Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:21

Έτσι καταπόνησε το σώμα του, ώστε έφτασε στο σημείο να υποστεί δεινή βλάβη. Αν και μετά από αυτά ο άγιος Γέροντας, αφού παρακάλεσε τον Θεό, τον θεράπευσε, δίνοντάς του την εντολή στο εξής να κυβερνά το σώμα του με διάκριση, ώστε να μπορεί να υπηρετεί την πνευματική διακονία και να αντέχει στη διοίκηση των αδελφών. Απέκτησε δε μεγάλη υπακοή, υποτασσόμενος σε κάθε πράγμα στον ίδιο αυτόν μεγάλο Γέροντα, ακόμη και μέχρι θανάτου. Διότι, αρνούμενος τα δικά του θελήματα, όπως ο ίδιος ο Γέροντας μαρτύρησε για αυτόν στις προαναφερθείσες αποκρίσεις, αναδείχθηκε τέλειος υποτακτικός. Αφού υπέμεινε πολλά από αυτόν και χτυπήθηκε και δοκιμάστηκε με ποικίλους τρόπους. Και μέσα από σκληρές και βαρύτατες δοκιμασίες, πυρωμένος σαν τον χρυσό στο χωνευτήρι, έγινε σκεύος έντιμο, εύχρηστο στον Δεσπότη. Διότι σε τίποτα απολύτως δεν έφερε ποτέ αντίρρηση, ούτε θεωρούσε τον εαυτό του αββά, αλλά μαθητή του Γέροντα και ως οφείλοντα σε αυτόν τέλεια υπακοή, γεγονός που αποτελούσε δείγμα και της άκρας ταπεινοφροσύνης του. Για τον λόγο αυτόν ο Γέροντας τον θεωρούσε γνήσιο τέκνο του. Και παρακάλεσε τον Θεό να του παράσχει το χάρισμα της διακρίσεως, το οποίο, όταν το απέκτησε, μπορούσε με την άνωθεν χάρη και ψυχές να οδηγήσει στη ζωή, και θλιμμένους να θεραπεύσει, και να προσφέρει ως ιαματικό φάρμακο τον λόγο του Πνεύματος, και να φέρει την ειρήνη σε όσους βρίσκονταν σε διαμάχη.

Εφόσον αποδειχθεί ότι ανήκει σε αυτούς που είναι ικανοί για τέτοια έργα, σαν σκεύος εύχρηστο στον Δεσπότη και έτοιμο για κάθε αγαθό έργο, ας συγκαταλέγεται με αυτούς που έχουν αφιερώσει τον εαυτό τους στον Κύριο. Προπάντων δε, σε εκείνον που προέρχεται από κάποιον πιο επιφανή βίο και σπεύδει προς την ταπεινοφροσύνη καθ’ ομοίωση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να του ορίζεται κάποιο από τα έργα που θεωρούνται επονείδιστα από τους εξωτερικούς, και να επιτηρείται εάν με πλήρη βεβαιότητα παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό ως εργάτη ανεπαίσχυντο.

Διότι Αυτός, αφού έδεσε τον ισχυρό, άρπαξε τα σκεύη του, δηλαδή εμάς, τους οποίους εκείνος είχε καταχραστεί για κάθε πονηρή ενέργεια· και μας κατέστησε σκεύη εύχρηστα για τον Δεσπότη, καταρτισμένους για κάθε αγαθό έργο χάρη στην προετοιμασία που επιτέλεσε σε εμάς. Έτσι αποκτήσαμε δι' Αυτού την προσαγωγή προς τον Πατέρα, έχοντας μεταστεί από την εξουσία του σκότους «στη μερίδα του κλήρου των αγίων μέσα στο φως». Ας μην εκλαμβάνουμε, λοιπόν, την οικονομία που επιτελέστηκε διά του Υιού ως καταναγκαστική υπηρεσία που πηγάζει από δουλική ταπεινότητα, αλλά ως εκούσια μέριμνα, η οποία ενεργείται με αγαθότητα και ευσπλαχνία, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και Πατρός, για το ίδιο Του το πλάσμα. Διότι έτσι θα ορθοτομήσουμε την ευσέβεια, μαρτυρώντας ότι κατέχει τέλεια δύναμη σε όλα όσα επιτελεί, και χωρίς πουθενά να Τον διαχωρίζουμε από το πατρικό βούλημα.

Διότι οι ειδήμονες σε αυτά δοκιμάζουν τον άργυρο και τον χρυσό, λιώνοντας στη φωτιά καθετί το κίβδηλο και άσχημο που υπάρχει μέσα τους. Το θείο και ουράνιο πυρ όμως, δηλαδή η χάρη του Αγίου Πνεύματος, μέσω της οποίας μπορούμε να καταστούμε ζωντανοί κατά το πνεύμα, όταν κατέλθει στον νου και την καρδιά με τη χορηγία του Χριστού, τότε ακριβώς καθαρίζει κάθε ρύπο της αμαρτίας και καταναλίσκει τον μολυσμό των προηγούμενων σφαλμάτων. Έτσι καθιστά όσους την έχουν απόλυτα καθαρούς και δοκιμασμένους, και σχεδόν τους σφυρηλατεί εκ νέου νοητά προς μια καινούργια ζωή, αναδεικνύοντάς τους πλέον σε σκεύη λαμπρά και αγιασμένα, κατασκευασμένα για τιμητική χρήση και χρήσιμα στη μεγάλη οικία, δηλαδή την Εκκλησία. Αυτό ακριβώς το θείο και νοητό πυρ επεσήμανε ο θεσπέσιος Ιωάννης, λέγοντας: «Εγώ σας βαπτίζω με νερό, έρχεται όμως οπίσω μου άνδρας, του οποίου δεν είμαι άξιος να σκύψω να λύσω τον ιμάντα των υποδημάτων του· αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ». Και θυμόμαστε επίσης και τον ίδιο τον Χριστό να λέει: «Πυρ ήλθα να βάλω επάνω στη γη, και τι άλλο θέλω, εάν έχει κιόλας ανάψει;».

Κεφάλαιο Θ' Αγαπητέ, πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως σε διδάξει ο Όφις να μιμείσαι αυτούς που καταφρονούν τη δική τους σωτηρία και να λες: δεν είσαι ανώτερος από εκείνους που έχουν περιπέσει στα πάθη. Εσύ όμως να αναλογιστείς το γεγραμμένο: σε μια μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και τα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, τα δε για ατιμωτική. Εάν λοιπόν παρακούσεις τον Κύριο, εκτελώντας τα έργα της αμαρτίας, θα γίνεις σκεύος άτιμο· εάν όμως πράξεις τα έργα του Κυρίου, θα είσαι σκεύος εκλεκτό, έντιμο, αγιασμένο, εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο.

Διότι το σκεύος έχει την εξουσία, από τη δική του προαίρεση, να γίνει από ξύλινο χρυσό, ή από πήλινο ασημένιο. Επειδή, λέγει, εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του, θα γίνει σκεύος τιμής για τον δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Ίσως, λοιπόν, μέσω όσων ειπώθηκαν, να οδηγούμαστε κατά κάποιον τρόπο στην προκείμενη θεωρία του λόγου. Το όρος του Λιβάνου σε πολλά σημεία της Αγίας Γραφής μνημονεύεται ως ένδειξη της αντικείμενης δυνάμεως, όπως όταν λέγει μέσω του προφήτη ότι ο Κύριος θα συντρίψει τις κέδρους του Λιβάνου και θα τις κονιορτοποιήσει, καθώς και τον ίδιο τον Λίβανο σαν τον μόσχο, δηλαδή εκείνον τον μόσχο που στην έρημο κατατρίφτηκε από τον Μωυσή και έγινε πόσιμος για τους Ισραηλίτες λόγω της λεπτότητάς του. Διότι δηλώνεται εδώ μέσω της προφητείας ότι όχι μόνο τα κακά που βλαστάνουν από την αντικείμενη δύναμη, αλλά και το ίδιο το όρος, η πρώτη ρίζα του κακού, ο Λίβανος, που τρέφει την ύλη τέτοιων κέδρων, θα περιπέσει στην ανυπαρξία. Επομένως, εμείς ήμασταν κάποτε τα ξύλα του Λιβάνου, καθόσον ήμασταν ριζωμένοι σε αυτόν εξαιτίας του πονηρού βίου και της απάτης των ειδώλων. Αλλά επειδή αποκοπήκαμε από εκεί με τη λογική αξίνα και βρεθήκαμε στα χέρια του Τεχνίτη, μας έκανε δικό του φορείο, μεταστοιχειώνοντας τη φύση του ξύλου μέσω της παλιγγενεσίας σε ασήμι και χρυσάφι, σε εύανθη πορφύρα και στη λάμψη των πολύτιμων λίθων.

Δεν είναι καλό να δείχνει κανείς εύνοια στο πρόσωπο του ασεβούς. [Cod. f. 77. b.] Ακόμη κι αν αυτός βρίσκεται σε αξίωμα, ακόμη κι αν με την πειστικότητα των λόγων του αποκρύπτει το δίκαιο. Εύνοια στο πρόσωπο του ασεβούς δείχνει και εκείνος που αποδέχεται την κακία η οποία ενυπάρχει στον διάβολο. Τα χείλη του άφρονος τον οδηγούν σε κακά· και το θρασύ του στόμα επικαλείται τον θάνατο. [Ό.π.] Οι λογισμοί του άφρονος και τα λόγια του τον οδηγούν σε κακά της ψυχής και του σώματος. Εάν δε ο θάνατος γεννάται από τη θρασύτητα, άρα ο θάνατος χωρίζει την ψυχή από την όντως ζωή. Διότι η θρασύτητα πράγματι μας χωρίζει από Εκείνον που είπε: «Εγώ είμαι η ζωή»· και όπως ακριβώς από τη θρασύτητα γεννάται ο θάνατος, έτσι και από την πραότητα γεννάται η ζωή. Διότι η πραότητα είναι αντίθετη προς τη θρασύτητα. Τους οκνηρούς τους καταβάλλει ο φόβος· και οι ψυχές των ανδρόγυνων θα πεινάσουν. Δηλαδή των οκνηρών και των άνανδρων· και ψυχές ανδρόγυνων εννοεί των έκλυτων, των μαλθακών. Όποιος δεν θεραπεύει τον εαυτό του μέσω των έργων του, κ.λπ. Εκείνος που δεν θεραπεύει τον εαυτό του από τις αμαρτίες του μέσω των έργων που του έχουν δοθεί από τον Χριστό, είναι αδελφός του διαβόλου, ο οποίος γνωρίζει τις κολάσεις και ωστόσο καταστρέφει τον εαυτό του ρίχνοντάς τον σε αυτές. Και ο Παύλος λέει: «Εάν, λοιπόν, κανείς καθαρίσει τον εαυτό του, θα γίνει σκεύος εύχρηστο στον Δεσπότη». Από το μεγαλείο της ισχύος Του είναι φανερό το όνομα του Κυρίου, κ.λπ. Δηλαδή, είναι ολοφάνερη η γνώση Του. Δεν υπάρχει ανάγκη διδασκαλίας, αφού είναι φανερό το όνομα του Κυρίου, η δύναμη του Θεού. Και αυτό είναι προφανές και από το εξής: από το ότι υψώνει εκείνους που προστρέχουν σε Αυτόν.

Γνωρίζουμε πώς πλήττουμε, πώς επιφέρουμε την πληγή με τη χάρη του Θεού, ώστε να μη συντρίψουμε το σκεύος, αλλά για να το λειάνουμε, για να το ανορθώσουμε, για να το καταστήσουμε εύχρηστο στον Δεσπότη, ώστε να το προσφέρουμε ακτινοβολώντας από υγεία και άρτια επεξεργασμένο κατά την ημέρα εκείνη, κατά την οποία θα ρέει ο ποταμός του πυρός, ώστε να το προσφέρουμε χωρίς να έχει ανάγκη την εκεί πυρά.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤ΄. Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα· και άλλα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, άλλα δε για ευτελή. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα είναι σκεύος για τιμητική χρήση, αγιασμένο, εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο.

Τι λοιπόν; «Αλλά δεν απολαμβάνει», λέει, «την ίδια τιμή, παρά άλλα μεν προορίζονται για τιμή και άλλα για ατιμία». Ναι, λέει, αλλά εδώ μεν εκπληρώνει κάποια χρήση, ενώ στον κόσμο καθόλου. Ακόμη κι αν δεν προορίζονται για τέτοιου είδους ενέργεια, ο Θεός τα χρησιμοποιεί αυτά τα ίδια για άλλους σκοπούς· για παράδειγμα, ο κενόδοξος οικοδομεί πολλά, το ίδιο και ο πλεονέκτης, ο έμπορος, ο κάπηλος, ο άρχοντας· υπάρχουν δηλαδή κάποια έργα μέσα στον κόσμο που τους αρμόζουν. Το χρυσό σκεύος όμως δεν προορίζεται για κάτι τέτοιο, αλλά βρίσκεται διαρκώς γύρω από τη βασιλική τράπεζα. Δεν εννοεί, λοιπόν, ότι η πονηρία είναι αναγκαίο πράγμα —πώς θα μπορούσε άλλωστε;— αλλά ότι και αυτοί έχουν κάποιο έργο. Διότι, εάν όλοι ήταν χρυσοί και αργυροί, δεν θα υπήρχε ανάγκη από εκείνους· όπως, για παράδειγμα, αν όλοι ήταν καρτερικοί, δεν θα υπήρχε ανάγκη από οικοδομήματα· αν όλοι ήταν απαλλαγμένοι από την τρυφή, δεν θα υπήρχε ανάγκη από εκλεκτά εδέσματα· αν όλοι φρόντιζαν μόνο για τα αναγκαία, δεν θα υπήρχε ανάγκη από λαμπρές οικοδομές. Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμής, αγιασμένο. Βλέπεις ότι δεν είναι ζήτημα φύσεως ούτε υλικής ανάγκης το να είναι κανείς χρυσός ή πήλινος, αλλά εξαρτάται από τη δική μας προαίρεση;

Πώς, λοιπόν, λέγει αλλού: «Έχουμε τον θησαυρό αυτόν σε πήλινα σκεύη»; Επομένως, τιμά και δεν υποτιμά το πήλινο σκεύος, αποκαλώντας το δεκτικό θησαυρού. Εκεί υποδηλώνει την ίδια τη φύση και όχι το είδος της ύλης. Και αυτό που εννοεί είναι το εξής: Το σώμα μας είναι πήλινο σκεύος. Διότι, όπως ακριβώς το πήλινο σκεύος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ψημένος πηλός, έτσι και το δικό μας σώμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά πηλός που στερεώνεται από τη θερμότητα της ψυχής. Το ότι, βεβαίως, είναι πήλινο, είναι φανερό. Διότι πολλές φορές, όπως εκείνο το σκεύος όταν πέσει σπάζει και συντρίβεται, έτσι και το σώμα, όταν καταπέσει με τον θάνατο, διαλύεται. Σε τι, άλλωστε, διαφέρουν τα οστά από τα κεραμικά όστρακα, εφόσον είναι τόσο σκληρά και τόσο ξηρά; Και σε τι διαφέρουν οι σάρκες από τον πηλό; Δεν προέρχονται και αυτές ομοίως από νερό; Αλλά, όπως προείπα, πώς γίνεται εκεί να μην υποτιμά το πράγμα; Επειδή εκεί διαλέγεται περί της φύσεως, ενώ εδώ περί της προαιρέσεως. «Εάν, λοιπόν, κάποιος εκκαθαρίσει τον εαυτό του», λέγει. Δεν είπε «καθαρίσει», αλλά «εκκαθαρίσει», δηλαδή τον καθαρίσει παντελώς.

Θα είναι σκεύος για τιμητική χρήση, αγιασμένο, εύχρηστο στον Δεσπότη. Άρα εκείνα είναι άχρηστα, έστω κι αν εξυπηρετούν κάποια ανάγκη. Ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Ακόμη κι αν δεν το πράττει, εντούτοις είναι κατάλληλο και δεκτικό. Πρέπει, λοιπόν, να είναι κανείς προετοιμασμένος για όλα, είτε για θάνατο είτε για μαρτύριο· πρέπει να είναι ετοιμασμένος, είτε για παρθενία είτε για όλα αυτά. Τις δε νεανικές επιθυμίες να τις αποφεύγεις. Νεανικές δεν είναι μόνο οι επιθυμίες της πορνείας, αλλά κάθε άτοπη επιθυμία είναι νεανική. Ας ακούσουν οι γηραιότεροι, ότι δεν πρέπει να πράττουν τα έργα των νεότερων. Ακόμη κι αν κάποιος είναι υβριστής, ακόμη κι αν αγαπά την εξουσία, είτε τα χρήματα, είτε τα σώματα, είτε οτιδήποτε άλλο, η επιθυμία αυτή είναι νεανική, ανόητη· επειδή η καρδιά δεν έχει ακόμη σταθεροποιηθεί, ούτε ο νους έχει θεμελιωθεί σε βάθος, αλλά μετεωρίζεται, είναι αναπόφευκτο να συμβαίνουν όλα αυτά. Για να μην αιχμαλωτιστεί, λοιπόν, κανείς από αυτά, τι συμβουλεύει; Απόφευγε τις νεανικές φαντασίες· να επιδιώκεις δε τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη και την ειρήνη μαζί με όλους όσους επικαλούνται τον Κύριο με καθαρή καρδιά. Δικαιοσύνη ονομάζει τη γενικότερη αρετή, την ευσέβεια στον βίο, την πίστη, την αγάπη, την πραότητα.

Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμής, αγιασμένο για τον Δεσπότη. Βλέπεις ότι και αυτοί διορθώνονται από τον ίδιο τους τον εαυτό; Διότι αυτό σημαίνει: «Εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του». Τι σημαίνουν, λοιπόν, αυτά τα λόγια; Εάν ο λόγος μας απευθυνόταν μόνο σε οικείους, θα είχα ήδη παραθέσει τη λύση. Επειδή όμως απευθύνεται σε εχθρούς και πολεμίους, είναι αναγκαίο να καταρρίψουμε τα δικά τους επιχειρήματα. Φέρνοντας, λοιπόν, και πάλι το χωρίο στο μέσο, ας το καταστήσουμε με αυτόν τον τρόπο σαφές. Ότι δηλαδή είναι δυνατόν για εμάς να πράττουμε και να μιλούμε από τον εαυτό μας, το απέδειξε επαρκώς ο λόγος. Διότι, αν δεν συνέβαινε αυτό, δεν θα στεφανωνόμασταν όταν πράττουμε το αγαθό. Πρέπει, λοιπόν, να ρωτήσουμε και πάλι τον αιρετικό: τι σημαίνει το «Εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι, δεν δύναται να κάνει τίποτε από τον εαυτό Του»; Διότι από αυτό το χωρίο, εννοώ, όχι από την ερμηνεία· ή μάλλον ούτε από το χωρίο, αλλά από τη διεστραμμένη ερμηνεία των αιρετικών, προκύπτει η ανάγκη να εισαχθεί κάποια διπλή κτίση. Πώς και με ποιον τρόπο;

Και όπως ακριβώς εκείνοι, μέσω εκείνων, διαπλάθουν όλα τα σκεύη που θα πάρουν στα χέρια τους, έτσι λοιπόν και εμείς, μέσω αυτών, σφυρηλατούμε την ψυχή μας, και την επανορθώνουμε όταν έχει διαστραφεί, και την ανακαινίζουμε όταν έχει παλαιωθεί. Και εκείνοι μεν επιδεικνύουν την τέχνη τους μόνο ως προς τα σχήματα· διότι δεν θα μπορούσαν βέβαια να μεταβάλουν την ύλη των σκευών, ούτε να μετατρέψουν τον άργυρο σε χρυσό, αλλά αναδιαμορφώνουν μόνο τη μορφή τους. Εσύ όμως δεν είσαι έτσι, αλλά κατέχεις κάτι ανώτερο από εκείνους, και παίρνοντας ένα ξύλινο σκεύος, θα μπορέσεις κάποτε να το καταστήσεις χρυσό. Και μάρτυρας αυτού είναι ο Παύλος, ο οποίος λέει τα εξής: «Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμής, αγιασμένο, και εύχρηστο για τον δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο».

Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα είναι σκεύος τιμημένο, αγιασμένο και εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Τις δε νεανικές επιθυμίες να τις αποφεύγεις· αντίθετα, να επιδιώκεις τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη και την ειρήνη μαζί με εκείνους που επικαλούνται τον Κύριο με καθαρή καρδιά. Τις ανόητες και απαίδευτες αναζητήσεις να τις αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι γεννούν έριδες. Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια ώστε να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί ζωντανοί για να εκτελούν το δικό του θέλημα.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄. «Αυτό δε να γνωρίζεις, ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί χαλεποί. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από την υπεροψία, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· έχοντας μεν εξωτερικά τη μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της. Και αυτούς να τους αποφεύγεις. Διότι σε αυτούς ανήκουν εκείνοι που εισχωρούν στα σπίτια και αιχμαλωτίζουν γυναικάρια φορτωμένα με αμαρτίες, τα οποία παρασύρονται από ποικίλες επιθυμίες, που πάντοτε μαθαίνουν, και ποτέ δεν μπορούν να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας.

Ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών Πρέπει να γνωρίζουμε ότι είναι συνήθεια της Θείας Γραφής να ονομάζει την παραχώρηση του Θεού δική του ενέργεια, όπως όταν λέει ο απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για ατιμωτική;». Διότι αυτός βέβαια κατασκευάζει και τα μεν και τα δε· επειδή αυτός μόνος είναι ο δημιουργός των πάντων. Δεν είναι όμως αυτός που τα κατασκευάζει τίμια ή άτιμα, αλλά η προσωπική προαίρεση του καθενός. Και αυτό είναι φανερό από όσα λέει ο ίδιος ο απόστολος στη δεύτερη προς Τιμόθεον επιστολή: «Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα, και άλλα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, άλλα δε για ατιμωτική. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμητικό, αγιασμένο και χρήσιμο στον δεσπότη, προετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η κάθαρση γίνεται εκούσια· διότι, λέει, «Εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του», ενώ η ακόλουθη αντιστροφή αποκρίνεται: Εάν δεν τον καθαρίσει, θα είναι σκεύος για ατιμωτική χρήση, άχρηστο στον δεσπότη, άξιο συντριβής.

Επομένως, ω πάτερ, στήριξες τα φρονήματά μας, δυνάμωσες τις καρδιές μας. Η ανδρεία σου ξεπέρασε κάθε ελπίδα, η παρρησία σου κάθε προσδοκία. Μας φάνηκες άλλος από αυτόν που γνωρίζαμε, εντελώς αλλοιωμένος εν Θεώ. Δόξα σε Εκείνον που σε δυνάμωσε. Δεν σε κατέβαλε ο φόβος της βασιλικής εξουσίας, δεν σε χαύνωσε η γοητευτική κολακεία. Δεν επέλεξες να απολαύσεις την πρόσκαιρη ηδονή, προτιμώντας να κινδυνεύσεις υπέρ της αληθείας του Θεού. Είσαι ο ποιμένας ο καλός, που δίνει την ψυχή του υπέρ των προβάτων, που και τώρα είναι δέσμιος υπό φρούρηση ως απόστολος του Χριστού. Ω, εκείνο το δωμάτιο, στο οποίο διαβιείς και περιφέρεσαι ως πολύτιμο και εύχρηστο σκεύος στον Δεσπότη Θεό! Είθε λοιπόν να αγκάλιαζα εκείνο το έδαφος, όπου βαδίζουν τα πόδια του κυρίου μου και πατέρα. Είθε να προσκυνούσα τα κλειδιά και τις κλειδαριές που σε κρατούν, επειδή φυλάσσουν έναν θησαυρό ευσέβειας. Περισσότερο όμως θα ήθελα να ασπαστώ εκείνο το τίμιο στόμα, που ομολόγησε τον λόγο της αλήθειας, και τα όσια χέρια που υψώνονται σε άγιες και ευπρόσδεκτες προσευχές. Πού άραγε πέταξε μακριά μου το γλυκό πρόσωπο, πού σίγησε η σωτήρια φωνή; Ιδού, εγώ ο ελεεινός έμεινα ορφανός και παντέρημος, χωρίς τον πατέρα μου, χωρίς τον φωστήρα μου, τον ιατρό και τροφό της ταπεινής μου ψυχής, απροστάτευτος και ανυπεράσπιστος απέναντι σε εκείνους που με πολεμούν αοράτως.

Κατηχητική προς τους μαθητές του. Αδελφοί και πατέρες, άλλοι μεν αναγγέλλουν με λύπη τους θανάτους των οικείων τους, εγώ όμως με πάρα πολλή χαρά. Γιατί; Διότι οι αποθανόντες αδελφοί μας είναι άγιοι μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, ο Άνθος, ο οποίος σύμφωνα με το όνομά του άνθισε στις αρετές, και ο Διονύσιος, ο οποίος διέπρεψε διονυσιακώς στην οσιότητα. Είναι δίκαιο δε να πούμε και πώς ήταν ο θάνατος και των δύο. Ο μεν ένας, έχοντας μόλις έλθει από την προσωπική του εξορία και έχοντας αποχαιρετήσει εμάς για τελευταία φορά, κατά την επιστροφή του αρρώστησε καθ' οδόν και εκοιμήθη ιερώς στο μοναστήρι της Μυέλης. Ο δε άλλος, αφού περιέπεσε σε ασθένεια, υπέστη, αν δεν είναι τολμηρό να το πω, τα παθήματα του αοιδίμου Ιώβ. Διότι είδε τις σάρκες του να φθίνουν και τα οστά του να κολλούν στη σάρκα. Πόνοι αφόρητοι, πληγές τραυμάτων, ακατάπαυστη ροή της κοιλίας, με μόνη την αναπνοή να παραμένει. Αφού τα υπέμεινε αυτά με ευχαριστία και υπομονή, μετοίκησε και αυτός προς τον Κύριο. Δείτε οι μακάριοι, πώς έγιναν και αυτοί μάρτυρες, ο Διονύσιος, ο δόκιμος εργάτης του Θεού, και ο Άνθος, το αρνίο του Χριστού, ο Διονύσιος, ο οποίος από τη νεότητά του μέχρι τα γηρατειά έφερε εις πέρας τον άθλο της υποταγής, και ο Άνθος, ο οποίος αγιάστηκε από παιδί μέχρι τη μέση ηλικία μέσω της υποταγής, αμφότεροι σκεύη εύχρηστα στον Δεσπότη Θεό, όχι μόνο για όσα επαινέθηκαν πρωτύτερα και αργότερα, αλλά επιπλέον περιεβλήθησαν και τα διαδήματα των φυλακίσεων ένεκα της δικαιοσύνης. Τι θα μπορούσε να είναι πιο ένδοξο από αυτό;

Σε κεκοιμημένη. Όντως εύχρηστο και αγιασμένο σκεύος, ισάξιο με χρυσοποίκιλτο στέμμα, ακτινοβόλο από όμορφα διάσπαρτα μαργαριτάρια, είναι αυτή που εναπόθεσε εδώ το τρισόλβιο σώμα της. Διότι, αφού υπέστη την απώλεια του νεαρού συζύγου της, ενός άλλου ήρωα ως προς τη δύναμη και τη δόξα -ενώ και οι δύο κατάγονταν από την Αρμενία-, έκρινε αυτό ως το απολύτως άριστο, το να τα αφιερώσει όλα στον Θεό και Δεσπότη και να ενδυθεί πενιχρά ενδύματα κατά τον μοναχικό τρόπο.

Εάν έχουν έτσι τα πράγματα, η ανάληψη των μαθημάτων είναι καλή και επωφελής· αν όμως δεν είναι έτσι, τότε είναι προτιμότερη η απλοϊκότητα και η αμάθεια, ώστε από εκεί να βαδίσουμε προοδευτικά προς το ζητούμενο. Ποιος πατέρας δεν επιθυμεί ο δικός του γιος να συγκαταλέγεται μεταξύ των αρίστων και των πλέον αξιέπαινων; Και η διαφορά του πνευματικού πατέρα προς τον σωματικό είναι τόση, όση η διαφορά της ψυχής προς τη σάρκα. Επιθυμούμε και θέλουμε να είστε πλήρεις από κάθε αγαθό, από γνώση, από σύνεση, από επίγνωση, και σε τέτοιο βαθμό που, όπως νομίζω, ούτε εσείς οι ίδιοι δεν το επιθυμείτε για τους εαυτούς σας. Και αυτό το γνωρίζει ο Γνώστης των αφανών, και ασφαλώς θα το γνώριζε και ο κοινός μας πατέρας· διότι τίποτα δεν είναι απόρρητο σε αυτόν από τις δικές μου σκέψεις, και θα προσθέσω και από τα αμαρτήματά μου. Ποιος θα μου έδινε τη δύναμη να καταστήσω σοφό τον καθένα από εσάς και να τον αναδείξω σκεύος εκλογής, εύχρηστο στον Δεσπότη, τόσο διά του βίου όσο και διά της θείας γνώσεως και πράξεως;