Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 2:25

Αυτόν επιθυμώ να αποστείλω. Εάν λοιπόν και εσύ έχεις ανάγκη από έναν τέτοιο άνδρα, και όχι βεβαίως από κάποιον νεότερο, κατάλληλο για να αποστέλλεται και να διεκπεραιώνει τις βιοτικές ανάγκες, καταξίωσε να μου στείλεις επιστολή γρήγορα με την πρώτη ευκαιρία, για να σου στείλω αυτόν τον άνδρα, ο οποίος είναι εκλεκτός του Θεού και κατάλληλος για την υπόθεση, σεβάσμιος σε όσους τον συναντούν και ο οποίος με πραότητα νουθετεί τους αντιλέγοντας. Θα μπορούσα να τον είχα αποστείλει και αμέσως, αλλά επειδή εσύ προλαβώντας ζήτησες έναν άνθρωπο κατά τα άλλα καλό και αγαπητό σε εμάς, ο οποίος όμως υπολείπεται πάρα πολύ του προαναφερθέντος ανδρός, θέλησα να σου καταστήσω φανερή τη γνώμη μου, ώστε, εάν χρειάζεσαι έναν τέτοιο άνδρα, είτε να αποστείλεις κάποιον από τους αδελφούς για να τον παραλάβει μαζί του κατά την περίοδο των νηστειών, είτε να μας γράψεις, εάν δεν έχεις κανέναν που να μπορεί να υποβληθεί στον κόπο της οδοιπορίας μέχρις εμάς.

Εξαιτίας αυτών, αισχύνη και ντροπή κάλυψαν τα πρόσωπά μας, και βαριά θλίψη γέμισε τις καρδιές μας. Γι' αυτό σας παρακαλούμε, ως έμπειρους ιατρούς και διδαγμένους να νουθετείτε με πραότητα τους αντιτιθέμενους, να προσπαθήσετε να τον επαναφέρετε στην ευταξία της Εκκλησίας και να τον πείσετε να περιφρονήσει την πολυφωνία των συγγραμμάτων (διότι επιβεβαίωσε τον λόγο των Παροιμιών ότι: «Δεν είναι δυνατόν να αποφύγει κανείς την αμαρτία εκ της πολυλογίας»), και να του προβάλετε με ακρίβεια τα δόγματα της Ορθοδοξίας, ώστε και η δική του επανόρθωση να γίνει φανερή και να καταστεί γνωστή στους αδελφούς του η μεταμέλειά του.

Διότι, όπως το ρεύμα του νερού φανερώνει τη δική του πηγή, έτσι και η φύση του λόγου χαρακτηρίζει την καρδιά που τον παρήγαγε. Και όπως ακριβώς συμβαίνει με τις ιατρικές παραγγελίες, οι οποίες, όταν εφαρμόζονται εύστοχα και σύμφωνα με την ορθή λογική, η ωφέλειά τους αποδεικνύεται κυρίως μέσα από την πράξη· έτσι συμβαίνει και με τις πνευματικές προτροπές, όταν ιδίως οι συμβουλές λάβουν έκβαση που τις επιβεβαιώνει, τότε φανερώνεται η σοφία και η ωφέλειά τους για τη διόρθωση του βίου και την τελείωση όσων υπακούουν σε αυτές. Διότι εκείνος που σηκώνει τον πεσμένο, οφείλει οπωσδήποτε να βρίσκεται ψηλότερα από αυτόν που έχει πέσει· ενώ εκείνος που έχει πέσει εξίσου, έχει και ο ίδιος ανάγκη από κάποιον άλλον για να τον αναστήσει. Όσοι πάλι εμπιστεύθηκαν την καθοδήγησή τους σε τυφλούς διδασκάλους, στέρησαν από τον εαυτό τους την απόλαυση του φωτός. Διότι το να ελέγχει κανείς με θυμό και οργή τον αδελφό που αμάρτησε, δεν ελευθερώνει εκείνον από την αμαρτία, αλλά περιβάλλει τον ίδιο του τον εαυτό με σφάλματα. Επειδή με πραότητα πρέπει να νουθετούνται όσοι αντιτίθενται, και να μην είναι κανείς σφοδρός σε όσα ο ίδιος παραθεωρείται, ενώ, όταν βλέπει να καταφρονείται κάποιος άλλος, να επιδεικνύει μακροθυμία προς αυτόν που αμάρτησε· αλλά μάλλον οφείλει τότε να αγανακτεί περισσότερο για το κακό.

Ότι πρέπει με ανεξικακία και πραότητα να νουθετεί κανείς τους αντιτιθέμενους, προσδοκώντας τη μετάνοιά τους, μέχρις ότου εκπληρώσει το μέτρο της μέριμνας προς αυτούς.

Κεφάλαιο λβʹ. Ματθαίος. Δεν θα φιλονικήσει, ούτε θα κραυγάσει, ούτε θα ακούσει κανείς στις πλατείες τη φωνή του. Καλάμι τσακισμένο δεν θα σπάσει, και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει, έως ότου αναδείξει νικηφόρα την κρίση. Προς Τιμόθεον Βʹ. Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να διαπαιδαγωγεί με πραότητα όσους αντιτίθενται· μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για την επίγνωση της αλήθειας, και συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου.

ΕΡΩΤΗΣΗ Ν΄. Πώς πρέπει να επιτιμά ο προεστώς. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Αλλά και τις επιτιμήσεις ας μην τις επιβάλλει εμπαθώς ο προεστώς σε όσους έχουν αμαρτήσει. Διότι το να ελέγχει κανείς τον αδελφό με θυμό και οργή, δεν σημαίνει ότι ελευθερώνει εκείνον από την αμαρτία, αλλά ότι περιβάλλει τον εαυτό του με σφάλματα. Γι' αυτό λέγει: «Να διαπαιδαγωγεί με πραότητα όσους αντιτίθενται»· και να μην είναι μεν σφοδρός στις περιπτώσεις που παραβλέπεται ο ίδιος, ενώ, στις περιπτώσεις που βλέπει να περιφρονείται κάποιος άλλος, να δείχνει επιείκεια προς αυτόν που αμάρτησε· αλλά αντίθετα, να δυσανασχετεί μάλλον περισσότερο για το κακό τότε. Διότι έτσι θα αποφύγει την υποψία της φιλαυτίας, και θα δώσει απόδειξη ότι δεν μισεί αυτόν που αμάρτησε, αλλά ότι αποστρέφεται την αμαρτία, από τη διαφορετική στάση που τηρεί όταν πρόκειται για τον εαυτό του σε σχέση με τον άλλον.

Εναντίον τέτοιων ανθρώπων εξοργίζονταν, και πολύ δικαιολογημένα, οι ζηλωτές από τους Κορινθίους, και ήθελαν να τους επιτεθούν θεωρώντας τους εχθρούς του θείου κηρύγματος. Επειδή όμως το πράγμα αυτό ήταν εξαιρετικά άσχημο και βρισκόταν όσο το δυνατόν πιο μακριά από την επιείκεια που ταιριάζει στους αγίους, καθώς «ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διαπαιδαγωγώντας με πραότητα εκείνους που έχουν αντίθετη διάθεση», διατάζει λέγοντας: «Ο ίδιος εγώ ο Παύλος», ο ιερουργός των θείων μυστηρίων, ο οικονόμος και απόστολος, που διαπρέπω στον ζήλο και προτρέπω και εσάς τους ίδιους να λέτε μαζί με εμένα, «Διότι για εμένα το να ζω είναι ο Χριστός και το να πεθάνω κέρδος», «σας παρακαλώ μέσω της πραότητας και της επιείκειας του Χριστού, ο οποίος, όταν λοιδορούνταν, δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν έπασχε, δεν απειλούσε, αλλά παρέδιδε τον εαυτό του σε εκείνον που κρίνει δίκαια». Επομένως, στην κατάλληλη στιγμή τους υπενθυμίζει τον βίο του Χριστού, καθιστώντας τους πραότατους και επιεικείς. «Ο ίδιος εγώ», λέει, «ο Παύλος, που όταν είμαι παρών ανάμεσά σας πρόσωπο με πρόσωπο είμαι ταπεινός», ούτε υπερόπτης ούτε έτοιμος για έριδες και μάχες, «εγώ που δείχνω θάρρος όταν απουσιάζω, σας παρακαλώ και τώρα, ώστε να μη χρειαστεί να δείξω θάρρος όταν θα είμαι παρών». Διότι, όπως συλλογίζομαι, με κανέναν τρόπο δεν θα τολμήσετε εναντίον κάποιων που νομίζουν ότι εμείς συμπεριφερόμαστε κατά σάρκα, δηλαδή ότι πολιτευόμαστε σαρκικά μέσα σε έριδα και ζηλοτυπία. «Διότι», λέει, «όπου υπάρχει ζηλοτυπία και έριδα ανάμεσά σας, δεν είστε σαρκικοί και δεν συμπεριφέρεστε κατά άνθρωπον;»

Σταματήστε το βέλος του φθόνου· διότι δεν χτυπάει πουθενά· δεν θα υποτάξει τη ζωή στον θάνατο, ούτε η φθορά θα υπερισχύσει της αφθαρσίας· δεν θα κρατηθώ από τις πύλες του άδη, δεν θα είμαι μαζί σας νεκρός στα μνήματα, θα αναπετάξω προς εκείνον από τον οποίο προέρχομαι, και θα αναβώ πάλι στους ουρανούς, φαινόμενος ως έγκλημα της δικής σας ασέβειας και στους αγγέλους και στους ανθρώπους. Διότι οι μεν θα θαυμάσουν αυτόν που ανεβαίνει, οι δε που θα τον συναντήσουν θα πουν: «Τι είναι αυτές οι πληγές ανάμεσα στα χέρια σου;» Και θα τους πω: «Αυτές με τις οποίες πληγώθηκα στον οίκο του αγαπητού μου.» Επομένως, με πολύ ήθος και με εξαιρετική πραότητα έχει συντεθεί πάλι ο λόγος, και αυτό προς δικό μας παράδειγμα· γι' αυτό και ο Παύλος λέει ότι ο δούλος του Θεού δεν πρέπει «να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, νουθετώντας με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται.» Διότι πρέπει, νομίζω, ο φιλόθεος νους να μένει μακριά από κάθε θόρυβο και από τις ατίθασες κινήσεις της οργής, και σαν κάποια άγρια επιδρομή κυμάτων να συνηθίζει να αποφεύγει όσα συμβαίνουν από μικροψυχία, και να χαίρεται, σαν σε απάνεμες καλοκαιρίες, με τους λογισμούς της πραότητας, και να αγαπά όσο το δυνατόν περισσότερο το να περνά τη ζωή του με μακροθυμία, και να δείχνεται ανεξίκακος προς όλους, και να έχει εντελώς αγαθή διάνοια, και ο λόγος του προς τους εχθρούς να μην είναι άσχημος. <Θα με ζητήσετε, και δεν θα με βρείτε.> Χαριτωμένα και αυτό, και με πολύ ήθος.

Διότι το ζώο είναι πράγματι πράο και μάλιστα καρποφόρο. Τέτοιοι είναι και όλοι οι ακριβείς εργάτες του ευαγγελικού τρόπου ζωής, στους οποίους απηύθυνε τον λόγο και ο ίδιος ο Χριστός: «Σε καθέναν που σου ζητά, δίνε, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που σε χτυπά στη σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη». Γράφει δε και ο Παύλος: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδάσκοντας με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται». Και το ότι πρέπει, μετά τα όσα ήδη αναφέρθηκαν, να ακολουθήσει και η προσφορά της κατσίκας, δεν φανερώνει τίποτε άλλο, νομίζω, εκτός από εκείνο που μόλις προηγουμένως ανέφερα, δηλαδή ότι όλοι έχουν ανάγκη, έστω κι αν μερικοί είναι αγαθοί ως προς τον χαρακτήρα, από τον καθαρισμό μέσω της μετάνοιας και τη συγχώρηση των παραπτωμάτων.

Περί αγνείας. Παραίνεση λστ'. Να παρομοιάζεις την αγνεία, αγαπητέ αδελφέ, με τον φοίνικα. Διότι ο φοίνικας έχει μεν την καρδιά του λευκή, ολόγυρα όμως είναι γεμάτος από αγκάθια, τα οποία περικυκλώνουν τη λευκότητά του. Πρέπει, λοιπόν, να έχουμε προς όλους τους ανθρώπους αγάπη από καθαρή καρδιά, και μάλιστα προς τους οικείους της πίστεως. Προς δε τους εναντίους και τους φιλήδονους ανθρώπους να τηρούμε αυστηρότητα· μέσα δε στην αυστηρότητα, να έχουμε τη γνώση, τη σωφροσύνη και την ειρήνη, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να διαπαιδαγωγεί με πραότητα αυτούς που αντιτίθενται, μήπως τους δώσει ο Θεός μετάνοια ώστε να επιγνώσουν την αλήθεια, και να ανανήψουν από την παγίδα του Διαβόλου, όντας αιχμαλωτισμένοι από αυτόν για να κάνουν το δικό του θέλημα».

Ας υπενθυμίσει στον εαυτό του ο λογογράφος τόσο τα όσα βίωσε στην πατρίδα του κατά την εποχή της νεότητάς του όσο και όσα έζησε στην Κωνσταντινούπολη, και ας ακούσει από όσους γνωρίζουν, ποια πράγματα ξέρουν για τον συκοφαντούμενο. Εάν δε κάποιος ήθελε να κρίνει από τα μετέπειτα έργα τους, ας πει ο ίδιος ποιος είναι άξιος ενός τέτοιου χαρακτηρισμού: εκείνος που και πριν από την ιερωσύνη ξόδεψε αφειδώς την πατρική του περιουσία για τους φτωχούς, και μάλιστα τον καιρό της σιτοδείας, κατά τον οποίο προΐστατο της εκκλησίας, ιερατεύοντας ακόμη στην τάξη των πρεσβυτέρων, και έπειτα από αυτά δεν λυπήθηκε ούτε όσα του είχαν απομείνει, ώστε να μπορεί και ο ίδιος να καυχηθεί με τον λόγο του Αποστόλου ότι «δεν έφαγα δωρεάν ψωμί», ή εκείνος που κατέστησε την υπεράσπιση του δόγματος αφορμή προσόδων, ο οποίος τρυπώνει στα σπίτια απρόσκλητος, χωρίς καν να συγκαλύπτει με τον τρόπο της ζωής του την αηδία που προκαλεί η πάθησή του, και χωρίς να υπολογίζει τη φυσική αποστροφή των υγιών προς τέτοιους ανθρώπους, αυτός που σύμφωνα με τον παλαιό νόμο έπρεπε να απομονώνεται έξω από το στρατόπεδο των κατοίκων εξαιτίας της επαφής με το στίγμα του. Αποκαλείται δε πάλι «προπετής» και «υβριστής» και «ψεύστης και στα δύο» από εκείνον που «με μακροθυμία και πραότητα διαπαιδαγωγεί τους αντιφρονούντες». Διότι έτσι αυταρέσκεται στο σύγγραμμά του με τα λόγια που γράφει για τον εαυτό του, εκείνος που δεν παραλείπει καμία υπερβολή πικρίας σε ό,τι καταφέρει να προβάλει.

Είναι δε συνήθεια στους σοφούς, ένας εκ των οποίων θεωρείται ότι είναι ο Φίλων, να χρησιμοποιούν τη λέξη «μήποτε» αντί του «ίσως» ή του «κάποτε». Διότι ευλόγως τοποθετούν το «μήποτε» ως αντίστοιχο του «ίσως». Εάν δε επιθυμείς να λάβεις αυτή τη μαρτυρία και από θεόπνευστο άνδρα, άκουσε τον Παύλο που γράφει: «Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να διαπαιδαγωγεί με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός επίγνωση προς σωτηρία.» Διότι το «μήποτε» και εδώ έχει χρησιμοποιηθεί αντί των εννοιών «κάποτε», «ίσως», «τάχα», «κάπως». Επειδή φανερώνει ελπίδα μετάνοιας και όχι αναίρεση. Και αλλού εξάλλου είναι γραμμένο: «Έλεγξε τον φίλο, μήπως τυχόν δεν το έπραξε.» Διότι εάν κατανοηθεί με αυτόν τον τρόπο το προφητικό χωρίο, διαφυλάσσεται και το πρέπον προς τον Θεό, ο οποίος έχει επιλέξει να ενεργεί κατά το θέλημά Του.

Αλλά στο σημείο αυτό πάλι εμφανίζονται άλλοι αιρετικοί, οι οποίοι λυμαίνονται τα δόγματα της Εκκλησίας και λένε: «Ιδού, είπε "σύμφωνα με τη δική μας εικόνα"», και από αυτό θέλουν να αποκαλούν το θείο ανθρωπόμορφο, το οποίο θα αποτελούσε την έσχατη παραφροσύνη, δηλαδή το να υποβιβάζουν τον ασχημάτιστο, τον ανείδεο και αναλλοίωτο Θεό σε ανθρώπινη μορφή, και να περιβάλλουν με σχήματα και μέλη τον ασώματο. Τι θα μπορούσε να εξισωθεί με αυτή τη μανία, όταν όχι μόνο δεν θέλουν να ωφεληθούν από τη διδασκαλία των θεόπνευστων Γραφών, αλλά επιπλέον ζημιώνονται τα μέγιστα από αυτήν; Διότι τέτοια συμπεριφορά επιδεικνύουν όσοι νοσούν και όσοι έχουν ασθενή τη σωματική τους όραση. Καθώς δηλαδή εκείνοι απεχθάνονται το ηλιακό φως εξαιτίας της αδυναμίας της οράσεώς τους, και οι ασθενείς αποστρέφονται ακόμη και τις πιο υγιεινές τροφές, έτσι ακριβώς και αυτοί, επειδή νοσούν στην ψυχή και έχουν τυφλωμένο το μάτι της διάνοιας, δεν έχουν τη δύναμη να ατενίσουν το φως της αλήθειας. Γι' αυτό, ας εκπληρώσουμε το δικό μας χρέος και ας τους απλώσουμε το χέρι, συζητώντας μαζί τους με πολλή επιείκεια. Διότι και ο μακάριος Παύλος έτσι προέτρεψε, λέγοντας: «Να νουθετείς με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός», λέει, «μετάνοια ώστε να επιγνώσουν την αλήθεια, και συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, έχοντας αιχμαλωτιστεί από αυτόν για να εκτελούν το δικό του θέλημα».

Είδες την αφθονία της αλήθειας, πώς δεν αφήνει καμία πρόφαση δικαιολογίας σε όσους θέλουν να συμπεριφέρονται με αναισχυντία; Αλλά όμως, παρόλο που τα πράγματα έχουν έτσι, ας μην παύσουμε να συμπεριφερόμαστε προς αυτούς με πολλή μακροθυμία, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για την επίγνωση της αλήθειας. Ας μην αδρανήσουμε, λοιπόν, επιδεικνύοντας πολλή επιείκεια, μήπως με κάποιον τρόπο μπορέσουμε να τους αρπάξουμε από την απάτη του διαβόλου· και, εάν νομίζετε ορθό, ας φέρουμε και πάλι ενώπιόν τους τον μακάριο Παύλο να λέει τα εξής προς τους κατοίκους των Αθηνών: «Δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό, ή με άργυρο, ή με λίθο, ή με χάραγμα τέχνης και επινοήσεως του ανθρώπου». Είδες τον σοφό διδάσκαλο, με πόση ακρίβεια απέκοψε σύρριζα κάθε τους απάτη; Διότι δεν είπε μόνο ότι το Θείο είναι απαλλαγμένο από κάθε σωματική μορφή, αλλά και ότι ούτε η ανθρώπινη σκέψη και επινόηση δεν είναι ικανή να αναπλάσει κάτι τέτοιο.

Αλλά όμως ο Θεός τους τιμώρησε, και δίκαια, και πάρα πολύ δίκαια· και όμως εκείνους μεν που συμπάσχουν τους αποδέχθηκε, ενώ εκείνους που χάρηκαν για την καταστροφή τους τους τιμώρησε. Διότι δεν ένιωθαν κανέναν πόνο, λέει, για τη συντριβή του Ιωσήφ. Και πάλι λέει: «Εξαγόρασε αυτούς που θανατώνονται, μη φεισθείς». Δεν είπε: «Ερεύνησε και μάθε ποιος είναι»· αν και τις περισσότερες φορές αυτοί που οδηγούνται στην εκτέλεση είναι κακοποιοί, αλλά είπε απλώς: «Εξαγόρασέ τον», όποιος κι αν είναι, λέει. Διότι αυτό κυρίως είναι η αληθινή ελεημοσύνη. Επειδή εκείνος που ευεργετεί τον φίλο του, δεν το κάνει οπωσδήποτε για χάρη του Θεού· ενώ εκείνος που ευεργετεί έναν άγνωστο, αυτός ενεργεί καθαρά για τον Θεό. Και εκείνος μεν λέει: «Μη λυπηθείς τα χρήματα, αλλά ακόμη κι αν χρειαστεί να τα δώσεις όλα, δώσε»· εμείς όμως, βλέποντας ανθρώπους να βασανίζονται, να οδύρονται, να περνούν δεινά χειρότερα από χιλιάδες θανάτους, και μάλιστα πολλές φορές άδικα, λυπόμαστε τα χρήματα και δεν λυπόμαστε τους αδελφούς μας· φροντίζουμε για τα άψυχα, ενώ παραμελούμε την ψυχή. Αν και ο Παύλος παραγγέλλει να διαπαιδαγωγούμε με πραότητα όσους αντιδρούν: «μήπως τυχόν», λέει, «τους δώσει ο Θεός μετάνοια, ώστε να επιγνώσουν την αλήθεια, και συνέλθουν ξεφεύγοντας από την παγίδα του διαβόλου, έχοντας πιαστεί αιχμάλωτοι από αυτόν για να εκτελούν το θέλημά του». —«Μήπως τυχόν», λέει· βλέπεις από πόση μακροθυμία είναι γεμάτη τούτη η λέξη;

«Στο εξής, ας μην μου προκαλεί κανείς κόπους». Εδώ δεν τα προφέρει αυτά επειδή καταπονήθηκε, ούτε επειδή αποθαρρύνθηκε· διότι αυτός που επέλεξε και να πράττει και να πάσχει τα πάντα υπέρ των μαθητών, πώς θα εξαντλείτο και θα υποχωρούσε τώρα; Αυτός που λέει: «Να επιμένεις ευκαίρως ακαίρως»· αυτός που λέει: «Μήπως τους δώσει ο Θεός επίγνωση της αλήθειας και ανανήψουν από την παγίδα του διαβόλου». Για ποιον λόγο, λοιπόν, τα λέει αυτά; Για να αναστείλει τη ράθυμη νοοτροπία τους, εμβάλλοντάς τους σε μεγαλύτερο φόβο, και για να στερεώσει τους νόμους που τέθηκαν από τον ίδιο, μην επιτρέποντας να τους κλονίζουν διαρκώς.

Είδες πότε έθεσε την κορωνίδα, και τι είναι το πλέον εξαιρετικό σε αυτό το χάρισμα; Διότι τι σημαίνει το «δεν εκπίπτει»; Ότι δεν διακόπτεται, δεν διαλύεται με το να υπομένει· διότι τα αγαπά όλα. Επειδή εκείνος που αγαπά δεν μπορεί ποτέ να μισήσει, οτιδήποτε και αν συμβεί· διότι αυτό είναι το μέγιστο αγαθό της. Τέτοιος ήταν ο Παύλος· γι' αυτό και έλεγε: «Μήπως και παρακινήσω σε ζήλο τη σάρκα μου», και εξακολουθούσε να ελπίζει. Και τον Τιμόθεο τον προέτρεπε λέγοντας: «Ο δούλος όμως του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, να παιδαγωγεί με πραότητα όσους αντιτίθενται, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός την επίγνωση της αλήθειας». Τι λοιπόν, λέγει, εάν είναι εχθροί και ειδωλολάτρες, δεν πρέπει να τους μισούμε; Να μισείς βεβαίως, αλλά όχι εκείνους, παρά τη δοξασία τους· όχι τον άνθρωπο, αλλά την πονηρή πράξη, τη διεφθαρμένη νοοτροπία.

Διότι δες τι γίνεται: Συμβαίνει πολλές φορές, εξαιτίας της συνεχούς διδασκαλίας, να κατέλθει το άροτρο του λόγου στο βάθος της ψυχής και να εκκόψει το πάθος που την ενοχλεί. Διότι αυτός που έχει ακούσει αμέτρητες φορές, θα επηρεαστεί κάπως· επειδή δεν είναι δυνατόν ένας άνθρωπος που ακούει συνεχώς να μην επηρεαστεί καθόλου. Υπάρχουν λοιπόν περιπτώσεις που, ενώ κάποιος επρόκειτο να πεισθεί, επειδή εμείς εγκαταλείψαμε την προσπάθεια, τα έχασε όλα. Και συμβαίνει το ίδιο ακριβώς, όπως αν κάποιος άπειρος στη γεωργία φύτευε μία άμπελο: θα την έσκαβε μεν τον πρώτο χρόνο, κατά δε τον δεύτερο θα απαιτούσε να λάβει καρπό, το ίδιο και τον τρίτο, και μη λαμβάνοντας, έπειτα με την παρέλευση των τριών ετών απελπισμένος, θα την εγκατέλειπε πλέον τον τέταρτο χρόνο, ακριβώς τότε που επρόκειτο να αποκομίσει την ανταμοιβή εκείνων των κόπων. Λέγοντας δε τη λέξη «ἀνεξίκακον», δεν αρκείται σε αυτήν, αλλά προσθέτει λέγοντας: «να διαπαιδαγωγεί με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται». Διότι, προπαντός, εκείνος που διδάσκει πρέπει να το πράττει αυτό με πραότητα· επειδή δεν είναι δυνατόν μία ψυχή που έχει την ανάγκη να μάθει, να μπορέσει μέσα από τη θρασύτητα και τη διαμάχη να κατανοήσει κάτι από τα ωφέλιμα· διότι και αν ακόμη έχει τη διάθεση να προσέξει, περιπίπτοντας σε σύγχυση, δεν πρόκειται να καταλάβει τίποτα.

Πώς λοιπόν, λέγει, τον αιρετικό άνθρωπο μετά από μία ή δεύτερη νουθεσία να τον αποφεύγεις; Εννοεί τον αδιόρθωτο, αυτόν που γνωρίζει ότι νοσεί ανίατα. Μήπως τυχόν ο Θεός τους δώσει μετάνοια ώστε να φθάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να ανανήψουν από την παγίδα του διαβόλου.

Αυτό δε που λέει είναι το εξής: Ίσως υπάρξει κάποια διόρθωση· το «ίσως» όμως αναφέρεται στα άδηλα. Επομένως, πρέπει να απομακρυνόμαστε μόνο από εκείνους για τους οποίους μπορούμε να αποφανθούμε με σαφήνεια, και για τους οποίους είμαστε πεπεισμένοι ότι, οτιδήποτε και αν συμβεί, δεν πρόκειται να μεταστραφούν. «Με πραότητα», λέει.

Και αν επιτευχθεί κάτι, τα πάντα γίνονται από τον Κύριο· εσύ φυτεύεις, εσύ ποτίζεις, Εκείνος σπέρνει και χαρίζει την καρποφορία. Ας μην τρέφουμε, λοιπόν, την ψευδαίσθηση ότι εμείς οι ίδιοι πείθουμε κάποιον, ακόμη και αν τον πείσουμε. «Και αφού ζωγρηθούν», λέει, «από αυτόν, ώστε να πράττουν το δικό Του θέλημα». Αυτό δεν θα μπορούσε να το πει κανείς μόνο για τα δόγματα, αλλά και για τον βίο· διότι το θέλημά Του είναι να ζούμε ορθά. Υπάρχουν δε μερικοί που βρίσκονται στην παγίδα του διαβόλου και εξαιτίας του βίου τους· δεν πρέπει, λοιπόν, ούτε και γι' αυτούς να αποκάμνουμε. «Μήπως τυχόν συνέλθουν», λέει, «αφού ζωγρηθούν για να πράττουν το δικό Του θέλημα». Η δε φράση «Μήπως τυχόν», είναι ενδεικτική μεγάλης μακροθυμίας· διότι το να μην πράττει κανείς το θέλημα του Θεού αποτελεί διαβολική παγίδα.

«Τις έριδες με τους αιρετικούς», λέει, «να τις αποφεύγεις», για να μην κοπιάζουμε μάταια, όταν δεν υπάρχει κανένα κέρδος· διότι η κατάληξή τους δεν οδηγεί πουθενά. Όταν κάποιος είναι διεστραμμένος και, ό,τι κι αν συμβεί, δεν έχει την προαίρεση να αλλάξει γνώμη, για ποιον λόγο κοπιάζεις μάταια σπέρνοντας πάνω σε πέτρες, ενώ θα έπρεπε να καταβάλλεις αυτόν τον καλό κόπο για τους δικούς σου ανθρώπους, συζητώντας μαζί τους για την ελεημοσύνη και την άλλη αρετή; Πώς λοιπόν αλλού λέει: «μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια», ενώ εδώ: «Αιρετικό άνθρωπο, μετά από μία και δεύτερη νουθεσία, να τον αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι ένας τέτοιος έχει διαστραφεί και αμαρτάνει, όντας αυτοκατάκριτος»; Εκεί μεν μιλάει για τη διόρθωση εκείνων για τους οποίους υπάρχει ελπίδα, και για όσους απλώς έχουν αντίθετη γνώμη. Όταν όμως είναι σε όλους ξεκάθαρος και φανερός, για ποιον λόγο πυγμαχείς μάταια; Γιατί χτυπάς τον αέρα; Τι σημαίνει «όντας αυτοκατάκριτος»; Διότι δεν έχει το δικαίωμα να πει ότι κανείς δεν του μίλησε, κανείς δεν τον νουθέτησε. Όταν, λοιπόν, μετά τη νουθεσία εκείνος επιμένει στα ίδια, γίνεται αυτοκατάκριτος. «Όταν στείλω τον Αρτεμά σε σένα ή τον Τυχικό, φρόντισε να έρθεις προς εμένα στη Νικόπολη».

Άραγε λοιπόν, ήταν τέτοιος μόνο προς τους Ιουδαίους, και όχι προς τους εκτός; Υπήρξε ο ηπιότερος όλων και προς τους οικείους και προς τους ξένους. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει στον Τιμόθεο: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα αυτούς που αντιτίθενται, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για επίγνωση της αλήθειας, και συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί, ώστε να κάνουν το θέλημά του». Θέλεις να δεις πώς συνομιλεί και με αυτούς που έχουν αμαρτήσει; Άκουσε τι λέει γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Φοβάμαι δε μήπως, όταν έλθω, δεν σας βρω όπως θέλω»· και λίγο πιο κάτω: «Μήπως, όταν έλθω πάλι, με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ασέλγεια και την ακαθαρσία που έπραξαν». Και γράφοντας στους Γαλάτες έλεγε: «Παιδιά μου, για τα οποία νιώθω πάλι ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί μέσα σας ο Χριστός».

Δ΄. Ποια συγγνώμη, λοιπόν, θα υπάρξει για εμάς, αγαπητοί, και ποια απολογία, εάν, ενώ ο πονηρός δαίμονας επιδεικνύει τόση μανία εναντίον μας, εμείς δεν προσφέρουμε ούτε το ελάχιστο μερίδιο από την ίδια προθυμία για τη σωτηρία των αδελφών μας, και μάλιστα έχοντας τον Θεό ως σύμμαχό μας; Όταν, λοιπόν, δεις τον αδελφό σου να είναι σκληρός και ανένδοτος, και να μην σου δίνει σημασία, να λες στον εαυτό σου: «Μήπως με τον καιρό μπορέσουμε να τον πείσουμε;» Έτσι πρόσταξε να κάνουμε και ο Παύλος: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διαπαιδαγωγώντας με πραότητα όσους φέρνουν αντιρρήσεις, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια, ώστε να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας». Δεν βλέπεις τους πατέρες, πώς πολλές φορές, όταν οι γιοι τους βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση, παρακάθονται δίπλα τους κλαίγοντας, θρηνώντας, καταφιλώντας τους και προσφέροντας τα πάντα για αυτούς μέχρι την τελευταία τους αναπνοή; Αυτό να κάνεις και εσύ για τον αδελφό σου. Και ενώ εκείνοι με τους θρήνους και τα δάκρυα ούτε την αρρώστια μπορούν να απομακρύνουν ούτε τον θάνατο που επέρχεται να αποκρούσουν, εσύ αντίθετα, με την καρτερία και την αφοσίωσή σου, θα μπορέσεις πολλές φορές μέσα από τους θρήνους και τα δάκρυα να ελκύσεις και να αναστήσεις μια ψυχή που είχε πια απελπιστεί. Τον συμβούλευσες και δεν τον έπεισες; Δάκρυσε, και συχνά θα τον συγκινήσεις βαθιά· στέναξε πικρά, ώστε, νιώθοντας σεβασμό για το ενδιαφέρον σου, να επιστρέψει στον δρόμο της σωτηρίας. Τι θα μπορέσω να κάνω εγώ μόνος μου;

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα είναι σκεύος τιμημένο, αγιασμένο και εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Τις δε νεανικές επιθυμίες να τις αποφεύγεις· αντίθετα, να επιδιώκεις τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη και την ειρήνη μαζί με εκείνους που επικαλούνται τον Κύριο με καθαρή καρδιά. Τις ανόητες και απαίδευτες αναζητήσεις να τις αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι γεννούν έριδες. Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια ώστε να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί ζωντανοί για να εκτελούν το δικό του θέλημα.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄. «Αυτό δε να γνωρίζεις, ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί χαλεποί. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από την υπεροψία, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· έχοντας μεν εξωτερικά τη μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της. Και αυτούς να τους αποφεύγεις. Διότι σε αυτούς ανήκουν εκείνοι που εισχωρούν στα σπίτια και αιχμαλωτίζουν γυναικάρια φορτωμένα με αμαρτίες, τα οποία παρασύρονται από ποικίλες επιθυμίες, που πάντοτε μαθαίνουν, και ποτέ δεν μπορούν να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας.

Κάποτε όμως χρειάζονται ελέγχους και οι αξιωματούχοι, αναμεμειγμένους όμως με κάποιους επαίνους, όπως ακριβώς κάνει ο Θεός στην Αποκάλυψη με τους Επισκόπους των επτά Εκκλησιών της Ασίας. Πρέπει όμως να ελέγχεις, Πνευματικέ, λίγο-λίγο, όπως ελέγχει και ο ίδιος ο Θεός, καθώς είναι γραμμένο: «Αυτούς που παραπτωματούν, τους ελέγχεις λίγο-λίγο»· και με απλά λόγια, οι έλεγχοί σου πρέπει να είναι πάντοτε αναμεμειγμένοι με γλυκύτητα και πραότητα, όπως παραγγέλλει ο Παύλος: «Με πραότητα να διαπαιδαγωγείς τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια».

Ίσως, καθώς λέγει ο Απόστολος, «όταν εμείς με ηπιότητα συνάγουμε αυτούς που φρονούν διαφορετικά, ο Θεός να τους δώσει μετάνοια ώστε να φθάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να ανανήψουν από τις παγίδες του διαβόλου εκείνοι που έχουν αιχμαλωτιστεί από αυτόν για να κάνουν το θέλημά του.»

Ερμηνεία. Αφού έγραψαν αυτοί οι Πατέρες προς τους επισκόπους Ρώμης και Μεδιολάνων, σύμφωνα με τον 66ο Κανόνα, και έλαβαν επιστολές από τον επίσκοπο Ρώμης προκειμένου να συμπεριφερθούν ειρηνικά στους Δονατιστές, όπως διαφαίνεται στην 4η Πράξη της παρούσας Συνόδου, ήδη μέσω αυτού του Κανόνα συμφωνούν και οι ίδιοι ακριβώς σε αυτό, με την επίνευση του Αγίου Πνεύματος, να συμπεριφερθούν δηλαδή με πραότητα προς αυτούς που αποσχίστηκαν από το Κυριακό σώμα, δηλαδή της Εκκλησίας (ή και των Μυστηρίων, καθώς διαφωνούν σε αυτά, όπως προείπαμε), ώστε, ντρεπόμενοι από αυτήν την πραότητα, να αναγνωρίσουν την ελεεινή τους πλάνη στην οποία έχουν δεθεί, και ώστε, μέσω αυτής της ημερότητας, ίσως ο Θεός τους δώσει μετάνοια για να επιγνώσουν την αλήθεια, και να ελευθερωθούν από τους βρόχους του διαβόλου, από τους οποίους έχοντας πιαστεί, πράττουν το δικό του θέλημα σύμφωνα με τον Απόστολο. Βλέπε και τον 55ο Κανόνα της ίδιας Συνόδου.

Αυτό, βεβαίως, είναι το πολυειπωμένο επιχείρημα της θρασείας επιστολής σου —διότι διαρκώς αυτό επαναλαμβάνεις— ότι, δηλαδή, δεν πήρες εκδίκηση για τον εαυτό σου, αλλά για τον Θεό· μέσω της κακίας, πες μου, πήρες εκδίκηση για τον Αγαθό; Άπαγε! Δεν «έχουμε αρχιερέα που να μην μπορεί να συμπαθήσει τις ασθένειές μας», αλλά είναι και «άκακος» και «ελεήμων». «Δεν θα ερίσει ούτε θα κραυγάσει», και ο ίδιος είναι «πράος» και «αυτός είναι ιλασμός για τις αμαρτίες μας». Επομένως, δεν πρόκειται να αποδεχθούμε τις μη αξιοζήλευτες ορμές σου, ούτε καν αν μυριάδες φορές επικαλεστείς τον Φινεές και τον Ηλία. Διότι δεν άρεσαν στον Ιησού, όταν τα άκουγε αυτά, οι μαθητές που ήταν τότε αμέτοχοι του πράου και αγαθού πνεύματος. Διότι και ο θειότατός μας ιεροθέτης διδάσκει «με πραότητα όσους αντιτίθενται» στη διδασκαλία του Θεού. Διότι εκείνοι που αγνοούν πρέπει να διδάσκονται και όχι να τιμωρούνται, όπως ακριβώς δεν κολάζουμε τους τυφλούς, αλλά τους καθοδηγούμε.

Εκείνοι μεν λοιπόν έχουν έτσι· και είθε ο Κύριος να τους δώσει επίγνωση της αλήθειας, σε αυτούς που έχουν αιχμαλωτιστεί από τον διάβολο στο δικό του θέλημα. Εσάς δε ο Χριστός, μαζί με αυτούς που ο αποστάτης βασανίζει, είθε να σας στηρίξει, να σας δυναμώσει, να σας κραταιώσει για να υπομείνετε περαιτέρω, πεινώντας, διψώντας, στερούμενοι ενδυμάτων, ραπιζόμενοι, στερούμενοι μόνιμης κατοικίας, κοπιάζοντας, λοιδορούμενοι, διωκόμενοι, βλασφημούμενοι, όντας σαν τα απορρίμματα του κόσμου, τα σκύβαλα των πάντων, σύμφωνα με τον μέγα Παύλο, με τον οποίο είθε να είναι και η μερίδα σας. Αδελφοί, προσεύχεστε για εμάς τους αμαρτωλούς για να σωθούμε, αξιωνόμενοι όλων των παρόντων δεινών στον έσχατο βαθμό. Σας ασπάζεται ο αδελφός Νικόλαος που βρίσκεται μαζί μου. Η χάρις να είναι με όλους σας. Αμήν.