Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:24

Ότι πρέπει ο χριστιανός, γινόμενος σε όλα ανώτερος από τα δικαιώματα του νόμου, να μην ορκίζεται ούτε να ψεύδεται. Ότι δεν πρέπει να βλασφημεί, ότι δεν πρέπει να υβρίζει, ότι δεν πρέπει να φιλονικεί, ότι δεν πρέπει να εκδικείται για τον εαυτό του, ότι δεν πρέπει να ανταποδίδει κακό αντί κακού, ότι δεν πρέπει να οργίζεται.

Κεφάλαιο Βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ελέχθη: Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη, και τα εξής. ΜΑΡΚΟΣ. Να έχετε αγάπη μέσα σας, αλλά και να ειρηνεύετε μεταξύ σας. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Σε κανέναν να μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού, προνοώντας για το καλό ενώπιον όλων των ανθρώπων. Αν είναι δυνατόν, σε ό,τι εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους· μην εκδικείστε για τον εαυτό σας, αγαπητοί, αλλά δώστε τόπο στην οργή. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Βʹ. Ο δούλος δε του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους.

Ότι πρέπει με ανεξικακία και πραότητα να νουθετεί κανείς τους αντιτιθέμενους, προσδοκώντας τη μετάνοιά τους, μέχρις ότου εκπληρώσει το μέτρο της μέριμνας προς αυτούς.

Κεφάλαιο λβʹ. Ματθαίος. Δεν θα φιλονικήσει, ούτε θα κραυγάσει, ούτε θα ακούσει κανείς στις πλατείες τη φωνή του. Καλάμι τσακισμένο δεν θα σπάσει, και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει, έως ότου αναδείξει νικηφόρα την κρίση. Προς Τιμόθεον Βʹ. Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να διαπαιδαγωγεί με πραότητα όσους αντιτίθενται· μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για την επίγνωση της αλήθειας, και συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου.

Κεφάλαιο Α΄. Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ. Εάν κάποιος επιθυμεί την επισκοπή, καλό έργο επιθυμεί. Πρέπει όμως ο επίσκοπος να είναι ανεπίληπτος, και τα εξής. Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ. Πρεσβύτερο να μην επιπλήξεις, αλλά να τον προτρέπεις σαν πατέρα, τους νεοτέρους σαν αδελφούς, τις πρεσβύτερες σαν μητέρες, τις νεότερες σαν αδελφές, με κάθε αγνότητα. Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ. Τις δε νεανικές επιθυμίες να τις αποφεύγεις, και να επιδιώκεις τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη, την ειρήνη μαζί με εκείνους που επικαλούνται τον Κύριο με καθαρή καρδιά. Τις δε ανόητες και αμαθείς συζητήσεις να τις απορρίπτεις, γνωρίζοντας ότι γεννούν φιλονικίες. Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, και τα εξής.

Επικατάρατος είναι καθένας που πράττει τα έργα του Κυρίου με αμέλεια. Παντού δε πρέπει να φυλαγόμαστε, μήπως, με την πρόφαση μίας εντολής, φανεί ότι καταλύουμε κάποια άλλη. Διότι δεν είναι πρέπον σε εμάς ούτε να μαχόμαστε, ούτε να διαπληκτιζόμαστε με τους αγνώμονες· επειδή ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά αυτός που υφίσταται αγνωμοσύνη από τους κατά σάρκα συγγενείς οφείλει να θυμάται τον Κύριο που είπε ότι, δεν υπάρχει κανείς που να άφησε οικία, ή αδελφούς, ή αδελφές, ή πατέρα, ή μητέρα, ή γυναίκα, ή τέκνα, ή αγρούς, όχι απλώς, αλλά εξαιτίας εμού και του Ευαγγελίου, ο οποίος δεν θα λάβει εκατονταπλάσια κατά τον παρόντα καιρό, και στον ερχόμενο αιώνα ζωή αιώνια.

Εναντίον τέτοιων ανθρώπων εξοργίζονταν, και πολύ δικαιολογημένα, οι ζηλωτές από τους Κορινθίους, και ήθελαν να τους επιτεθούν θεωρώντας τους εχθρούς του θείου κηρύγματος. Επειδή όμως το πράγμα αυτό ήταν εξαιρετικά άσχημο και βρισκόταν όσο το δυνατόν πιο μακριά από την επιείκεια που ταιριάζει στους αγίους, καθώς «ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διαπαιδαγωγώντας με πραότητα εκείνους που έχουν αντίθετη διάθεση», διατάζει λέγοντας: «Ο ίδιος εγώ ο Παύλος», ο ιερουργός των θείων μυστηρίων, ο οικονόμος και απόστολος, που διαπρέπω στον ζήλο και προτρέπω και εσάς τους ίδιους να λέτε μαζί με εμένα, «Διότι για εμένα το να ζω είναι ο Χριστός και το να πεθάνω κέρδος», «σας παρακαλώ μέσω της πραότητας και της επιείκειας του Χριστού, ο οποίος, όταν λοιδορούνταν, δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν έπασχε, δεν απειλούσε, αλλά παρέδιδε τον εαυτό του σε εκείνον που κρίνει δίκαια». Επομένως, στην κατάλληλη στιγμή τους υπενθυμίζει τον βίο του Χριστού, καθιστώντας τους πραότατους και επιεικείς. «Ο ίδιος εγώ», λέει, «ο Παύλος, που όταν είμαι παρών ανάμεσά σας πρόσωπο με πρόσωπο είμαι ταπεινός», ούτε υπερόπτης ούτε έτοιμος για έριδες και μάχες, «εγώ που δείχνω θάρρος όταν απουσιάζω, σας παρακαλώ και τώρα, ώστε να μη χρειαστεί να δείξω θάρρος όταν θα είμαι παρών». Διότι, όπως συλλογίζομαι, με κανέναν τρόπο δεν θα τολμήσετε εναντίον κάποιων που νομίζουν ότι εμείς συμπεριφερόμαστε κατά σάρκα, δηλαδή ότι πολιτευόμαστε σαρκικά μέσα σε έριδα και ζηλοτυπία. «Διότι», λέει, «όπου υπάρχει ζηλοτυπία και έριδα ανάμεσά σας, δεν είστε σαρκικοί και δεν συμπεριφέρεστε κατά άνθρωπον;»

Σταματήστε το βέλος του φθόνου· διότι δεν χτυπάει πουθενά· δεν θα υποτάξει τη ζωή στον θάνατο, ούτε η φθορά θα υπερισχύσει της αφθαρσίας· δεν θα κρατηθώ από τις πύλες του άδη, δεν θα είμαι μαζί σας νεκρός στα μνήματα, θα αναπετάξω προς εκείνον από τον οποίο προέρχομαι, και θα αναβώ πάλι στους ουρανούς, φαινόμενος ως έγκλημα της δικής σας ασέβειας και στους αγγέλους και στους ανθρώπους. Διότι οι μεν θα θαυμάσουν αυτόν που ανεβαίνει, οι δε που θα τον συναντήσουν θα πουν: «Τι είναι αυτές οι πληγές ανάμεσα στα χέρια σου;» Και θα τους πω: «Αυτές με τις οποίες πληγώθηκα στον οίκο του αγαπητού μου.» Επομένως, με πολύ ήθος και με εξαιρετική πραότητα έχει συντεθεί πάλι ο λόγος, και αυτό προς δικό μας παράδειγμα· γι' αυτό και ο Παύλος λέει ότι ο δούλος του Θεού δεν πρέπει «να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, νουθετώντας με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται.» Διότι πρέπει, νομίζω, ο φιλόθεος νους να μένει μακριά από κάθε θόρυβο και από τις ατίθασες κινήσεις της οργής, και σαν κάποια άγρια επιδρομή κυμάτων να συνηθίζει να αποφεύγει όσα συμβαίνουν από μικροψυχία, και να χαίρεται, σαν σε απάνεμες καλοκαιρίες, με τους λογισμούς της πραότητας, και να αγαπά όσο το δυνατόν περισσότερο το να περνά τη ζωή του με μακροθυμία, και να δείχνεται ανεξίκακος προς όλους, και να έχει εντελώς αγαθή διάνοια, και ο λόγος του προς τους εχθρούς να μην είναι άσχημος. <Θα με ζητήσετε, και δεν θα με βρείτε.> Χαριτωμένα και αυτό, και με πολύ ήθος.

Διότι, αν και είχε αξιωθεί να βρίσκεται σε πλεονεκτικότερη θέση λόγω της ευλογίας του πατέρα του, και είχε τιμηθεί με τη δόξα των πρωτοτοκίων, και είχε βοηθό του τον Θεό, υποχωρούσε με τρόπο ιεροπρεπή, έχοντας επιλέξει να κατορθώνει πάντοτε το εξής: «Εάν είναι δυνατόν, σε ό,τι εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους». Διότι κάποτε ένας λόγος τραχύς, απότομος και γεμάτος υπεροψία θα γίνει ανυπόφορος σε κάποιους. Όπως δε έγραψε ο σοφός Παροιμιαστής, «Η υποχωρητική απόκριση αποτρέπει τον θυμό». Και δες, σε παρακαλώ, την επιδεξιότητα του δικαίου προς την ευσέβεια. Διότι αφενός αποστέλλει αγγελιαφόρους για να ζητήσουν ειρήνη και για να μεταφέρουν τους πιο ήπιους λόγους προς τον Ησαύ· επειδή τους πρόσταξε να επαναλαμβάνουν συνεχώς: «Αυτά λέει ο δούλος σου ο Ιακώβ». Αφετέρου δε, ο ίδιος στρέφεται πάλι σε προσευχές, και δεν εγκαταλείπει την πάντοτε σωτήρια βοήθειά τους. Επιβεβαιώνει δε ότι την ελπίδα για το μέλλον φώτιζε η εμπειρία των παρελθόντων, λέγοντας: «Με αυτήν εδώ τη ράβδο μου διάβηκα τον Ιορδάνη, ενώ τώρα έχω γίνει δύο στρατόπεδα». Διότι εννοούσε ότι: «Έχοντας μαζί μου από την πατρίδα μου μόνο αυτή τη ράβδο διέσχισα τον Ιορδάνη, και έγινα κύριος πολλών πραγμάτων, επειδή είχα τη δική σου εύνοια, Δέσποτα». Θα γνωρίσουμε λοιπόν μέσα από αυτά και εμείς, ότι πρέπει να είμαστε πράοι και ειρηνικοί, και να επιδιώκουμε με κάθε τρόπο να ζούμε χωρίς διαμάχες. «Διότι ο δούλος του Κυρίου», λέει, «δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι το ζώο είναι πράγματι πράο και μάλιστα καρποφόρο. Τέτοιοι είναι και όλοι οι ακριβείς εργάτες του ευαγγελικού τρόπου ζωής, στους οποίους απηύθυνε τον λόγο και ο ίδιος ο Χριστός: «Σε καθέναν που σου ζητά, δίνε, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που σε χτυπά στη σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη». Γράφει δε και ο Παύλος: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδάσκοντας με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται». Και το ότι πρέπει, μετά τα όσα ήδη αναφέρθηκαν, να ακολουθήσει και η προσφορά της κατσίκας, δεν φανερώνει τίποτε άλλο, νομίζω, εκτός από εκείνο που μόλις προηγουμένως ανέφερα, δηλαδή ότι όλοι έχουν ανάγκη, έστω κι αν μερικοί είναι αγαθοί ως προς τον χαρακτήρα, από τον καθαρισμό μέσω της μετάνοιας και τη συγχώρηση των παραπτωμάτων.

Μοναχοί, ας μην υπερβαίνουμε τα όρια της ταπεινοφροσύνης, μήπως, νομίζοντας ότι έχουμε δίκιο, φθείρουμε την ευλάβειά μας. Γι' αυτό, ας περιφρονήσουμε ακόμη και τη ζημία, εξαιτίας εκείνου που λέει: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί» και «μακάριος είναι εκείνος που τα τρέμει όλα από ευλάβεια». Και, «μη βιάζεσαι μέσα στο πνεύμα σου να θυμώσεις· διότι ο θυμός αναπαύεται στον κόρφο των ασεβών». Είναι γραμμένο: «Ο συνετός υιός είναι υπάκουος στον πατέρα του, ενώ ο ανυπάκουος υιός βρίσκεται σε ατιμία». «Εκείνος που φυλάει το στόμα του, προστατεύει την ψυχή του, ενώ ο προπετής στα χείλη θα τρομοκρατήσει τον εαυτό του». «Για τον δόλιο υιό δεν θα υπάρξει κανένα αγαθό, ενώ εκείνος που τηρεί τις εντολές είναι μακάριος». «Ο νόμος του σοφού είναι πηγή ζωής, ενώ ο άμυαλος θα πεθάνει από παγίδα». «Εκείνος που πορεύεται με ευθύτητα φοβάται τον Κύριο, ενώ εκείνος που διαστρέφει τις οδούς του θα ατιμαστεί». «Θα αναζητήσεις σοφία ανάμεσα στους κακούς και δεν θα βρεις, η επίγνωση όμως στους φρόνιμους είναι εύκολη». «Ο κήπος που δεν έχει φράχτη ποδοπατείται και ερημώνεται, και όποιος δεν φυλάει το στόμα του θα καταστρέψει τους καρπούς του».

Πρόλαβε να πας στο κελλί του αδελφού που σε λύπησε, και βάλε του μετάνοια με καθαρή καρδιά, για χάρη Εκείνου που είπε να συγχωρούμε τον αδελφό όχι μόνο έως επτά φορές, αλλά έως εβδομήντα φορές επτά. Δέξου, αγαπητέ, τη μετάνοια του αδελφού σαν να είναι απεσταλμένη από τον Θεό, για να μη φανείς ότι αθετείς Εκείνον που την έστειλε και Τον κινήσεις σε οργή εναντίον σου. Αγάπα την ειρήνη και τον αγιασμό, ώστε να αξιωθείς να σταθείς ενώπιον του προσώπου Κυρίου του Θεού. Μην κατατρέχεις τον αδελφό σου την ημέρα της θλίψεώς του, και μην προσθέτεις πόνο επάνω στον πόνο της ψυχής του. Φιλόπονος ηγούμενος είναι ευταξία των αδελφών, και φρόνιμοι γέροντες είναι παρηγοριά των νεωτέρων. Δεν πρέπει να εμπιστεύεται κανείς εκείνους που κακολογούν· διότι πολλές φορές η διαβολή γίνεται από φθόνο· αλλά πρέπει μάλλον να αναζητείται η αλήθεια. Πρέπει να φράζει κανείς το στόμα εκείνων που θρασύνονται και επιχειρούν να προκαλέσουν ακαταστασία, ώστε η αδελφότητα να παραμείνει ατάραχη. Αν δεις αδελφούς να ομονοούν στο κακό, μη γίνεις συμμέτοχος στην αταξία τους· αλλά απομακρύνσου και μπες στο κελλί σου, ενθυμούμενος εκείνον που είπε ότι ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται. Αν όμως δεις αδελφό να ολιγωρεί ή να ασθενεί, είναι καλό να συμπάσχεις μαζί του. Η δικαιοσύνη θα χαροποιήσει την καρδιά εκείνου που την εργάζεται.

Κεφάλαιο 46. Αγαπητέ, εάν ο Εχθρός υποκινήσει κάποιον αδελφό να σε λοιδορήσει και να πει, Κακόγηρε ή Κακέσχατε, υπόμεινε με μακροθυμία την ύβρη. Εάν δε το αποδεχθούμε και με τον λογισμό μας χάριν της ειρήνης, αντί για Κακόγηρε, γίνεται Καλόγηρε, και αντί για Κακέσχατε, γίνεται Καλέσχατε. Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους.

Κεφάλαιο 93. Εάν κατοικείς μαζί με αδελφούς, μη συνηθίζεις να προστάζεις, αλλά μάλλον να είσαι πρότυπο για αυτούς στα καλά έργα, υπακούοντας σε όσα θα σου πουν οι άλλοι· και αν, όταν παραστεί ανάγκη, μιλήσεις, να το κάνεις ως σύμβουλος. Αν πάλι κάποιος άλλος αδελφός αντιλέξει σε όσα λες, μην ταραχθεί ο νους σου, αλλά εγκατέλειψε το δικό σου θέλημα χάριν της αγάπης και της ειρήνης· διότι, εάν με πραότητα αποβάλεις την οργή του δαίμονα του θυμού, δεν θα έχει δύναμη εναντίον σου. Λοιπόν, πες σε αυτόν που σου αντιλέγει τα εξής: «Εγώ, ευλογημένε, μίλησα ως αδαής, έτσι όπως το σκέφτηκα· και συγχώρεσέ με, διότι μίλησα έχοντας άγνοια· ας γίνει όμως καθώς εσύ είπες»· και με αυτόν τον τρόπο θα στραφεί προς τα πίσω άπρακτος και καταντροπιασμένος ο Διάβολος, που προκαλεί τις διενέξεις και τις ταραχές. Διότι το να φιλονικεί κανείς και να επιβάλλει το δικό του θέλημα, εγείρει ταραχές και αθεράπευτο θυμό. Ο θυμός αναπαύεται στους κόλπους των ασεβών, και η ροπή του θυμού του είναι η πτώση του. Όθεν και ο Απόστολος παραγγέλλει λέγοντας: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται».

Περί αγνείας. Παραίνεση λστ'. Να παρομοιάζεις την αγνεία, αγαπητέ αδελφέ, με τον φοίνικα. Διότι ο φοίνικας έχει μεν την καρδιά του λευκή, ολόγυρα όμως είναι γεμάτος από αγκάθια, τα οποία περικυκλώνουν τη λευκότητά του. Πρέπει, λοιπόν, να έχουμε προς όλους τους ανθρώπους αγάπη από καθαρή καρδιά, και μάλιστα προς τους οικείους της πίστεως. Προς δε τους εναντίους και τους φιλήδονους ανθρώπους να τηρούμε αυστηρότητα· μέσα δε στην αυστηρότητα, να έχουμε τη γνώση, τη σωφροσύνη και την ειρήνη, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να διαπαιδαγωγεί με πραότητα αυτούς που αντιτίθενται, μήπως τους δώσει ο Θεός μετάνοια ώστε να επιγνώσουν την αλήθεια, και να ανανήψουν από την παγίδα του Διαβόλου, όντας αιχμαλωτισμένοι από αυτόν για να κάνουν το δικό του θέλημα».

Είναι δε συνήθεια στους σοφούς, ένας εκ των οποίων θεωρείται ότι είναι ο Φίλων, να χρησιμοποιούν τη λέξη «μήποτε» αντί του «ίσως» ή του «κάποτε». Διότι ευλόγως τοποθετούν το «μήποτε» ως αντίστοιχο του «ίσως». Εάν δε επιθυμείς να λάβεις αυτή τη μαρτυρία και από θεόπνευστο άνδρα, άκουσε τον Παύλο που γράφει: «Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να διαπαιδαγωγεί με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός επίγνωση προς σωτηρία.» Διότι το «μήποτε» και εδώ έχει χρησιμοποιηθεί αντί των εννοιών «κάποτε», «ίσως», «τάχα», «κάπως». Επειδή φανερώνει ελπίδα μετάνοιας και όχι αναίρεση. Και αλλού εξάλλου είναι γραμμένο: «Έλεγξε τον φίλο, μήπως τυχόν δεν το έπραξε.» Διότι εάν κατανοηθεί με αυτόν τον τρόπο το προφητικό χωρίο, διαφυλάσσεται και το πρέπον προς τον Θεό, ο οποίος έχει επιλέξει να ενεργεί κατά το θέλημά Του.

Είδες πότε έθεσε την κορωνίδα, και τι είναι το πλέον εξαιρετικό σε αυτό το χάρισμα; Διότι τι σημαίνει το «δεν εκπίπτει»; Ότι δεν διακόπτεται, δεν διαλύεται με το να υπομένει· διότι τα αγαπά όλα. Επειδή εκείνος που αγαπά δεν μπορεί ποτέ να μισήσει, οτιδήποτε και αν συμβεί· διότι αυτό είναι το μέγιστο αγαθό της. Τέτοιος ήταν ο Παύλος· γι' αυτό και έλεγε: «Μήπως και παρακινήσω σε ζήλο τη σάρκα μου», και εξακολουθούσε να ελπίζει. Και τον Τιμόθεο τον προέτρεπε λέγοντας: «Ο δούλος όμως του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, να παιδαγωγεί με πραότητα όσους αντιτίθενται, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός την επίγνωση της αλήθειας». Τι λοιπόν, λέγει, εάν είναι εχθροί και ειδωλολάτρες, δεν πρέπει να τους μισούμε; Να μισείς βεβαίως, αλλά όχι εκείνους, παρά τη δοξασία τους· όχι τον άνθρωπο, αλλά την πονηρή πράξη, τη διεφθαρμένη νοοτροπία.

Β'. Βλέπεις πώς παντού τον απομακρύνει από τις συζητήσεις; Όχι επειδή δεν είχε την ικανότητα να τις ανατρέψει επαρκώς· διότι την είχε. Αν όμως και δεν την είχε, θα του έλεγε: «Φρόντισε να καταστείς ικανός για την ανατροπή τέτοιων ζητημάτων»· όπως ακριβώς όταν λέει: «Να προσέχεις την ανάγνωση· διότι, κάνοντας αυτό, θα σώσεις και τον εαυτό σου και εκείνους που σε ακούν». Αλλά γνωρίζει ότι είναι εντελώς άχρηστο το να εμπλακεί κανείς σε τέτοιους αγώνες, και ότι δεν πρόκειται να υπάρξει κανένα τέλος, παρά μόνο μάχη και απέχθεια, ύβρεις και λοιδορίες. Αυτές, λοιπόν, τις συζητήσεις να τις αποφεύγεις. Επομένως υπάρχουν άλλες αναζητήσεις, εκείνες που αφορούν τις Γραφές, εκείνες που αφορούν άλλα ζητήματα. Ο δούλος όμως του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται.

Επομένως, δεν πρέπει κανείς να φιλονικεί ούτε κατά τη συζήτηση· διότι ο δούλος του Θεού πρέπει να βρίσκεται μακριά από κάθε φιλονικία. Διότι ο Θεός είναι Θεός ειρήνης· και ο δούλος του Θεού της ειρήνης, πώς θα ήταν δυνατόν να φιλονικεί; Αντιθέτως, πρέπει να είναι ήπιος προς όλους. Διότι, όπως λέει, «ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους». Πώς λοιπόν λέει: «Να τους ελέγχεις με κάθε αυθεντία»; Και εδώ πάλι: «Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου»; Και πάλι: «Να τους ελέγχεις αυστηρά»;

Διότι δες τι γίνεται: Συμβαίνει πολλές φορές, εξαιτίας της συνεχούς διδασκαλίας, να κατέλθει το άροτρο του λόγου στο βάθος της ψυχής και να εκκόψει το πάθος που την ενοχλεί. Διότι αυτός που έχει ακούσει αμέτρητες φορές, θα επηρεαστεί κάπως· επειδή δεν είναι δυνατόν ένας άνθρωπος που ακούει συνεχώς να μην επηρεαστεί καθόλου. Υπάρχουν λοιπόν περιπτώσεις που, ενώ κάποιος επρόκειτο να πεισθεί, επειδή εμείς εγκαταλείψαμε την προσπάθεια, τα έχασε όλα. Και συμβαίνει το ίδιο ακριβώς, όπως αν κάποιος άπειρος στη γεωργία φύτευε μία άμπελο: θα την έσκαβε μεν τον πρώτο χρόνο, κατά δε τον δεύτερο θα απαιτούσε να λάβει καρπό, το ίδιο και τον τρίτο, και μη λαμβάνοντας, έπειτα με την παρέλευση των τριών ετών απελπισμένος, θα την εγκατέλειπε πλέον τον τέταρτο χρόνο, ακριβώς τότε που επρόκειτο να αποκομίσει την ανταμοιβή εκείνων των κόπων. Λέγοντας δε τη λέξη «ἀνεξίκακον», δεν αρκείται σε αυτήν, αλλά προσθέτει λέγοντας: «να διαπαιδαγωγεί με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται». Διότι, προπαντός, εκείνος που διδάσκει πρέπει να το πράττει αυτό με πραότητα· επειδή δεν είναι δυνατόν μία ψυχή που έχει την ανάγκη να μάθει, να μπορέσει μέσα από τη θρασύτητα και τη διαμάχη να κατανοήσει κάτι από τα ωφέλιμα· διότι και αν ακόμη έχει τη διάθεση να προσέξει, περιπίπτοντας σε σύγχυση, δεν πρόκειται να καταλάβει τίποτα.

Άραγε λοιπόν, ήταν τέτοιος μόνο προς τους Ιουδαίους, και όχι προς τους εκτός; Υπήρξε ο ηπιότερος όλων και προς τους οικείους και προς τους ξένους. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει στον Τιμόθεο: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα αυτούς που αντιτίθενται, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για επίγνωση της αλήθειας, και συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί, ώστε να κάνουν το θέλημά του». Θέλεις να δεις πώς συνομιλεί και με αυτούς που έχουν αμαρτήσει; Άκουσε τι λέει γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Φοβάμαι δε μήπως, όταν έλθω, δεν σας βρω όπως θέλω»· και λίγο πιο κάτω: «Μήπως, όταν έλθω πάλι, με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν». Και γράφοντας στους Γαλάτες έλεγε: «Παιδιά μου, για τα οποία νιώθω πάλι ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί μέσα σας ο Χριστός».

Δ΄. Ποια συγγνώμη, λοιπόν, θα υπάρξει για εμάς, αγαπητοί, και ποια απολογία, εάν, ενώ ο πονηρός δαίμονας επιδεικνύει τόση μανία εναντίον μας, εμείς δεν προσφέρουμε ούτε το ελάχιστο μερίδιο από την ίδια προθυμία για τη σωτηρία των αδελφών μας, και μάλιστα έχοντας τον Θεό ως σύμμαχό μας; Όταν, λοιπόν, δεις τον αδελφό σου να είναι σκληρός και ανένδοτος, και να μην σου δίνει σημασία, να λες στον εαυτό σου: «Μήπως με τον καιρό μπορέσουμε να τον πείσουμε;» Έτσι πρόσταξε να κάνουμε και ο Παύλος: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διαπαιδαγωγώντας με πραότητα όσους φέρνουν αντιρρήσεις, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια, ώστε να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας». Δεν βλέπεις τους πατέρες, πώς πολλές φορές, όταν οι γιοι τους βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση, παρακάθονται δίπλα τους κλαίγοντας, θρηνώντας, καταφιλώντας τους και προσφέροντας τα πάντα για αυτούς μέχρι την τελευταία τους αναπνοή; Αυτό να κάνεις και εσύ για τον αδελφό σου. Και ενώ εκείνοι με τους θρήνους και τα δάκρυα ούτε την αρρώστια μπορούν να απομακρύνουν ούτε τον θάνατο που επέρχεται να αποκρούσουν, εσύ αντίθετα, με την καρτερία και την αφοσίωσή σου, θα μπορέσεις πολλές φορές μέσα από τους θρήνους και τα δάκρυα να ελκύσεις και να αναστήσεις μια ψυχή που είχε πια απελπιστεί. Τον συμβούλευσες και δεν τον έπεισες; Δάκρυσε, και συχνά θα τον συγκινήσεις βαθιά· στέναξε πικρά, ώστε, νιώθοντας σεβασμό για το ενδιαφέρον σου, να επιστρέψει στον δρόμο της σωτηρίας. Τι θα μπορέσω να κάνω εγώ μόνος μου;

Ας μην εξαγριωνόμαστε, λοιπόν, απέναντί τους, ούτε να προβάλλουμε θυμό, αλλά με επιείκεια να συζητούμε μαζί τους· διότι τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από την επιείκεια και την πραότητα. Γι' αυτό και ο Παύλος με πολλή προθυμία προέτρεψε να τηρούμε σταθερά αυτή τη στάση, λέγοντας: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους». Δεν είπε μόνο προς τους αδελφούς, αλλά προς όλους. Και πάλι: «Η επιείκειά σας ας γίνει γνωστή», δεν είπε: στους αδελφούς, αλλά «Σε όλους τους ανθρώπους». Διότι ποιο είναι το όφελος, λέγει, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν; Εάν, λοιπόν, οι φιλίες τους βλάπτουν και ελκύουν στη συμμετοχή της ασέβειας, ακόμα κι αν είναι αυτοί που σε γέννησαν, απομακρύνσου· ακόμα κι αν είναι ο οφθαλμός σου, εξόρυξέ τον. «Διότι εάν», λέγει, «ο δεξιός σου οφθαλμός σε σκανδαλίζει, αφαίρεσέ τον», χωρίς βέβαια να μιλάει για το σώμα· διότι πώς θα μπορούσε; Εάν μιλούσε για τη φύση του σώματος, η μομφή θα μεταβιβαζόταν στον Δημιουργό της φύσεως· άλλωστε, δεν θα έπρεπε να εξορύξει κανείς μόνο τον έναν· διότι, και αν απομείνει ο αριστερός, εξίσου σκανδαλίζει αυτόν που τον έχει. Αλλά, για να μάθεις ότι δεν γίνεται λόγος για τον φυσικό οφθαλμό, πρόσθεσε το «δεξιός», για να δείξει ότι, ακόμα και αν έχεις κάποιον φίλο πολύτιμο σαν δεξιό οφθαλμό, απομάκρυνέ τον και απόκοψέ τον από τη φιλία του μαζί σου, εάν σε σκανδαλίζει. Διότι ποιο είναι το όφελος να διατηρείς έναν οφθαλμό με τίμημα τη φθορά του υπόλοιπου σώματος;

Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα είναι σκεύος τιμημένο, αγιασμένο και εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Τις δε νεανικές επιθυμίες να τις αποφεύγεις· αντίθετα, να επιδιώκεις τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη και την ειρήνη μαζί με εκείνους που επικαλούνται τον Κύριο με καθαρή καρδιά. Τις ανόητες και απαίδευτες αναζητήσεις να τις αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι γεννούν έριδες. Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια ώστε να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί ζωντανοί για να εκτελούν το δικό του θέλημα.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄. «Αυτό δε να γνωρίζεις, ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί χαλεποί. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από την υπεροψία, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· έχοντας μεν εξωτερικά τη μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της. Και αυτούς να τους αποφεύγεις. Διότι σε αυτούς ανήκουν εκείνοι που εισχωρούν στα σπίτια και αιχμαλωτίζουν γυναικάρια φορτωμένα με αμαρτίες, τα οποία παρασύρονται από ποικίλες επιθυμίες, που πάντοτε μαθαίνουν, και ποτέ δεν μπορούν να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας.

Στοιχείο Λ΄. ΤΙΤΛΟΣ Α΄. — Περί εκείνων που λογομαχούν και αμφισβητούν την πίστη. «Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά και δεν προσέρχεται στους υγιείς λόγους του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία της ευσέβειας, έχει τυφλωθεί από έπαρση, και από αυτά προέρχονται φθόνος, έριδα, βλασφημία, πονηρές υποψίες, διαρκείς προστριβές ανθρώπων με διεφθαρμένο νου και στερημένων από την αλήθεια, οι οποίοι θεωρούν την ευσέβεια μέσο πλουτισμού.» «Τις μωρές και αμαθείς συζητήσεις να τις αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι γεννούν διαμάχες. Και ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους.» Φαίνεται πως αυτός που αντιλέγει εξομοιώνεται κατά κάποιον τρόπο με αυτόν που ματαιολογεί.