έτσι και σκεύος οργής είναι εκείνος που, σαν δοχείο, χώρεσε μέσα του όλη την ενέργεια του διαβόλου, και εξαιτίας της δυσωδίας που γεννήθηκε μέσα του από τη φθορά, δεν μπορεί πλέον να χρησιμεύσει σε τίποτα, αλλά είναι άξιος μόνο για αφανισμό και απώλεια. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή έπρεπε να συντριβεί, ο φρόνιμος και σοφός οικονόμος των ψυχών οικονόμησε έτσι ώστε αυτός να γίνει πασίγνωστος και ξακουστός σε όλους, προκειμένου να καταστεί ωφέλιμος τουλάχιστον στους άλλους μέσω του παθήματός του, επειδή ο ίδιος ήταν ανίατος εξαιτίας της υπερβολικής του κακίας. Τον σκλήρυνε, λοιπόν, επιτείνοντας την κακία του με τη μακροθυμία και την αναβολή της τιμωρίας, ώστε, αφού η πονηρία του αυξηθεί στο έσχατο όριο, να διαφανεί επάνω του το δίκαιο της θείας κρίσεως.

Διότι οι ειδήμονες σε αυτά δοκιμάζουν τον άργυρο και τον χρυσό, λιώνοντας στη φωτιά καθετί το κίβδηλο και άσχημο που υπάρχει μέσα τους. Το θείο και ουράνιο πυρ όμως, δηλαδή η χάρη του Αγίου Πνεύματος, μέσω της οποίας μπορούμε να καταστούμε ζωντανοί κατά το πνεύμα, όταν κατέλθει στον νου και την καρδιά με τη χορηγία του Χριστού, τότε ακριβώς καθαρίζει κάθε ρύπο της αμαρτίας και καταναλίσκει τον μολυσμό των προηγούμενων σφαλμάτων. Έτσι καθιστά όσους την έχουν απόλυτα καθαρούς και δοκιμασμένους, και σχεδόν τους σφυρηλατεί εκ νέου νοητά προς μια καινούργια ζωή, αναδεικνύοντάς τους πλέον σε σκεύη λαμπρά και αγιασμένα, κατασκευασμένα για τιμητική χρήση και χρήσιμα στη μεγάλη οικία, δηλαδή την Εκκλησία. Αυτό ακριβώς το θείο και νοητό πυρ επεσήμανε ο θεσπέσιος Ιωάννης, λέγοντας: «Εγώ σας βαπτίζω με νερό, έρχεται όμως οπίσω μου άνδρας, του οποίου δεν είμαι άξιος να σκύψω να λύσω τον ιμάντα των υποδημάτων του· αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ». Και θυμόμαστε επίσης και τον ίδιο τον Χριστό να λέει: «Πυρ ήλθα να βάλω επάνω στη γη, και τι άλλο θέλω, εάν έχει κιόλας ανάψει;».

Κεφάλαιο Θ' Αγαπητέ, πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως σε διδάξει ο Όφις να μιμείσαι αυτούς που καταφρονούν τη δική τους σωτηρία και να λες: δεν είσαι ανώτερος από εκείνους που έχουν περιπέσει στα πάθη. Εσύ όμως να αναλογιστείς το γεγραμμένο: σε μια μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και τα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, τα δε για ατιμωτική. Εάν λοιπόν παρακούσεις τον Κύριο, εκτελώντας τα έργα της αμαρτίας, θα γίνεις σκεύος άτιμο· εάν όμως πράξεις τα έργα του Κυρίου, θα είσαι σκεύος εκλεκτό, έντιμο, αγιασμένο, εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο.

Αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Εκείνο που μάλλον αρμόζει να κατανοήσουμε με επιμέλεια, είναι τι θέλει να πει η ποικιλία και η πολυμορφία της ύλης και πώς συμπεριλαμβάνεται, μαζί με τον χρυσό, τον άργυρο, την πορφύρα και τους λίθους, και η φύση του ξύλου στην κατασκευή του φορείου. Καίτοι το ξύλο ο σοφός αρχιτέκτονας Παύλος, μαζί με το χορτάρι και το καλάμι, το κρίνει απορριπτέο για την οικοδόμηση του οίκου, επειδή καταναλώνεται από την αναλωτική δύναμη του πυρός που δοκιμάζει το έργο. Αλλά γνωρίζουμε κάποια φύση ξύλου που δεν παραμένει σε αυτό που είναι, αλλά μεταβάλλει τον εαυτό της σε χρυσό ή άργυρο ή σε κάτι άλλο από τα πολύτιμα· διότι στη μεγάλη οικία του Θεού, λέει ο απόστολος, άλλα μεν σκεύη είναι από τη φύση τους χρυσά και αργυρά, υπονοώντας, νομίζω, μέσω αυτών την ασώματη και νοερή κτίση, άλλα δε ξύλινα και πήλινα, υποδεικνύοντας ίσως μέσω αυτών εμάς, τους οποίους η παρακοή μάς έκανε γήινους και μας κατέστησε πήλινους, ενώ η αμαρτία μέσω του ξύλου μάς έκανε ξύλινα σκεύη αντί για χρυσά. Έχει διαχωριστεί δε και η χρήση των σκευών ανάλογα με την αξία της ύλης· διότι αυτά μεν που είναι από πολυτιμότερη ύλη προορίζονται για τιμή, ενώ τα άλλα έχουν απορριφθεί για ταπεινή υπηρεσία. Αλλά τι λέει περί αυτών ο Παύλος;

Διότι το σκεύος έχει την εξουσία, από τη δική του προαίρεση, να γίνει από ξύλινο χρυσό, ή από πήλινο ασημένιο. Επειδή, λέγει, εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του, θα γίνει σκεύος τιμής για τον δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Ίσως, λοιπόν, μέσω όσων ειπώθηκαν, να οδηγούμαστε κατά κάποιον τρόπο στην προκείμενη θεωρία του λόγου. Το όρος του Λιβάνου σε πολλά σημεία της Αγίας Γραφής μνημονεύεται ως ένδειξη της αντικείμενης δυνάμεως, όπως όταν λέγει μέσω του προφήτη ότι ο Κύριος θα συντρίψει τις κέδρους του Λιβάνου και θα τις κονιορτοποιήσει, καθώς και τον ίδιο τον Λίβανο σαν τον μόσχο, δηλαδή εκείνον τον μόσχο που στην έρημο κατατρίφτηκε από τον Μωυσή και έγινε πόσιμος για τους Ισραηλίτες λόγω της λεπτότητάς του. Διότι δηλώνεται εδώ μέσω της προφητείας ότι όχι μόνο τα κακά που βλαστάνουν από την αντικείμενη δύναμη, αλλά και το ίδιο το όρος, η πρώτη ρίζα του κακού, ο Λίβανος, που τρέφει την ύλη τέτοιων κέδρων, θα περιπέσει στην ανυπαρξία. Επομένως, εμείς ήμασταν κάποτε τα ξύλα του Λιβάνου, καθόσον ήμασταν ριζωμένοι σε αυτόν εξαιτίας του πονηρού βίου και της απάτης των ειδώλων. Αλλά επειδή αποκοπήκαμε από εκεί με τη λογική αξίνα και βρεθήκαμε στα χέρια του Τεχνίτη, μας έκανε δικό του φορείο, μεταστοιχειώνοντας τη φύση του ξύλου μέσω της παλιγγενεσίας σε ασήμι και χρυσάφι, σε εύανθη πορφύρα και στη λάμψη των πολύτιμων λίθων.

Είναι άραγε η ίδια έννοια του ανθρώπου του δικού μας και εκείνου του ανθρώπου, και είναι τέτοιος ο δικός μας οίκος όπως εκείνη η μεγάλη οικία, καθώς λέει ο Απόστολος, στην οποία απαριθμούνται τα χρυσά και τα αργυρά σκεύη και όσα κατασκευάζονται από την υπόλοιπη ύλη; Ή μήπως άλλα είναι εκείνα, τα οποία δύσκολα θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει, εφόσον νοούνται σε κατάσταση αφθαρσίας και μακαριότητας, και άλλα τα δικά μας, που προέρχονται από τη γη και καταρρέουν στη γη; Ομοίως δε και σχεδόν σε όλα τα υπόλοιπα, υπάρχει μια ομωνυμία των δικών μας πραγμάτων σε σχέση με τα θεία, η οποία, μέσα από την ταυτότητα των ονομάτων, υποδεικνύει τη μεγάλη διαφορά των σημαινομένων. Γι' αυτό, τα ονόματα των μελών και των αισθητηρίων μπορεί κανείς να τα βρει να αποδίδονται με παρόμοιο τρόπο τόσο σε εμάς όσο και στη θεία ζωή, η οποία όλοι οι άνθρωποι ομολογούν ότι υπερβαίνει την αίσθηση. Δάκτυλα και βραχίονας και χέρι, οφθαλμός και βλέφαρα και ακοή και καρδιά και πόδια και υποδήματα, καθώς και άλογα και ιππασίες και άρματα και μύρια άλλα παρόμοια από τον ανθρώπινο βίο, έχουν μεταφερθεί αινιγματικά από τη Γραφή για να δηλώσουν τα θεία. Όπως, λοιπόν, το καθένα από αυτά τα ονόματα λέγεται μεν ανθρώπινα, αλλά δεν σημαίνει κάτι ανθρώπινο, έτσι και το όνομα του Πατρός, έστω και αν αποδίδεται με τον ίδιο τρόπο τόσο στη δική μας όσο και στη θεία φύση, εντούτοις, ανάλογα με το μέτρο της διαφοράς των υποκειμένων στα οποία αναφέρονται τα ονόματα, και οι έννοιες που σημαίνονται μέσω των λέξεων παρουσιάζουν την αντίστοιχη διαφοροποίηση.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤ΄. Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και άλλα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, άλλα δε για ευτελή. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα είναι σκεύος για τιμητική χρήση, αγιασμένο, εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο.

Α΄. Πολλούς από τους ανθρώπους θορυβεί ακόμη και σήμερα γιατί άραγε παραμένουν οι κακοί και δεν καταστρέφονται. Υπάρχουν βεβαίως για αυτό και πολλές άλλες αιτίες, όπως για παράδειγμα για να μετανοήσουν, ή για να γίνουν μέσω της τιμωρίας τους παράδειγμα για τους πολλούς· εδώ όμως ο Παύλος αναφέρει κάτι παρόμοιο. Διότι «σε ένα μεγάλο σπίτι», λέει, «δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και ασημένια, αλλά και ξύλινα και πήλινα»· δηλώνοντας με αυτό ότι, όπως ακριβώς στο μεγάλο σπίτι είναι φυσικό να υπάρχει μεγάλη ποικιλία σκευών, έτσι συμβαίνει και εδώ σε ολόκληρη την οικουμένη· δεν μιλάει, δηλαδή, για την Εκκλησία, αλλά για ολόκληρο τον κόσμο. Διότι μην υποθέσεις ότι εννοεί την Εκκλησία· επειδή εδώ δεν επιθυμεί να υπάρχει κανένα σκεύος ξύλινο ούτε πήλινο, αλλά όλα να είναι χρυσά και ασημένια, εκεί όπου είναι το σώμα του Χριστού, εκεί όπου είναι η αγνή Παρθένος που δεν έχει σπίλο ή ρυτίδα. Αυτό λοιπόν που λέει είναι το εξής: Ας μην σε ταράζει το γεγονός ότι υπάρχουν άνθρωποι πονηροί και μιαροί· διότι και σε ένα μεγάλο σπίτι υπάρχουν τέτοια σκεύη.

Τι λοιπόν; «Αλλά δεν απολαμβάνει», λέει, «την ίδια τιμή, παρά άλλα μεν προορίζονται για τιμή και άλλα για ατιμία». Ναι, λέει, αλλά εδώ μεν εκπληρώνει κάποια χρήση, ενώ στον κόσμο καθόλου. Ακόμη κι αν δεν προορίζονται για τέτοιου είδους ενέργεια, ο Θεός τα χρησιμοποιεί αυτά τα ίδια για άλλους σκοπούς· για παράδειγμα, ο κενόδοξος οικοδομεί πολλά, το ίδιο και ο πλεονέκτης, ο έμπορος, ο κάπηλος, ο άρχοντας· υπάρχουν δηλαδή κάποια έργα μέσα στον κόσμο που τους αρμόζουν. Το χρυσό σκεύος όμως δεν προορίζεται για κάτι τέτοιο, αλλά βρίσκεται διαρκώς γύρω από τη βασιλική τράπεζα. Δεν εννοεί, λοιπόν, ότι η πονηρία είναι αναγκαίο πράγμα —πώς θα μπορούσε άλλωστε;— αλλά ότι και αυτοί έχουν κάποιο έργο. Διότι, εάν όλοι ήταν χρυσοί και αργυροί, δεν θα υπήρχε ανάγκη από εκείνους· όπως, για παράδειγμα, αν όλοι ήταν καρτερικοί, δεν θα υπήρχε ανάγκη από οικοδομήματα· αν όλοι ήταν απαλλαγμένοι από την τρυφή, δεν θα υπήρχε ανάγκη από εκλεκτά εδέσματα· αν όλοι φρόντιζαν μόνο για τα αναγκαία, δεν θα υπήρχε ανάγκη από λαμπρές οικοδομές. Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμής, αγιασμένο. Βλέπεις ότι δεν είναι ζήτημα φύσεως ούτε υλικής ανάγκης το να είναι κανείς χρυσός ή πήλινος, αλλά εξαρτάται από τη δική μας προαίρεση;

αʹ. Στην προηγούμενη επιστολή έλεγε ότι το Πνεύμα ρητώς λέει πως στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν ορισμένοι από την πίστη· και πάλι σε άλλο σημείο, μέσα στην ίδια επιστολή, προφητεύει ότι κάτι τέτοιο πρόκειται να συμβεί στο μέλλον. Το ίδιο ακριβώς κάνει πάλι και εδώ, λέγοντας: «Αυτό δε να γνωρίζεις, ότι στους έσχατους καιρούς θα έλθουν καιροί δύσκολοι». Και το αποδεικνύει αυτό όχι μόνο από τα μελλοντικά, αλλά και από όσα έχουν ήδη προηγηθεί: «Όπως ακριβώς», λέει, «ο Ιαννής και ο Ιαμβρής εναντιώθηκαν στον Μωυσή». Και πάλι μέσα από συλλογισμούς: «Σε μια μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο χρυσά και αργυρά σκεύη». Γιατί άραγε το κάνει αυτό; Για να μην ταράζεται ο Τιμόθεος, ούτε και κανένας από εμάς, όταν θα υπάρχουν πονηροί άνθρωποι.

Διότι ούτε ο ευνούχος θα μπορούσε να συνευρεθεί με γυναίκα, ούτε ο μοναχός που ευνόυχισε τον εαυτό του. Και η μεν πράξη είναι μία, ο σκοπός όμως δεν είναι ο ίδιος. Γι' αυτό, όταν μίλησε για τους πρώτους λέγοντας ότι ευνουχίστηκαν από τους ανθρώπους, δεν όρισε γι' αυτούς κανένα έπαθλο για αυτόν τον λόγο· διότι η κατάσταση ήταν ζήτημα φυσικής ανάγκης και όχι άσκησης. Τους δεύτερους όμως, αφού τους προέβαλε, τους στεφάνωσε με τη βασιλεία, λέγοντας: «Για τη βασιλεία των ουρανών». Αν και ούτε ο ένας σμίγει με γυναίκα, ούτε ο άλλος· αλλά ο μεν είναι δεσμευμένος από την ανάγκη, ενώ ο άλλος κατόρθωσε το έργο με την ελεύθερη προαίρεσή του, επιτελώντας και ολοκληρώνοντάς το από μόνος του. Έπειτα, οι μεν άνθρωποι μπορούν από μόνοι τους να πράττουν τέτοια, και να ενεργούν, και να φιλοσοφούν, και να ομιλούν, και να κατορθώνουν μύρια άλλα· ο Δεσπότης όμως των αγγέλων δεν θα μπορεί να κάνει ούτε μικρό ούτε μεγάλο από μόνος του; Και ποιος θα τα ανεχθεί αυτά; Δεν ακούς τον Παύλο που λέει ότι: «Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και άλλα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, άλλα δε για ατιμωτική»;

Και όπως ακριβώς εκείνοι, μέσω εκείνων, διαπλάθουν όλα τα σκεύη που θα πάρουν στα χέρια τους, έτσι λοιπόν και εμείς, μέσω αυτών, σφυρηλατούμε την ψυχή μας, και την επανορθώνουμε όταν έχει διαστραφεί, και την ανακαινίζουμε όταν έχει παλαιωθεί. Και εκείνοι μεν επιδεικνύουν την τέχνη τους μόνο ως προς τα σχήματα· διότι δεν θα μπορούσαν βέβαια να μεταβάλουν την ύλη των σκευών, ούτε να μετατρέψουν τον άργυρο σε χρυσό, αλλά αναδιαμορφώνουν μόνο τη μορφή τους. Εσύ όμως δεν είσαι έτσι, αλλά κατέχεις κάτι ανώτερο από εκείνους, και παίρνοντας ένα ξύλινο σκεύος, θα μπορέσεις κάποτε να το καταστήσεις χρυσό. Και μάρτυρας αυτού είναι ο Παύλος, ο οποίος λέει τα εξής: «Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμής, αγιασμένο, και εύχρηστο για τον δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο».

Εντούτοις, το στερεό θεμέλιο του Θεού παραμένει σταθερό, φέροντας αυτή τη σφραγίδα: Γνωρίζει ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του, και ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου. Σε μια μεγάλη οικία, όμως, δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και άλλα μεν προορίζονται για τιμή, άλλα δε για ατιμία.

Ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών Πρέπει να γνωρίζουμε ότι είναι συνήθεια της Θείας Γραφής να ονομάζει την παραχώρηση του Θεού δική του ενέργεια, όπως όταν λέει ο απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για ατιμωτική;». Διότι αυτός βέβαια κατασκευάζει και τα μεν και τα δε· επειδή αυτός μόνος είναι ο δημιουργός των πάντων. Δεν είναι όμως αυτός που τα κατασκευάζει τίμια ή άτιμα, αλλά η προσωπική προαίρεση του καθενός. Και αυτό είναι φανερό από όσα λέει ο ίδιος ο απόστολος στη δεύτερη προς Τιμόθεον επιστολή: «Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα, και άλλα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, άλλα δε για ατιμωτική. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμητικό, αγιασμένο και χρήσιμο στον δεσπότη, προετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η κάθαρση γίνεται εκούσια· διότι, λέει, «Εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του», ενώ η ακόλουθη αντιστροφή αποκρίνεται: Εάν δεν τον καθαρίσει, θα είναι σκεύος για ατιμωτική χρήση, άχρηστο στον δεσπότη, άξιο συντριβής.

Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου. Διότι καθένας από εμάς που μαθητεύει στον Λόγο είναι υπηρέτης μιας συγκεκριμένης πράξεως από εκείνες που μας έχουν οριστεί σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Διότι μέσα σε τούτη τη μεγάλη οικία, την Εκκλησία, δεν υπάρχουν μόνο κάθε λογής σκεύη, χρυσά, αργυρά, ξύλινα και πήλινα, αλλά και παντοειδείς τέχνες.